{"id":48013,"date":"2016-11-09T17:09:38","date_gmt":"2016-11-09T15:09:38","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=48013"},"modified":"2016-11-09T08:57:03","modified_gmt":"2016-11-09T06:57:03","slug":"48013","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=48013","title":{"rendered":"Noc Kryszta\u0142owa 1938 roku. 75 lat temu mia\u0142 miejsce haniebny pogrom \u017byd\u00f3w"},"content":{"rendered":"
\"Gliwice
\n<\/a>Noc Kryszta\u0142owa 1938 roku. 75 lat temu mia\u0142 miejsce haniebny pogrom \u017byd\u00f3w<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Dariusz Walerja\u0144ski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

\"Noc<\/p>\n

To by\u0142 noc ha\u0144by. Noc Kryszta\u0142owa – dok\u0142adnie 75 lat temu, w nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku boj\u00f3wki hitlerowskie uderzy\u0142y w swoich \u017cydowskich obywateli. Gliwice, Zabrze, Bytom, Toszek – tak\u017ce by\u0142y aren\u0105 tych prze\u015bladowa\u0144.<\/span><\/strong><\/p>\n

Noc Kryszta\u0142owa to nazwa nadana przez historyk\u00f3w po 1945 r. dla pogromu \u017cydowskiego, kt\u00f3ry mia\u0142 miejsce nie w \u015bredniowiecznej historii Europy lecz w XX wieku, w pa\u0144stwie niemieckim za rz\u0105d\u00f3w Adolfa Hitlera, w listopadow\u0105 noc, a dok\u0142adnie 9 na 10 listopada 1938 r.<\/span><\/p>\n

Przez prawie 50 lat wydarzenia o kt\u00f3rym pisz\u0119 by\u0142y tematem tabu i znajdowa\u0142y swoje miejsce w niewiedzy spo\u0142ecze\u0144stwa jako pewna wstydliwa noc – noc ha\u0144by w historii nowoczesnego kulturalnego pa\u0144stwa.<\/span>
\n Jak to okre\u015bli\u0142 jeden z niemieckich historyk\u00f3w Peter Loewenberger pogrom listopadowy by\u0142 \u201ewojn\u0105 domow\u0105\u201d toczon\u0105 z \u201e\u017cydowskimi Niemcami\u201d.<\/span><\/p>\n

Noc Kryszta\u0142owa. Kulisy<\/strong><\/span><\/p>\n

Wszystko rozpoczyna si\u0119 w 5 roku funkcjonowania pa\u0144stwa okre\u015blanego jako III Rzesza Niemiecka, w kt\u00f3rym rz\u0105dz\u0105 narodowi socjali\u015bci Adoflem Hitlerem na czele, kt\u00f3ry od wielu lat nie ukrywa\u0142 swojej nienawi\u015bci do narodu \u017cydowskiego. Lata 30 te XX wieku dla spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej zamieszkuj\u0105cej na terenie III Reszy nie by\u0142y \u0142atwe. Ustawy Norymberskiej pojawiaj\u0105ce si\u0119 skrajnie pogardliwe antysemickie gazetki, plakaty i napisy. Osoby narodowo\u015bci \u017cydowskiej s\u0105 zwalniane z pracy, niemieccy obywatele organizuj\u0105 bojkoty sklep\u00f3w \u017cydowskich.<\/span><\/p>\n

Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017bydowska przed 1938 r. jest mocno ograniczana w swoich swobodach obywatelskich. Ludzie w\u0142adzy spod znaku NSDAP szukaj\u0105 mocnego i wa\u017cnego pretekstu, aby zaatakowa\u0107 spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 zamieszkuj\u0105c\u0105 pa\u0144stwo niemieckie. Pretekstem do zorganizowania pogromu \u017cydowskiego by\u0142o zastrzelenie w Pary\u017cu w listopadadzie 1938 r. Ernesta von Ratha, sekretarza ambasady niemieckiej, przez m\u0142odego 17 letniego polskiego \u017byda Herszela Grynszpana, kt\u00f3ry tym aktem pragn\u0105\u0142 zwr\u00f3ci\u0107 uwag\u0119 \u015bwiata na los swej rodzinny i ca\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej pozbawionej w marcu 1938 r przez rz\u0105d Polski obywatelstwa.<\/span><\/p>\n

