{"id":48865,"date":"2016-12-14T17:09:12","date_gmt":"2016-12-14T15:09:12","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=48865"},"modified":"2016-12-11T09:41:58","modified_gmt":"2016-12-11T07:41:58","slug":"14-09-9","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=48865","title":{"rendered":"Markowa. \u017bydowska \u015bmier\u0107, polska wina, wsp\u00f3lny strach"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Markowa. \u017bydowska \u015bmier\u0107, polska wina, wsp\u00f3lny strach<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

(*)<\/span> Jan Grabowski, (**) <\/span>Dariusz Libionka<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

\"MuzeumMuzeum w Markowej, nazwiska Polak\u00f3w ratuj\u0105cych \u017byd\u00f3w (Fot. Patryk Ogorza\u0142ek \/ Agencja Gazeta)<\/em><\/span><\/p>\n

Zar\u00f3wno \u017bydzi, jak i gin\u0105cy wraz z nimi Polacy, kt\u00f3rzy ich ratowali, zas\u0142u\u017cyli na wi\u0119cej ni\u017c propaganda “polityki historycznej” Muzeum w Markowej<\/strong><\/span><\/p>\n

Jednym z najbardziej widocznych przejaw\u00f3w \u201epolityki historycznej\u201d polskiego pa\u0144stwa jest upami\u0119tnianie Polak\u00f3w ratuj\u0105cych \u017byd\u00f3w za okupacji. Praktycznie wszystkie wyst\u0105pienia polskich czynnik\u00f3w oficjalnych zatr\u0105caj\u0105ce o tematyk\u0119 Zag\u0142ady nie mog\u0105 si\u0119 dzi\u015b obej\u015b\u0107 bez przypomnienia o \u201eliczbie polskich drzewek oliwnych w Yad Vashem\u201d, o Janie Karskim czy Irenie Sendler.<\/span><\/p>\n

Jan Karski: Bond, kt\u00f3ry p\u0142acze<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/span><\/em><\/p>\n

Niestety, ofiara Sprawiedliwych Polak\u00f3w \u2013 ludzi, kt\u00f3rzy bezinteresownie ratowali \u017byd\u00f3w \u2013 jest dzi\u015b cynicznie u\u017cywana do ko\u0144czenia dyskusji o mniej chwalebnych postawach polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa. Poszukiwanie prawdy historycznej schodzi na daleki plan. Liczy si\u0119 przede wszystkim mitotw\u00f3rcza warto\u015b\u0107 tych zabieg\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Przyk\u0142adem, dok\u0105d prowadzi tak poj\u0119ta \u201epolityka historyczna\u201d, jest Muzeum Polak\u00f3w Ratuj\u0105cych \u017byd\u00f3w im. Rodziny Ulm\u00f3w w Markowej na Podkarpaciu. Na jego otwarciu w marcu przemawia\u0142 prezydent Andrzej Duda, a 14 pa\u017adziernika muzeum sta\u0142o si\u0119 miejscem spotkania czterech prezydent\u00f3w pa\u0144stw Grupy Wyszehradzkiej. W intencji w\u0142adz spod znaku \u201edobrej zmiany\u201d otwarcie muzeum sta\u0142o si\u0119 wydarzeniem o zasi\u0119gu \u015bwiatowym.<\/span><\/p>\n

Nie mamy z\u0142udze\u0144, \u017ce inaczej by\u0142oby w przypadku innej konfiguracji politycznej. By\u0142a minister kultury Ma\u0142gorzata Omilanowska nie omieszka\u0142a pochwali\u0107 si\u0119 na FB, \u017ce \u201eMuzeum to wielka zas\u0142uga w\u0142adz Podkarpacia z marsza\u0142kiem W\u0142adys\u0142awem Ortylem, ale te\u017c MKiDN i Bogdana Zdrojewskiego\u201d.<\/span><\/p>\n

Markowa jak Yad Vashem<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/em><\/p>\n

Polska duma<\/strong><\/span><\/p>\n

Wiktoria i J\u00f3zef Ulmowie przyj\u0119li pod sw\u00f3j dach osiem os\u00f3b: pi\u0119ciu m\u0119\u017cczyzn z \u0141a\u0144cuta oraz dwie c\u00f3rki s\u0105siada i dziecko jednej z nich. W nocy 24 marca 1944 r., w wyniku donosu policjanta granatowego W\u0142odzimierza Lesia, do Markowej przybyli niemieccy \u017candarmi i granatowi z \u0141a\u0144cuta. W trakcie rewizji wykryli \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych z miejsca zamordowali. Nast\u0119pnie rozstrzelali J\u00f3zefa Ulm\u0119, jego ci\u0119\u017carn\u0105 \u017con\u0119 i sze\u015bcioro dzieci.<\/span><\/p>\n

Muzeum ich imienia odwiedzili\u015bmy w lipcu. Jego gmach wklinowany w zbocze niewielkiego wzniesienia zbudowano w miejscu, gdzie kiedy\u015b sta\u0142 dom Ulm\u00f3w. Przed wej\u015bciem znajduje si\u0119 \u015bciana z nazwiskami kilkuset Polak\u00f3w ratuj\u0105cych \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Ekspozycja sk\u0142ada si\u0119 z dw\u00f3ch zasadniczych cz\u0119\u015bci: pierwsza po\u015bwi\u0119cona jest Ulmom i historii pomocy na terenie Markowej, druga zaanga\u017cowaniu Polak\u00f3w z Podkarpacia. Zebrano fotografie, reprodukcje dokument\u00f3w z okupacji i powojennych, obwieszcze\u0144 zawieraj\u0105cych gro\u017aby za ukrywanie \u017byd\u00f3w, mapy ilustruj\u0105ce geografi\u0119 pomocy itp. S\u0105 biogramy g\u0142\u00f3wnych sprawc\u00f3w mordu w Markowej.<\/span><\/p>\n

