{"id":51706,"date":"2017-04-24T17:09:34","date_gmt":"2017-04-24T15:09:34","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=51706"},"modified":"2017-04-24T07:45:52","modified_gmt":"2017-04-24T05:45:52","slug":"27-09-17","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=51706","title":{"rendered":"Co czeka\u0142o na \u017byd\u00f3w po wojnie."},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Po zag\u0142adzie. Co czeka\u0142o na \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy po wojnie chcieli wr\u00f3ci\u0107 do swoich dom\u00f3w?<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Jakub Korus<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

<\/p>\n

– Wiosn\u0105 1945 roku w le\u017c\u0105cym kilkadziesi\u0105t kilometr\u00f3w od Radomia Ostrowcu \u015awi\u0119tokrzyskim urz\u0119dnicy twierdzili, \u017ce w odniesieniu do \u017byd\u00f3w wci\u0105\u017c obowi\u0105zuj\u0105 przepisy nazistowskie. W tym samym miasteczku pojawi\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c postulat wys\u0142ania \u017byd\u00f3w do pracy w kopalni. Gdzie indziej chciano \u017byd\u00f3w znakowa\u0107 \u2013 opowiada dr \u0141ukasz Krzy\u017canowski. W\u0142a\u015bnie napisa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 o \u017bydach, kt\u00f3rzy po wojnie pr\u00f3bowali wr\u00f3ci\u0107 do swoich dom\u00f3w. I o tym, co tam na nich czeka\u0142o.<\/span><\/strong><\/p>\n

Newsweek: \u017bydzi, kt\u00f3rzy wracaj\u0105 do domu po wojnie. Jacy s\u0105?<\/strong><\/span>
\n Dr<\/span> \u0141ukasz Krzy\u017canowski:<\/strong> To ludzie, kt\u00f3rzy do\u015bwiadczyli tego, co nazywamy sytuacjami granicznymi. Do\u015bwiadczyli \u015bmierci najbli\u017cszych, cz\u0119sto j\u0105 widzieli, stracili dom i rzeczy osobiste, zdj\u0119cia, rodzinne pami\u0105tki \u2013 s\u0142owem wszystko. To ludzie, kt\u00f3rzy przez d\u0142ugi czas \u017cyli w skrajnym zagro\u017ceniu, na kt\u00f3rych polowano. Wkr\u00f3tce po wyzwoleniu Radomia w\u015br\u00f3d przybywaj\u0105cych do miasta byli wi\u0119\u017aniowie oboz\u00f3w pracy znajduj\u0105cych si\u0119 w regionie i ci, kt\u00f3rzy wojn\u0119 prze\u017cyli w ukryciu. Nieco p\u00f3\u017aniej pojawili si\u0119 ludzie oswobodzeni z oboz\u00f3w koncentracyjnych, a jeszcze p\u00f3\u017aniej \u2013 osoby ocala\u0142e w ZSRR. Najwa\u017cniejsze jest jednak, chc\u0119 to powiedzie\u0107 na pocz\u0105tku, \u017ce ocalali byli lud\u017ami takimi jak my.<\/span><\/p>\n

Co pan przez to rozumie?<\/strong><\/span><\/p>\n

– To, \u017ce \u0142atwiej zrozumie\u0107 ich histori\u0119, je\u015bli spr\u00f3bujemy postawi\u0107 si\u0119 w ich sytuacji. \u0141atwiej b\u0119dzie zrozumie\u0107 do\u015bwiadczenia tych ludzi, je\u015bli np. czytelnik posiadaj\u0105cy ma\u0142e dziecko uzmys\u0142owi sobie, \u017ce czyta w\u0142a\u015bnie o historii m\u0119\u017cczyzny, kt\u00f3ry straci\u0142 wszystko, widzia\u0142 jak zabito jego kilkuletni\u0105 c\u00f3rk\u0119. S\u0105dz\u0119, \u017ce czytelnik b\u0119dzie bli\u017cej tego cz\u0142owieka, gdy dostrze\u017ce w nim przede wszystkim cierpi\u0105cego ojca, a nie odleg\u0142ego i w gruncie rzeczy tajemniczego wyznawc\u0119 obcej religii. Niezb\u0119dna jest tu elementarna empatia.<\/span><\/p>\n