Noc Kryszta\u0142owa – decyzja Hitlera<\/strong><\/span><\/p>\n

Rz\u0105d niemiecki postanowi\u0142 to szybko wykorzysta\u0107 i wyda\u0142 zakaz przebywania na terenie Rzeszy \u017byd\u00f3w o polskiej przynale\u017cno\u015bci pa\u0144stwowej w ten spos\u00f3b dziesi\u0105tki tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w sta\u0142o si\u0119 bezpa\u0144stwowcami.\u2029Doniesienia o zamachu zbieg\u0142y si\u0119 z obchodzon\u0105 w Niemczech pi\u0119tnast\u0105 rocznic\u0105 puczu Monachijskiego.<\/span><\/p>\n

O tragicznym zdarzeniu w Pary\u017cu dowiaduje si\u0119 sam A.Hitler, oraz szef propagandy Rzeszy Joseph Goebbels, kt\u00f3ry tylko czeka\u0142 na tak\u0105 okazj\u0119. W nocy 9 na 10 listopada zostaje rozes\u0142any do wszystkich jednostek i oddzia\u0142\u00f3w policji rozkaz wydany przez Heydricha o przeprowadzeniu demonstracji przeciw \u017bydom, ale w taki spos\u00f3b, aby nie poci\u0105ga\u0142y za sob\u0105 \u017cadnego zagro\u017cenia dla \u017cycia niemieckiego, oraz aby aresztowa\u0107 tylu \u017byd\u00f3w ile si\u0119 pomie\u015bci w wi\u0119zieniach, a po ich zatrzymaniu nawi\u0105za\u0107 kontakt z w\u0142a\u015bciwymi obozami koncentracyjnymi.<\/span><\/p>\n

Poufne zlecania sugerowa\u0142y, aby do akcji przeciwko \u017bydom w\u0142\u0105czy\u0142y si\u0119 cz\u0142onkowie SS tylko w ubraniach cywilnych, SA, policji politycznej porz\u0105dkowej i kryminalnej. Odzia\u0142y wcze\u015bniej napojone alkoholem zosta\u0142y wyposa\u017cone w listy adresowe wcze\u015bniej przygotowane z informacjami, gdzie przebywaj\u0105 \u017bydzi, gdzie znajduj\u0105 si\u0119 ich sklepy i domy. W ten spos\u00f3b od godzin p\u00f3\u017anowieczornych rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 demolowanie dom\u00f3w i mieszka\u0144 \u017cydowskich, wybijanie szyb z witryn sklepowych, kt\u00f3re nale\u017ca\u0142y do \u017byd\u00f3w oraz podpalanie synagog, dom\u00f3w modlitwy oraz bezczeszczenie cmentarzy.<\/span><\/p>\n

Noc Kryszta\u0142owa – tragiczny scenariusz
\n<\/strong><\/span>
\n Scenariusz tych akcji w ca\u0142ych Niemczech, Austrii, Czeskich Sudetach wsz\u0119dzie by\u0142 bardzo podobny cho\u0107 w niekt\u00f3rych miejscach cz\u0119sto nawet bardzo gorliwie realizowany. Rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 czas terroru, noc ha\u0144by ! Pogrom by\u0142 tak sterowany, aby opinia publiczna widzia\u0142a, \u017ce to jest gniew ludu wobec z\u0142ych \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Ulice pokry\u0142y si\u0119 pot\u0142uczonym kryszta\u0142owym szk\u0142em z wystaw, pot\u0142uczonymi talerzami, zniszczonymi meblami, a w pobli\u017cy synagog k\u0142\u0119by dymu snu\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy drzewami i osobami gapi\u00f3w, kt\u00f3rych boj\u00f3wkarze zach\u0119cali do wzi\u0119cia udzia\u0142u w pogromie, do obrzucania \u017byd\u00f3w obelgami, pluciem, czy rzucaniem w nich jajami. Na ulicach pojawiali si\u0119 wystraszeni \u017bydzi cz\u0119sto w koszulach nocnych.<\/span><\/p>\n