O Lesiu czytamy: \u201eby\u0142 wyznania greckokatolickiego, dlatego niekt\u00f3rzy uwa\u017cali go za Ukrai\u0144ca\u201d. Jak mo\u017cna przypuszcza\u0107, gdyby by\u0142 czysto polskiego pochodzenia, do tragedii by nie dosz\u0142o. Owo domniemanie powielaj\u0105 w publikacjach dwaj eksperci Instytutu Pami\u0119ci Narodowej Mateusz Szpytma i Jaros\u0142aw Szarek (dzi\u015b wiceprezes i prezes IPN-u), autorzy ksi\u0105\u017cki \u201eOfiara Sprawiedliwych. Rodzina Ulm\u00f3w \u2013 oddali \u017cycie za ratowanie \u017byd\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n

Tw\u00f3rcy wystawy s\u0105 dumni z nastawienia Polak\u00f3w do \u017byd\u00f3w podczas wojny \u2013 i pragn\u0105, aby ta duma udzieli\u0142a si\u0119 zwiedzaj\u0105cym. Podstawowym przekazem muzeum jest przekonanie, \u017ce podczas okupacji \u017bydzi zostali obj\u0119ci przez Polak\u00f3w ochronnym parasolem solidarno\u015bci i pomoc\u0105, kt\u00f3rej kres, jak w wypadku Ulm\u00f3w, wyznacza\u0142a w\u0142asna \u015bmier\u0107.<\/span><\/p>\n

Niestety, w sposobie prezentacji dominuje chaos. Nawet historia Ulm\u00f3w i ich \u015bmierci opowiedziana jest niesk\u0142adnie. Pomoc \u017bydom podzielono na indywidualn\u0105 i \u015bwiadczon\u0105 przez Ko\u015bci\u00f3\u0142. Podzia\u0142 taki nie ma \u017cadnego g\u0142\u0119bszego uzasadnienia. Odbiorca nie otrzymuje \u017cadnych danych na temat jej skuteczno\u015bci. W sumie z przedwojennych powiat\u00f3w \u0142a\u0144cuckiego i przeworskiego zarejestrowa\u0142o si\u0119 jako ci, co przetrwali w ukryciu, w lasach i u Polak\u00f3w, ok. 100 \u017byd\u00f3w \u2013 ok. 1 proc. przedwojennej ludno\u015bci, czyli podobnie jak w innych okolicach okupowanej Polski. Liczb tych nie znajdziemy na wystawie. Pojawia si\u0119 natomiast liczba 2921 \u017byd\u00f3w \u201euratowanych przez Polak\u00f3w\u201d na Podkarpaciu. W rzeczywisto\u015bci jest to liczba os\u00f3b zarejestrowanych w 14 komitetach \u017cydowskich na tym terenie jesieni\u0105 1944 r.<\/span><\/p>\n

Nie podano danych dotycz\u0105cych sposobu ukrywania, nie wiadomo, kto prze\u017cy\u0142 w obozach, kto w innych okolicach, kto by\u0142 w lesie, kto u partyzant\u00f3w, komu pomagali Polacy, a komu nie. Sugerowanie zwiedzaj\u0105cym, \u017ce wszyscy oni \u201ezawdzi\u0119czaj\u0105 \u017cycie Polakom\u201d, jest nieporozumieniem. Inna sprawa, \u017ce \u017bydom w Przemy\u015blu pomagali r\u00f3wnie\u017c Ukrai\u0144cy, w tym duchowni greckokatoliccy. Ale o tym na wystawie nie ma ani s\u0142owa! Na mapie pokazuj\u0105cej geografi\u0119 pomocy wyr\u00f3\u017cniono obszary zamieszkane przez Ukrai\u0144c\u00f3w. I to wszystko. Ekspozycja dotyczy wy\u0142\u0105cznie Polak\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Markowa, jak stwierdzi\u0142 prezydent Duda podczas otwarcia muzeum, \u201eto wielkie miejsce Rzeczypospolitej, bo wydarzy\u0142y si\u0119 tu rzeczy, dzi\u0119ki kt\u00f3rym my, jako Polacy, mo\u017cemy czu\u0107 si\u0119 godnie\u201d. Istotnie, mo\u017cemy. Ale tak jak wsz\u0119dzie wydarzy\u0142y si\u0119 tu tak\u017ce rzeczy straszne, z kt\u00f3rych powodu ucierpie\u0107 mo\u017ce narodowe ego.<\/span><\/p>\n

Jak pami\u0119tamy wojn\u0119<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/span><\/em><\/p>\n

Gromadzka sp\u00f3\u0142ka<\/strong><\/span><\/p>\n

\u017beby zrozumie\u0107, co si\u0119 wydarzy\u0142o w tej okolicy, musimy p\u00f3j\u015b\u0107 tropem dokument\u00f3w i relacji, kt\u00f3rych na pr\u00f3\u017cno szukaliby\u015bmy na wystawie. Pierwszy przystanek to Gniewczyna \u0141a\u0144cucka, spora wie\u015b po\u0142o\u017cona niedaleko Markowej. To tam jesieni\u0105 1942 r. miejscowa ludno\u015b\u0107 dopu\u015bci\u0142a si\u0119 zbrodni na \u017cydowskich s\u0105siadach.<\/span><\/p>\n