Co czeka na ocala\u0142ych w Radomiu, kiedy wracaj\u0105?<\/strong><\/span><\/p>\n

– Miasto przetrwa\u0142o niemal nietkni\u0119te. Domy sta\u0142y tam, gdzie przed wojn\u0105. Nierzadko w mieszkaniach wci\u0105\u017c by\u0142y ich meble, w oknach wisia\u0142y ich firanki, ale mieszka\u0142 tam ju\u017c kto\u015b inny \u2013 polscy chrze\u015bcijanie. Cz\u0119sto powracaj\u0105cych witano pytaniem: \u201eTo ty prze\u017cy\u0142e\u015b?\u201d. Zadawa\u0142y je znajome osoby z niedowierzaniem, niech\u0119ci\u0105, a czasem nawet wrogo\u015bci\u0105. Powr\u00f3t okaza\u0142 si\u0119 wi\u0119c bardzo trudny, ale jednocze\u015bnie by\u0142 przecie\u017c tak bardzo naturalny. Tam by\u0142 ich dom, gdzie indziej mieli wraca\u0107?<\/span><\/p>\n

S\u0105 w szoku?<\/strong><\/span><\/p>\n

– Na takie do\u015bwiadczenie nie da si\u0119 przygotowa\u0107. Zw\u0142aszcza je\u015bli, tak jak by\u0142o w tym przypadku, w spraw\u0119 zamieszani s\u0105 ludzie, kt\u00f3rych si\u0119 zna\u0142o, czasem nawet dawni przyjaciele. Ale musimy pami\u0119ta\u0107, \u017ce ju\u017c przed wojn\u0105 cz\u0119sto istnia\u0142 bardzo du\u017cy dystans pomi\u0119dzy polskimi \u017bydami a nie\u017cydowskimi mieszka\u0144cami Polski. Tak\u017ce pa\u0144stwo w wielu przypadkach traktowa\u0142o \u017byd\u00f3w jak obywateli \u201egorszego sortu\u201d. W Radomiu w mi\u0119dzywojniu by\u0142 tylko jeden wysoko postawiony urz\u0119dnik-\u017byd. W II RP \u017bydzi w\u0142a\u015bciwie nie pe\u0142nili wa\u017cnych funkcji w administracji, nie byli oficerami w wojsku, policjantami. Oczywi\u015bcie zdarza\u0142y si\u0119 wyj\u0105tki, ale bardzo nieliczne. \u017bydom utrudniano dost\u0119p do edukacji uniwersyteckiej. To nie przypadek, \u017ce obaj lekarze, kt\u00f3rych losy opisuj\u0119 w ksi\u0105\u017cce, przed wojn\u0105 studiowali za granic\u0105. Istniej\u0105cy przed wrze\u015bniem 1939 roku dystans mi\u0119dzy polskimi chrze\u015bcijanami a polskimi \u017bydami podczas wojny zmieni\u0142 si\u0119 w prawdziw\u0105 przepa\u015b\u0107. Ta przepa\u015b\u0107 trwa\u0142a tak\u017ce po wyzwoleniu.<\/span><\/p>\n

Jak si\u0119 to przejawia\u0142o?<\/strong><\/span><\/p>\n

– Wielu Polak\u00f3w nie widzia\u0142o w \u017bydach swoich wsp\u00f3\u0142obywateli. Prawdopodobnie tak\u017ce nie widzia\u0142o w nich swoich bli\u017anich. Fakt ten mia\u0142 prze\u0142o\u017cenie na codzienne relacje mi\u0119dzyludzkie, ale tak\u017ce na dzia\u0142anie lokalnej administracji. Ta ostatnia odnosi\u0142a si\u0119 do \u017byd\u00f3w z wielk\u0105 niech\u0119ci\u0105, traktowa\u0142a ich gorzej ni\u017c innych petent\u00f3w. By\u0142o to tak powszechne, \u017ce w lutym 1945 roku problemem zaj\u0119\u0142o si\u0119 Ministerstwo Administracji Publicznej. Niewiele to zmieni\u0142o. Wiosn\u0105 1945 roku w le\u017c\u0105cym kilkadziesi\u0105t kilometr\u00f3w od Radomia Ostrowcu \u015awi\u0119tokrzyskim urz\u0119dnicy twierdzili, \u017ce w odniesieniu do \u017byd\u00f3w wci\u0105\u017c obowi\u0105zuj\u0105 przepisy nazistowskie. W tym samym miasteczku pojawi\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c postulat wys\u0142ania \u017byd\u00f3w do pracy w kopalni. Gdzie indziej chciano \u017byd\u00f3w znakowa\u0107. By\u0142y to praktyki z jednej strony znane ludziom z czas\u00f3w okupacji niemieckiej, a z drugiej \u2013 po wojnie stosowane wobec volksdeutschy, czyli os\u00f3b powszechnie uznawanych za zdrajc\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Mia\u0142y miejsce akty przemocy?<\/strong><\/span><\/p>\n