Niestety, odwaga i zach\u0119canie do pogromu w niekt\u00f3rych miejscach doprowadzi\u0142o do zab\u00f3jstw \u017byd\u00f3w, topienia ich w rzekach, ci\u0119\u017ckich pobi\u0107. Zdarza\u0142y si\u0119 tak\u017ce przypadki zmuszania \u017byd\u00f3w do czytania \u201eMein Kampf\u201d. Widz\u0105c co si\u0119 dzieje niekt\u00f3rzy z \u017byd\u00f3w pope\u0142niali samob\u00f3jstwa. W niekt\u00f3rych miastach sp\u0119dzano \u017byd\u00f3w przed p\u0142on\u0105c\u0105 synagog\u0119, aby patrzyli, jak pali si\u0119 ich \u015bwi\u0105tynia.<\/span><\/p>\n

Na terenie Rejencji Opolskiej powsta\u0142ej w 1815 r. znajdowa\u0142o si\u0119 15 miast (m.in. Opole, Nysa, Bytom, Zabrze, Gliwice, Prudnik, Pyskowice, Strzelce Opolskie, Wielowie\u015b, Toszek) b\u0119d\u0105cych powiatami ziemskimi, w kt\u00f3rych w ka\u017cdym z nich znajdowa\u0142a si\u0119 co najmniej jedna okaza\u0142a synagoga, oraz jeden lub dwa cmentarze wyznaniowe. Statystycznie w 1935 r. zamieszkiwa\u0142o na terenie G\u00f3rnego \u015al\u0105ska ponad 10 tys. \u017byd\u00f3w. Stanowili oni oko\u0142o od 1 do 3 proc. populacji w danej miejscowo\u015bci.<\/span><\/p>\n

Najwi\u0119ksze skupiska \u017byd\u00f3w znajdowa\u0142y si\u0119 w trzech miejscowo\u015bciach Bytomiu, Gliwiach i Zabrzu. Przebieg nocy kryszta\u0142owej na tym terenie odbywa\u0142 si\u0119 wed\u0142ug schematu jak w innych miastach nale\u017c\u0105cych do Rzeszy. By\u0142a to starannie zaplanowana, ma\u0142o spontaniczna akcja wymierzona zgodnie z rozkazami przeciwko by\u0142ym mieszka\u0144com Niemiec wyznania moj\u017ceszowego.<\/span><\/p>\n

W akcjach na terenie G\u00f3rnego \u015al\u0105ska bra\u0142y udzia\u0142 oddzia\u0142y SA oraz SS co by\u0142o rzadko\u015bci\u0105 w innych miastach poza rejencj\u0105 opolsk\u0105. Wszystko zacz\u0119\u0142o si\u0119 w p\u00f3\u017anych godzinach wieczornych po 22 kiedy to w radiu transmitowano przem\u00f3wienie ministra propagandy Josefa Goebelsa w kt\u00f3rym wzywa\u0142 do pogromu \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Noc Kryszta\u0142owa – rozkaz pad\u0142
\n<\/strong><\/span>
\n Pierwsze rozkazy z wytycznymi jak przeprowadzi\u0107 pogrom pojawiaj\u0105 si\u0119 po godzinie 23. Za nieca\u0142\u0105 godzin\u0119 zostaj\u0105 podpalone pierwsze synagogi na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku. Dzia\u0142aniami skierowanymi przeciwko \u017bydom w rejencji opolskiej kierowa\u0142 oberstumbanfurer SS Gunter Palten. Bilans tej jednej nocy w kt\u00f3rej Niemcy zainscenizowali zemst\u0119 narodu przynios\u0142a jak wynika z przes\u0142anego raportu Heydricha dla Goeringa: Podpalono 191 synagog z kt\u00f3rych 76 ca\u0142kowicie zdemolowano, dzi\u015b wiemy \u017ce liczba ta wzros\u0142a do ponad 250 zniszczenie 7,5 tys sklep\u00f3w, spalono 171 dom\u00f3w, zamordowano 91 \u017byd\u00f3w, aresztowano 30 tys. \u017byd\u00f3w z kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 deportowano do oboz\u00f3w koncentracyjnych.<\/span><\/p>\n