Oddajmy g\u0142os Tadeuszowi Markielowi, \u015bwiadkowi wydarze\u0144: \u201emiejscowi, koalicja, a mo\u017ce lepiej powiedzie\u0107: sp\u00f3\u0142ka gromadzkiej elity , mianowicie szef Ochotniczej Stra\u017cy Po\u017carnej [OSP] oraz aktywi\u015bci stra\u017cy i zarazem najbli\u017csi s\u0105siedzi \u017cydowskiej rodziny Trynczer\u00f3w (…), urz\u0105dzili ob\u0142aw\u0119 na miejscowe rodziny \u017cydowskie, wy\u0142apuj\u0105c wi\u0119kszo\u015b\u0107 os\u00f3b doros\u0142ych i dzieci z o\u015bmiu rodzin. Wsadzili nieszcz\u0119\u015bnik\u00f3w na wozy, jak \u015bwinie i ciel\u0119ta wiezione na jarmark, teraz z uzbrojon\u0105 obstaw\u0105, i dowie\u017ali ich do domu Leiby i Szangli Trynczer\u00f3w w \u015brodku wsi, w bliskim s\u0105siedztwie ko\u015bcio\u0142a i plebanii, niedaleko szko\u0142y\u201d.<\/span><\/p>\n

W kolejnych dniach schwytane \u017cydowskie kobiety gwa\u0142cono, a m\u0119\u017cczyzn torturowano, aby wyci\u0105gn\u0105\u0107 informacje na temat pochowanych ubra\u0144, mebli czy pieni\u0119dzy. Dzia\u0142o si\u0119 to na oczach i za wiedz\u0105 mieszka\u0144c\u00f3w wsi. W ko\u0144cu oprawcy wezwali telefonicznie \u017candarm\u00f3w z Jaros\u0142awia, kt\u00f3rzy rozstrzelali wszystkich uwi\u0119zionych.<\/span><\/p>\n

Jaki jest zwi\u0105zek mi\u0119dzy Gniewczyn\u0105 a Markow\u0105? Ot\u00f3\u017c zachowanie miejscowej ludno\u015bci, mobilizacja OSP i tu, i tam by\u0142y takie same. A ofiary \u2013 \u017bydzi zamordowani w obu miejscowo\u015bciach \u2013 spoczywaj\u0105 na tym samym cmentarzu, w Jagielle\/Niechcia\u0142kach ko\u0142o Przeworska.<\/span><\/p>\n

Zag\u0142ada \u017byd\u00f3w ze wsi Strzegom<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/span><\/em><\/p>\n

Polowali na nas<\/strong><\/span><\/p>\n

Aby w pe\u0142ni zrozumie\u0107, na czym polega \u201epolityka historyczna\u201d, kt\u00f3rej wyrazem jest wystawa w Markowej, odwo\u0142ajmy si\u0119 do dokument\u00f3w, kt\u00f3re jej tw\u00f3rcy zdecydowali si\u0119 omin\u0105\u0107 lub zatai\u0107. Oddajmy g\u0142os pochodz\u0105cemu z Markowej Mosze Weltzowi.<\/span><\/p>\n

Ze z\u0142o\u017conej bezpo\u015brednio po wojnie relacji wynika, \u017ce podczas akcji likwidacyjnej Weltz (jak wielu innych) podj\u0105\u0142 pr\u00f3b\u0119 ucieczki i zapad\u0142 si\u0119 gdzie\u015b w okolicy: \u201ewtedy, podczas akcji, cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w uciek\u0142a, cz\u0119\u015b\u0107 ukry\u0142a si\u0119 w bunkrach. Wiedzieli o tym Polacy i na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 zorganizowali polowanie na \u017byd\u00f3w, aby ich obrabowa\u0107, a potem zamordowa\u0107. We wsi pod \u0141a\u0144cutem, Markowa, Polacy znale\u017ali 28 \u017byd\u00f3w i ich zastrzelili, zabrali im wszystko, ofiarom wyrwali nawet z\u0142ote z\u0119by. Hersztem tej grupy Polak\u00f3w by\u0142 Antoni Cyran. Przej\u0105\u0142 wszystkie \u017cydowskie posiad\u0142o\u015bci, a dzi\u015b \u017cyje wci\u0105\u017c w tej samej wsi. W tej samej wsi, Markowej, w masowym grobie le\u017cy ponad 200 \u017byd\u00f3w z ca\u0142ej okolicy, kt\u00f3rzy przez ca\u0142y ten czas zastrzeleni zostali przez Polak\u00f3w\u201d. Nieustanne polowania na \u017byd\u00f3w w wioskach pod \u0141a\u0144cutem \u015bwiadczy\u0142y o wyj\u0105tkowym nat\u0119\u017ceniu grozy w tej okolicy.<\/span><\/p>\n

Antoni Cyran z dwoma innymi mieszka\u0144cami Markowej, Franciszkiem Cyranem i Franciszkiem Hom\u0105, zosta\u0142 skazany w maju 1943 r. na nagan\u0119 za \u201eutrzymywanie za\u017cy\u0142ych stosunk\u00f3w z policj\u0105 niemieck\u0105 i ludno\u015bci\u0105 niemieck\u0105 przez wzajemne zapraszanie si\u0119 w go\u015bcin\u0119 i urz\u0105dzanie wsp\u00f3lnych libacji\u201d. Wyrok zosta\u0142 og\u0142oszony w prasie konspiracyjnej. Wszyscy trzej nale\u017celi do OSP.<\/span><\/p>\n

O \u0142apankach i mordach Weltz m\u00f3g\u0142 wiedzie\u0107 niejedno od swojej rodziny, kt\u00f3ra ukrywa\u0142a si\u0119 u pa\u0144stwa Szylar\u00f3w w Markowej.<\/span><\/p>\n

Zaraz po mszy, pod ko\u015bcio\u0142em<\/strong><\/span><\/p>\n

Na wystawie prezentowany jest maszynopis uzasadnienia wyroku s\u0105dowego z 1952 r. Uczyniono jednak wszystko, by utrudni\u0107 lektur\u0119. Podzielono go na kilka cz\u0119\u015bci i ka\u017cd\u0105 umieszczono na przesuwanych metalowych ramkach. Po przeczytaniu jednego fragmentu nale\u017cy przesun\u0105\u0107 ramk\u0119, aby dosta\u0107 si\u0119 do nast\u0119pnej. Dost\u0119p do ostatnich partii tekstu jest szczeg\u00f3lnie trudny. Pozostaje sfotografowanie wszystkich cz\u0119\u015bci i lektura na ekranie komputera przy odpowiednim powi\u0119kszeniu.<\/span><\/p>\n

O co chodzi? W 1952 r. w S\u0105dzie Wojew\u00f3dzkim w Rzeszowie toczy\u0142a si\u0119 sprawa przeciw kilku mieszka\u0144com Markowej oskar\u017conym o \u0142apanie i mordowanie ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w. Wed\u0142ug \u015bwiadka, 45-letniego Jakuba Einhorna, kt\u00f3ry ukrywa\u0142 si\u0119 w Markowej w kurniku w gospodarstwie pa\u0144stwa Bar\u00f3w, liczni mieszka\u0144cy wsi wzi\u0119li udzia\u0142 w polowaniu i mordowaniu \u017byd\u00f3w. Jak mo\u017cna s\u0105dzi\u0107 z oszcz\u0119dnego w s\u0142owach uzasadnienia wyroku, s\u0105d oskar\u017conych uniewinni\u0142, a \u015bwiadectwu Einhorna nie da\u0142 wiary. Polscy \u015bwiadkowie, mieszka\u0144cy wsi, zeznawali zgodnie, \u017ce wymienione przez niego osoby nie pope\u0142ni\u0142y zarzucanych im czyn\u00f3w, a z kurnika, w kt\u00f3rym siedzia\u0142 schowany, i tak nie m\u00f3g\u0142 niczego pewnego zobaczy\u0107.<\/span><\/p>\n

Tyle mo\u017cemy si\u0119 dowiedzie\u0107 z wystawy w muzeum Ulm\u00f3w. Odwiedzaj\u0105cy je cudzoziemcy, zdani na lakoniczne t\u0142umaczenia, zrozumiej\u0105 jeszcze mniej.<\/span><\/p>\n

Dlaczego jeden z nielicznych ocala\u0142ych, cz\u0142owiek, kt\u00f3ry \u017cycie zawdzi\u0119cza\u0142 ukrywaj\u0105cym go Polakom, zdecydowa\u0142 si\u0119 oskar\u017cy\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w wioski? Po pogromie kieleckim wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w uciek\u0142a z Polski. Je\u017celi jaki\u015b \u017byd zeznawa\u0142 \u2013 w ko\u0144cu lat 40. czy na pocz\u0105tku 50. \u2013 przeciw polskim s\u0105siadom w sprawie o mordy dokonane na \u017bydach, musia\u0142 by\u0107 to cz\u0142owiek wyj\u0105tkowo zdeterminowany. Jak si\u0119 wydaje, taki by\u0142 Einhorn.<\/span><\/p>\n

Zemsta na \u017bydach. 70 lat temu dosz\u0142o do pogromu kieleckiego<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/em><\/p>\n

Polacy z Markowej przyczynili si\u0119 do \u015bmierci jego \u017cony, trzyletniej c\u00f3rki, trzech si\u00f3str i dw\u00f3ch braci. Na jesieni 1942 r. mieszka\u0142 w Husowie, tu\u017c ko\u0142o Markowej. Na wie\u015b\u0107 o planowanej wyw\u00f3zce \u017byd\u00f3w ca\u0142a rodzina postanowi\u0142a si\u0119 ukry\u0107. Einhorn wraz z \u017con\u0105 i c\u00f3rk\u0105, w towarzystwie ok. 40 innych \u017byd\u00f3w, uciek\u0142 do pobliskiego lasu. Tego samego dnia, przed zachodem s\u0142o\u0144ca, w po\u015bcig za nimi wyruszy\u0142o 38 polskich stra\u017cak\u00f3w, cz\u0142onk\u00f3w OSP z Husowa, Markowej i okolicznych wiosek.<\/span><\/p>\n

Ani w Husowie, ani w innych wioskach nie by\u0142o w\u00f3wczas \u017cadnych niemieckich posterunk\u00f3w. Wyw\u00f3zka \u017byd\u00f3w i po\u015bcig za uciekinierami odby\u0142y si\u0119 wy\u0142\u0105cznie si\u0142ami miejscowych ch\u0142op\u00f3w. A sam po\u015bcig r\u00f3wnie\u017c z ich inicjatywy.<\/span><\/p>\n