Wydarzenia nocy kryszta\u0142owej obszernie komentowa\u0142a prasa niemiecka oraz prasa zagraniczna. 10 listopada gazety pisa\u0142y o zatrzymaniu na obszarze g\u00f3rno\u015bl\u0105skiego okr\u0119gu przemys\u0142owego ponad 5oo \u017byd\u00f3w w wieku od 20 do 60 lat. \u017byd\u00f3w aresztowanych podczas nocy kryszta\u0142owej odes\u0142ano do obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie.<\/span><\/p>\n

Gazety zaznacza\u0142y, \u017ce bytno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w na g\u00f3rno\u015bl\u0105skiej ziemi to nic znacz\u0105cego tylko ma\u0142o znacz\u0105cy epizod. Np. o spaleniu synagogi w Gliwicach napisano, \u017ce by\u0142o to usuni\u0119cie szpec\u0105cej miasto budowli, usuni\u0119cie bezu\u017cytecznej reprezentacyjnej \u015bwi\u0105tyni dla ma\u0142ej grupy \u017byd\u00f3w. Tematyka antysemicka dominowa\u0142a jeszcze w prasie jeszcze przez miesi\u0105c.<\/span><\/p>\n

Niekt\u00f3re gazety szacowa\u0142y, \u017ce w 1938 r. w trzech najwi\u0119kszych miastach Gliwicach, Bytomiu i Zabrzu pozosta\u0142o jeszcze oko\u0142o 4 tys. \u017byd\u00f3w. 11 listopada zgodnie z zarz\u0105dzeniem Goebelsa przeprowadzono aryzacj\u0119 mienia \u017cydowskiego, pozbawiaj\u0105c \u017byd\u00f3w w\u0142asno\u015bci o raz mo\u017cliwo\u015bci zarobkowania.\u2029<\/span><\/p>\n

Jak ta noc wygl\u0105da\u0142a w Gliwicach, mo\u017cna by rozpocz\u0105\u0107 od cytatu \u015bwiadka tej strasznej nocy, mieszka\u0144ca Gliwic: \u201e\u0141un\u0119 z po\u017caru wida\u0107 by\u0142a na wiele kilometr\u00f3w za Gliwicami. Ernst Koenigsfeld zosta\u0142 obudzony o 4 rano przez p\u0142acz\u0105cego i za\u0142amuj\u0105cego r\u0119ce kantora, kt\u00f3ry wszed\u0142 do pokoju zawo\u0142a\u0142: \u201eSynagoga p\u0142onie. Wszystko stracone\u201d. Jak wspomina Erich Schlesinger bardzo p\u00f3\u017anym wieczorem cz\u0142onkowie SS z charakterystycznymi trupimi czaszkami na czapkach i klamrach paska, otworzyli oko\u0142o 1.40 drzwi wybudowanej w XIX w. synagogi przy Wilhelmsplatz podk\u0142adaj\u0105c w jej wn\u0119trzu ogie\u0144 polewaj\u0105c wszystko wewn\u0105trz oraz g\u00f3ry przez usuni\u0119ty wcze\u015bniej dach benzyn\u0105.<\/span>
\n Po\u017car synagogi trwa prawie dwa dni. Zadaniem stra\u017cy po\u017carnej kt\u00f3ra si\u0119 na miejscu zjawi\u0142a by\u0142o gaszenie wszystkiego co by si\u0119 zapali\u0142o ale nie synagogi. Jej spalone ruiny, okopcone czarnymi smugami \u015bciany mieszka\u0144cy ogl\u0105dali do ko\u0144ca listopada 1938 r. po czym ruiny synagogi rozebrano pozostawiaj\u0105c tylko jej doln\u0105 przyziemn\u0105 cze\u015b\u0107. W godzinach porannych 10 listopada rozpocz\u0119to aresztowania mieszka\u0144c\u00f3w Gliwic narodowo\u015bci \u017cydowskiej lub wyznania moj\u017ceszowego si\u0142owo wchodz\u0105c do ich mieszka\u0144. Aresztowano oko\u0142o 1000 \u017byd\u00f3w gliwickich, kt\u00f3rych po dw\u00f3ch dniach przetrzymywania po selekcji wiekowej wys\u0142ano do obozu koncentracyjnego w Buchenwaldzie.<\/span><\/p>\n