W ob\u0142awie stra\u017cacy uj\u0119li 35 m\u0119\u017cczyzn, kobiet i dzieci. Zostali oni dotkliwie pobici i obrabowani. Zrabowane przedmioty wzbogaci\u0142y \u0142apaczy, \u201ekt\u00f3rzy wymuszali od \u017cyd\u00f3w r\u00f3\u017cne rzeczy, jak brandzolety z\u0142ote, kolczyki, pier\u015bcionki z\u0142ote, kt\u00f3re widzia\u0142em osobi\u015bcie, \u017ce nosili na palcach\u201d \u2013 zeznawa\u0142 po wojnie jeden z ch\u0142op\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Einhornom uda\u0142o si\u0119 w\u00f3wczas zbiec. Ale 7 grudnia 1942 r., podczas kolejnej ob\u0142awy, \u017cona i dziecko Einhorna wpadli w r\u0119ce \u0142apaczy. Do\u0142\u0105czyli ich oni do wi\u0119kszej grupy schwytanych, kt\u00f3rych wi\u0119ziono w jednym z dom\u00f3w. Ofiary niebawem przeniesiono do piwnicy urz\u0119du gminnego w Markowej, gdzie przez ca\u0142\u0105 kolejn\u0105 dob\u0119 poddawano je torturom. Nast\u0119pnego dnia miejscowi pos\u0142ali po Niemc\u00f3w do \u0141a\u0144cuta, kt\u00f3rzy wszystkich \u017byd\u00f3w (w tym \u017con\u0119 i dziecko Einhorna) rozstrzelali tu\u017c obok urz\u0119du gminnego. Wed\u0142ug Einhorna do mordu dosz\u0142o \u201ew godzinach po\u0142udniowych, gdy ludzie wychodzili z ko\u015bcio\u0142a\u201d.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi prowadzeni na \u015bmier\u0107 przez stra\u017cak\u00f3w byli nadzy \u2013 ju\u017c wcze\u015bniej zdarto z nich ubrania. Z trzyletniej c\u00f3rki Einhorna te\u017c \u015bci\u0105gni\u0119to ubranko. Po egzekucji markowscy stra\u017cacy urz\u0105dzili sobie libacj\u0119 z niemieckimi \u017candarmami. \u015amierci unikn\u0119\u0142a w\u00f3wczas m\u0142oda \u017byd\u00f3wka, kt\u00f3ra ukrywa\u0142a si\u0119 wraz z bratem u jednego z gospodarzy. Gwa\u0142cona przez stra\u017cak\u00f3w, zasz\u0142a w ko\u0144cu w ci\u0105\u017c\u0119. \u201eW\u00f3wczas stra\u017cacy zabrali t\u0105 m\u0142od\u0105 \u017byd\u00f3wk\u0119 z bratem, zwi\u0105zali im r\u0119ce, odprowadzili ich w niewiadomym kierunku i zamordowali ich\u201d \u2013 ko\u0144czy\u0142 swoje zeznanie Einhorn.<\/span><\/p>\n

W pracy o Ulmach Szarka i Szpytmy o tym nie ma ani s\u0142owa. Wed\u0142ug nich polowaniem na \u017byd\u00f3w w Markowej zajmowali si\u0119 wy\u0142\u0105cznie Niemcy, a jeden ze z\u0142apanych, prowadzony na \u015bmier\u0107, mia\u0142 nawet wo\u0142a\u0107 do polskiego mieszka\u0144ca: \u201eDo widzenia, s\u0105siedzie!\u201d.<\/span><\/p>\n

Tymczasem kilku uczestnik\u00f3w ob\u0142awy w Husowie zosta\u0142o os\u0105dzonych i skazanych w procesach, kt\u00f3rych materia\u0142y znajduj\u0105 si\u0119 w archiwum zatrudniaj\u0105cej obu autor\u00f3w instytucji \u2013 IPN-u. W jednym z nich, w lutym 1949 r., przed S\u0105dem Okr\u0119gowym w Rzeszowie stan\u0119\u0142o sze\u015bciu uczestnik\u00f3w ob\u0142awy. Dwaj zostali skazani za z\u0142apanie w marcu 1943 r. Ksyla Hirszfelda, kt\u00f3remu w\u00f3wczas uda\u0142o si\u0119 zbiec i ukry\u0107 u jednego z Polak\u00f3w. Pozosta\u0142ych uniewinniono.<\/span><\/p>\n

Przewodnicz\u0105cy sk\u0142adu s\u0119dziowskiego W\u0142adys\u0142aw Pi\u0105tkowski wyda\u0142 znamienne uzasadnienie: uzna\u0142, \u017ce udzia\u0142 w ob\u0142awie prowadzonej przez wszystkich doros\u0142ych m\u0119\u017cczyzn by\u0142 \u201edzia\u0142aniem oboj\u0119tnym dla okupanta (…) by\u0142o to dzia\u0142anie o takiej samej wadze jak r\u00f3\u017cne czyny 3\/4 spo\u0142ecze\u0144stwa polskiego w okresie okupacji\u201d \u2013 trzeba by \u201eskaza\u0107 kilka milion\u00f3w Polak\u00f3w, w tym co najmniej kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy ch\u0142op\u00f3w, za czyny identyczne z czynami oskar\u017conych, gdy\u017c przymusowy udzia\u0142 ludno\u015bci wiejskiej w \u0142apankach by\u0142 stosowany jak Polska d\u0142uga i szeroka\u201d. A wtedy \u201eokupant niemiecki dzi\u015b, to jest w cztery lata po przegraniu wojny, osi\u0105gn\u0105\u0142by cel, dla kt\u00f3rego prowadzi\u0142 wojn\u0119, bo uzyska\u0142by wyniszczenie narodu polskiego\u201d. W jego ocenie udzia\u0142 w ob\u0142awie nie oznacza\u0142 \u201eudzia\u0142u w uj\u0119ciu\u201d, czyli nie by\u0142 aktem kolaboracji \u015bciganym przez pa\u0144stwo na mocy prawa.<\/span><\/p>\n

Wr\u00f3\u0107my jednak do Markowej i do dalszych los\u00f3w Einhorna. Po schwytaniu i po egzekucji \u017cony i dziecka ukrywa\u0142 si\u0119 w dalszym ci\u0105gu w Markowej, w domu Franciszka Bara, swego s\u0105siada. W s\u0105siednim domu ukrywali si\u0119 dwaj bracia i trzy siostry Einhorna. 12 grudnia 1942 r. nast\u0105pi\u0142a kolejna ob\u0142awa, w kt\u00f3rej wyniku wszystkich ich uj\u0119to i wydano na \u015bmier\u0107.<\/span><\/p>\n

Einhorn zeznawa\u0142: \u201eus\u0142ysza\u0142em \u017ce znowu przywieziono jakich\u015b ludzi i jak zorientowa\u0142em si\u0119 by\u0142 to Zelik z rodzin\u0105, kt\u00f3rych przywieziono furmank\u0105 i zamkni\u0119to w piwnicy (…) Zelik\u00f3w uj\u0105\u0142 Andrzej Rewer, Micha\u0142 Szpytma i inni cz\u0142onkowie Stra\u017cy po\u017carnej. (…) S\u0142ysza\u0142em od Franciszka Bara, \u017ce Rewer zaproponowa\u0142 so\u0142tysowi, by nie zawiadamia\u0107 gestapo, a tylko da\u0107 jemu samemu po 50 z\u0142otych od g\u0142owy i on osobi\u015bcie wszystkich \u017byd\u00f3w zastrzeli. Nast\u0119pnego dnia, co wiem od Micha\u0142a Drewniaka, Rewer sam powi\u0105za\u0142 wszystkich uj\u0119tych i wyprowadzi\u0142 na okop ko\u0144ski, gdzie by\u0142a ju\u017c policja i ludzi tych zastrzeli\u0142a. Wiadomo mi, \u017ce ca\u0142a Stra\u017c Po\u017carna oraz inni m\u0119\u017cczy\u017ani ze wsi brali udzia\u0142 w ob\u0142awie\u201d.<\/span><\/p>\n

Ob\u0142aw\u0119 na \u017byd\u00f3w zarz\u0105dzono zaraz po mszy, przed ko\u015bcio\u0142em. Mo\u017cna by zapyta\u0107 historyk\u00f3w z IPN-u, autor\u00f3w wystawy w Markowej, gdzie by\u0142 miejscowy ksi\u0105dz, kiedy so\u0142tys po nabo\u017ce\u0144stwie wzywa\u0142 mieszka\u0144c\u00f3w do polowania na \u017byd\u00f3w. Czy interweniowa\u0142, zakazywa\u0142, odmawia\u0142 rozgrzeszenia? Upomina\u0142, \u017ce zabijanie niewinnych jest \u015bmiertelnym grzechem? Czy r\u00f3wnie\u017c znalaz\u0142 si\u0119 na d\u0142ugiej li\u015bcie duchownych pomagaj\u0105cych \u017bydom, kt\u00f3r\u0105 mo\u017cna podziwia\u0107 na wystawie?<\/span><\/p>\n

Nast\u0119pnego ranka na polach<\/strong><\/span><\/p>\n

Kolejny dokument, kt\u00f3rego istnienie autorzy wystawy w Markowej postanowili przed zwiedzaj\u0105cymi zatai\u0107, to cytowane wcze\u015bniej w literaturze historycznej \u015bwiadectwo Yehudy Ehrlicha. Relacja ta, sporz\u0105dzona w Izraelu kilkana\u015bcie lat po wojnie, rzuca \u015bwiat\u0142o bezpo\u015brednio na tragedi\u0119 Ulm\u00f3w i jej nieobecno\u015b\u0107 w Markowej jest symptomatyczna. Ehrlich ukrywa\u0142 si\u0119 w Sieteszy, wiosce le\u017c\u0105cej dos\u0142ownie za g\u00f3rk\u0105, najwy\u017cej 20 minut piechot\u0105 od ostatniego zabudowania Markowej. Oto jego zeznanie in extenso:<\/span><\/p>\n

\u201eBy\u0142y to ci\u0119\u017ckie czasy dla nich [Jana i Marii Wiglusz\u00f3w kt\u00f3rzy ukrywali Ehrlicha i dw\u00f3ch innych \u017byd\u00f3w; otrzymali Medal Sprawiedliwego w 1982 r.]. Trwa\u0142y rewizje przeprowadzane przez Niemc\u00f3w oraz przez polskich ch\u0142op\u00f3w kt\u00f3rzy chcieli znale\u017a\u0107 ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w. Na wiosn\u0119 1944 roku wykryto \u017cydowsk\u0105 rodzin\u0119 ukrywaj\u0105c\u0105 si\u0119 u polskich ch\u0142op\u00f3w. Ca\u0142\u0105 t\u0105 polsk\u0105 rodzin\u0119 \u2013 osiem dusz wraz z ci\u0119\u017carn\u0105 \u017con\u0105 \u2013 zamordowano razem z ukrywaj\u0105cymi si\u0119 u nich \u017bydami. W wyniku tego powsta\u0142a w\u015br\u00f3d polskich ch\u0142op\u00f3w kt\u00f3rzy ukrywali \u017byd\u00f3w, wielka panika. Nast\u0119pnego ranka na polach odnaleziono dwadzie\u015bcia cztery cia\u0142a \u017byd\u00f3w. Zostali oni pomordowani przez samych ch\u0142op\u00f3w \u2013 ch\u0142op\u00f3w, kt\u00f3rzy ukrywali ich w ci\u0105gu [poprzednich] dwudziestu miesi\u0119cy\u201d.<\/span><\/p>\n

Relacja ta nie wymaga komentarza \u2013 tak jak nie wymaga go jej nieobecno\u015b\u0107 w muzeum w Markowej.<\/span><\/p>\n

Dzie\u0144 po wymordowaniu przez Niemc\u00f3w rodziny Ulm\u00f3w na polach w Markowej znaleziono cia\u0142a 24 \u017byd\u00f3w. Zgin\u0119li z r\u0105k ukrywaj\u0105cych ich polskich ch\u0142op\u00f3w<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/em><\/span><\/p>\n