Noc Kryszta\u0142owa – w powie\u015bci Horsta Bienka
\n<\/strong><\/span>
\n O tej strasznej nocy w Gliwicach mo\u017cna przeczyta\u0107 w wspomnieniach Horsta Bienka autora \u201ePierwszej Polki\u201d.\u2029Podobne \u0142uny czerwieni z p\u0142on\u0105cych synagog na niebie pami\u0119taj\u0105 mieszka\u0144cy Toszka, Zabrza, Opola i Bytomia w kt\u00f3rych r\u00f3wnie\u017c podpalono synagogii.\u2029Po wypaleniu synagog oraz innych budynk\u00f3w zwi\u0105zanych z kultem religijnym nakazano usuni\u0119cie wszystkich widocznych \u015blad\u00f3w dewastacji.<\/span><\/p>\n

Prawie w wszystkich przypadkach ruiny spalonych synagog zosta\u0142y skonfiskowane przez policj\u0119, pod pretekstem zabezpieczenia miejsca przed mo\u017cliwymi siedliskami niepokoj\u00f3w W\u0142adze i dzia\u0142acze robi\u0142y wszystko aby zameldowa\u0107 w centrali w \u017cargonie nazistowskim \u201ejudenrein\u201d co oznacza\u0142o \u017ce problem \u017cydowskim w danej miejscowo\u015bci znikn\u0105\u0142 z codziennego \u017cycia miasta.\u2029Po Nocy Kryszta\u0142owej wielu \u017byd\u00f3w nie mia\u0142o ju\u017c z\u0142udze\u0144 co ich czeka w swojej ojczy\u017anie wi\u0119c postanawiaj\u0105 emigrowa\u0107 do czego r\u00f3wnie\u017c usilnie namawiaj\u0105 ich w\u0142adze niemieckie.<\/span><\/p>\n

Ze spisu przeprowadzonego 17 maja 1939 r. w ca\u0142ej rejencji opolskiej odnotowano 4377 \u017byd\u00f3w a przypomn\u0119, \u017ce w 1935 r. zamieszkiwa\u0142o ich na tym obszarze ponad 10 tys. Patrz\u0105c z perspektywy czasu na wydarzenie Nocy Kryszta\u0142owej i jej konsekwencje \u015bmia\u0142o mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce \u201eNoc Kryszta\u0142owa\u201d by\u0142a pr\u00f3b\u0105 generaln\u0105 przed \u201eostatecznym rozwi\u0105zaniem kwestii \u017cydowskiej w Europie\u201d.\u2029<\/span><\/p>\n

\n

Dariusz Walerja\u0144ski\u2029<\/span><\/em><\/strong><\/p>\n

(historyk, cz\u0142onek Stowarzyszenia \u017bydowski Instytut Historyczny w Warszawie, Fundacji Brama Cukermana, od wielu lat badacz \u017cydowskiego dziedzictwa na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku, za wk\u0142ad w ratowanie i dokumentowanie zabytk\u00f3w \u017cydowskich w Polsce nagrodzony przez Pa\u0144stwo Izrael Dyplomem Honorowym.<\/span><\/em><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Noc Kryszta\u0142owa 1938 roku. 75 lat temu mia\u0142 miejsce haniebny pogrom \u017byd\u00f3w Dariusz Walerja\u0144ski To by\u0142 noc ha\u0144by. Noc Kryszta\u0142owa – dok\u0142adnie 75 lat temu, w nocy z 9 na 10 listopada 1938 roku boj\u00f3wki hitlerowskie uderzy\u0142y w swoich \u017cydowskich obywateli. Gliwice, Zabrze, Bytom, Toszek – tak\u017ce by\u0142y aren\u0105 tych prze\u015bladowa\u0144. Noc Kryszta\u0142owa to nazwa […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/48013"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=48013"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/48013\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":48019,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/48013\/revisions\/48019"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=48013"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=48013"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=48013"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}