\nWygl\u0105d mieli inteligentny<\/strong><\/span><\/p>\n

Bior\u0105c pod uwag\u0119 przekaz wystawy w Markowej, gorzej obeznany z histori\u0105 zwiedzaj\u0105cy m\u00f3g\u0142by przypuszcza\u0107, \u017ce wyzwolenie przynios\u0142o dalsze ugruntowanie przyja\u017ani, kt\u00f3re zawi\u0105za\u0142y si\u0119, mimo tak wielkiego ryzyka, mi\u0119dzy ukrywanymi \u017bydami a ukrywaj\u0105cymi ich Polakami. Mo\u017cna by wr\u0119cz za\u0142o\u017cy\u0107, \u017ce mieszka\u0144cy Markowej powinni byli by\u0107 uszcz\u0119\u015bliwieni, \u017ce niekt\u00f3rym z ich \u017cydowskich s\u0105siad\u00f3w uda\u0142o si\u0119 prze\u017cy\u0107. Dowiadujemy si\u0119 jednak, \u017ce ukrywani \u017bydzi szybko opu\u015bcili wiosk\u0119. Zarazem przeczyta\u0107 mo\u017cna na planszach, \u017ce z wieloma \u017bydami rodziny z Markowej zachowa\u0142y przyjazny kontakt.<\/span><\/p>\n

Mo\u017ce \u017byd\u00f3w n\u0119ci\u0142o lepsze \u017cycie na Zachodzie? A mo\u017ce nie chcieli stale wspomina\u0107 najbli\u017cszych, kt\u00f3rzy zgin\u0119li z r\u0105k niemieckiego okupanta? Tw\u00f3rcy wystawy pozostawiaj\u0105 zwiedzaj\u0105cych w niepewno\u015bci. A przecie\u017c wystarczy si\u0119gn\u0105\u0107 do \u015bwiadectwa J\u00f3zefa Riesenbacha (urodzonego w Markowej w 1930 r.), aby zrozumie\u0107 powody, dla kt\u00f3rych \u017bydzi uciekli z Markowej tak szybko, jak tylko mogli.<\/span><\/p>\n

M\u0142ody Riesenbach znalaz\u0142 kryj\u00f3wk\u0119 \u2013 wraz ze swoimi dwiema siostrami i rodzicami \u2013 w domu pa\u0144stwa Julii i J\u00f3zefa Bar\u00f3w. To pod ich dachem \u017cydowska rodzina prze\u017cy\u0142a ca\u0142\u0105 okupacj\u0119 \u2013 i o tym dowiemy si\u0119 w muzeum. Ale nie o tym, \u017ce po wyzwoleniu Riesenbachowie wprowadzili si\u0119 do swego domu, w kt\u00f3rym od ponad dw\u00f3ch lat mieszkali ju\u017c miejscowi Polacy. Mo\u017cna sobie wyobrazi\u0107, \u017ce nowi gospodarze nie byli zachwyceni faktem, \u017ce akurat \u201eich\u201d \u017bydzi prze\u017cyli i zg\u0142aszaj\u0105 pretensje do domu, kt\u00f3ry polska rodzina od dawna traktowa\u0142a jako sw\u00f3j w\u0142asny.<\/span><\/p>\n

Riesenbachowie nie pomieszkali w nim d\u0142ugo: pewnego wieczora do domu za\u0142omotali uzbrojeni ludzie, w szparze drzwi ukaza\u0142a si\u0119 lufa karabinu, a p\u00f3\u0142nagi ojciec rodziny salwowa\u0142 si\u0119 ucieczk\u0105 przez okno. Bandyci zagrozili \u017bydom \u015bmierci\u0105. Ju\u017c nast\u0119pnego dnia ca\u0142a rodzina w pop\u0142ochu i na zawsze opu\u015bci\u0142a Markow\u0105.<\/span><\/p>\n

Mog\u0142a i tak uwa\u017ca\u0107, \u017ce mia\u0142a szcz\u0119\u015bcie. Gorzej by\u0142o w pobliskiej Ka\u0144czudze. 31 marca 1945 r., w Wielk\u0105 Sobot\u0119, dosz\u0142o tam do masowego mordu na ocalonych. Nieznani sprawcy zabili przynajmniej 13 os\u00f3b. Nie lepiej powiod\u0142o si\u0119 \u017bydom, kt\u00f3rzy wr\u00f3cili do Kisielowa, wsi odleg\u0142ej o kilkana\u015bcie minut jazdy samochodem od Markowej. Tu te\u017c zgin\u0119li wracaj\u0105cy z ukrycia \u017bydzi: siedem os\u00f3b, w tym dwoje ma\u0142ych dzieci. W podobnych okoliczno\u015bciach zgin\u0119\u0142a rodzina Fingerhut\u00f3w z Grodziska Dolnego, zamordowana przez uzbrojonych osobnik\u00f3w, kt\u00f3rzy \u201em\u00f3wili po polsku, wygl\u0105d mieli inteligentny, a do nas zwracali si\u0119 bardzo grzecznie\u201d \u2013 jak zeznali na milicji polscy \u015bwiadkowie, kt\u00f3rych \u201einteligentni\u201d zab\u00f3jcy oszcz\u0119dzili.<\/span><\/p>\n

Istnieje w miar\u0119 obszerna literatura historyczna na temat mord\u00f3w dokonanych ju\u017c po wojnie przez Polak\u00f3w na \u017bydach w okolicach Markowej \u2013 najwyra\u017aniej nieznana tw\u00f3rcom wystawy.<\/span><\/p>\n

Egzekucja<\/span> \u017byd\u00f3w z R\u0119dzin-Borku. “C\u00f3\u017c wam po \u017cyciu, kiedy ju\u017c pieni\u0119dzy nie macie”<\/a><\/span><\/strong><\/em><\/p>\n

Kontrrewolucja<\/strong><\/span><\/p>\n

Muzeum w Markowej pr\u00f3buje napisa\u0107 od nowa histori\u0119 Zag\u0142ady \u2013 Holokaust staje si\u0119 tu przede wszystkim histori\u0105 szlachetnych Polak\u00f3w nios\u0105cych pomoc gin\u0105cym, a naczelnym aksjomatem jest za\u0142o\u017cenie niewinno\u015bci w\u0142asnego narodu. Za tego rodzaju pisarstwo i wystawiennictwo przychodzi jednak p\u0142aci\u0107 wysok\u0105 cen\u0119 \u2013 zatajania fakt\u00f3w i przeinaczania historycznych \u015bwiadectw.<\/span><\/p>\n

rekomendowa\u0142 <\/span><\/em>
\nLeon Rozenbaum<\/span><\/em><\/strong><\/p>\n

\"\"Jan \u017baryn, naukowy opiekun wystawy w Markowej, jeden z najbardziej aktywnych zwolennik\u00f3w \u201epolityki historycznej\u201d i doradca historyczny prezydenta RP, stwierdzi\u0142, \u017ce \u201eteraz jest czas na rozpocz\u0119cie sp\u00f3\u017anionej kontrrewolucji ukierunkowanej na zmian\u0119 stanu \u015bwiadomo\u015bci historycznej wsp\u00f3\u0142czesnego \u015bwiata, przynajmniej naszego kr\u0119gu kulturowego\u201d. \u017baryn jest zbyt skromny; kontrrewolucja w polskiej historii rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 ju\u017c dawno. Teraz jedynie uleg\u0142a wzmo\u017ceniu.<\/span><\/p>\n

Markowa jest wiosk\u0105, w kt\u00f3rej Polacy ukrywali \u017byd\u00f3w z wielkim po\u015bwi\u0119ceniem. To te\u017c miejsce, gdzie Polacy wy\u0142apywali i okrutnie mordowali \u017byd\u00f3w. Zdarza\u0142o si\u0119 niekiedy, \u017ce ci sami Polacy raz udzielali pomocy, a raz mordowali lub wydawali na \u015bmier\u0107. Jest to miejsce, jakich by\u0142o bardzo wiele w okupowanej Polsce.<\/span><\/p>\n

Muzeum w Markowej jest cz\u0119\u015bci\u0105 ambitnego, lecz opartego na p\u00f3\u0142prawdach i niedom\u00f3wieniach projektu, kt\u00f3rego celem jest oswojenie Holokaustu dla polskiej pami\u0119ci. Przemilczanie ca\u0142ych sfer \u017cycia pod okupacj\u0105, w kt\u00f3rych dominowa\u0142a z\u0142a wola i terror, pozwala zwiedzaj\u0105cym, ogl\u0105daj\u0105cym i czytaj\u0105cym osi\u0105gn\u0105\u0107 pe\u0142ny komfort, usun\u0105\u0107 dysonans poznawczy, kt\u00f3ry zazwyczaj towarzyszy pr\u00f3bom przyswajania \u201etrudnej\u201d historii. Najgorsze, \u017ce chc\u0105c osi\u0105gn\u0105\u0107 propagandowe korzy\u015bci, pos\u0142u\u017cono si\u0119 w spos\u00f3b instrumentalny \u015bmierci\u0105 bohaterskich ludzi. Zar\u00f3wno \u017bydzi, jak i gin\u0105cy wraz z nimi Polacy zas\u0142u\u017cyli na wi\u0119cej. Naprawd\u0119.<\/span><\/p>\n

\n

*Jan Grabowski<\/strong> \u2013 ur. w 1962 r., historyk, zajmuje si\u0119 m.in. badaniami nad Holokaustem. Profesor na Wydziale Historii University of Ottawa, cz\u0142onek Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w IFiS PAN<\/em><\/span>
\n **Dariusz Libionka<\/strong> \u2013 ur. w 1963 r., historyk, dr hab., profesor IFiS PAN, zajmuje si\u0119 m.in. II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 i stosunkami polsko-\u017cydowskimi. Redaktor naczelny rocznika \u201eZag\u0142ada \u017byd\u00f3w. Studia i Materia\u0142y\u201d<\/em><\/span>
\n Tekst to skr\u00f3cona wersja artyku\u0142u z najnowszego tomu \u201eZag\u0142ady \u017byd\u00f3w\u201d. Tytu\u0142 i \u015br\u00f3dtytu\u0142y \u2013 \u201eWyborcza\u201d<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Markowa. \u017bydowska \u015bmier\u0107, polska wina, wsp\u00f3lny strach (*) Jan Grabowski, (**) Dariusz Libionka Muzeum w Markowej, nazwiska Polak\u00f3w ratuj\u0105cych \u017byd\u00f3w (Fot. Patryk Ogorza\u0142ek \/ Agencja Gazeta) Zar\u00f3wno \u017bydzi, jak i gin\u0105cy wraz z nimi Polacy, kt\u00f3rzy ich ratowali, zas\u0142u\u017cyli na wi\u0119cej ni\u017c propaganda “polityki historycznej” Muzeum w Markowej Jednym z najbardziej widocznych przejaw\u00f3w \u201epolityki historycznej\u201d […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/48865"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=48865"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/48865\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":48882,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/48865\/revisions\/48882"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=48865"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=48865"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=48865"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}