– Przemoc w tamtym czasie by\u0142a codzienno\u015bci\u0105. Rozboje i zab\u00f3jstwa trudno nawet policzy\u0107. W przypadku powracaj\u0105cych \u017byd\u00f3w, dochodzi\u0142y tak\u017ce przest\u0119pstwa motywowane nienawi\u015bci\u0105 rasow\u0105 \u2013 gro\u017aby, pobicia, a tak\u017ce zab\u00f3jstwa. W samym Radomiu od czerwca do listopada 1945 roku zamordowanych zosta\u0142o siedmioro \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Jak wygl\u0105daj\u0105 w tych warunkach stosunki wewn\u0105trz \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci. Czy powracaj\u0105cy szukaj\u0105 ze sob\u0105 kontaktu?<\/strong><\/span><\/p>\n

– Ocala\u0142ych \u017byd\u00f3w, ludzi, kt\u00f3rzy stracili rodzin\u0119, nawet t\u0119 dalsz\u0105 (a tak\u017ce przyjaci\u00f3\u0142, znajomych i s\u0105siad\u00f3w) \u0142\u0105czy\u0142a ze sob\u0105 szczeg\u00f3lna wsp\u00f3lnota do\u015bwiadcze\u0144. W towarzystwie innych ocala\u0142ych szukali blisko\u015bci. Ka\u017cdy napotkany \u017byd by\u0142 bratni\u0105 dusz\u0105, zw\u0142aszcza w okresie tu\u017c po wyzwoleniu. Wspierali si\u0119 wzajemnie i pr\u00f3bowali si\u0119 organizowa\u0107. Ale z drugiej strony w wielu osobach tkwi\u0142a potrzeba znalezienia i ukarania ludzi winnych krzywd, kt\u00f3rych doznali w czasie okupacji. Silna by\u0142a tak\u017ce ch\u0119\u0107 zemsty. Zreszt\u0105 to rzecz bardzo naturalna. Ci ludzie naprawd\u0119 dotkn\u0119li otch\u0142ani, a z takiego do\u015bwiadczenia nie wychodzi si\u0119 bez ran. W spo\u0142eczno\u015bci ocala\u0142ych pojawia\u0142y si\u0119 wi\u0119c tak\u017ce oskar\u017cenia (s\u0142uszne lub nie) oraz konflikty.<\/span><\/p>\n

Co robi\u0105 \u017bydzi, kiedy przemoc wobec nich si\u0119 nasila? Id\u0105 na milicj\u0119?<\/span><\/strong><\/p>\n

– To by\u0142a jedyna mo\u017cliwo\u015b\u0107. Do kogo innego mieli si\u0119 zwr\u00f3ci\u0107? S\u0105siedzi byli im niech\u0119tni lub wrodzy, w najlepszym przypadku oboj\u0119tni. Ko\u015bci\u00f3\u0142 milcza\u0142. W szeregach antykomunistycznej partyzantki powszechne by\u0142y postawy antysemickie. Jednak ocalali z Zag\u0142ady \u017bydzi nie mogli r\u00f3wnie\u017c liczy\u0107 na ochron\u0119 ze strony pa\u0144stwa i jego aparatu bezpiecze\u0144stwa. Tam tak\u017ce powszechne by\u0142y niech\u0119\u0107 i wrogo\u015b\u0107 wobec \u017byd\u00f3w. Zdarza\u0142y si\u0119 nawet zab\u00f3jstwa ocala\u0142ych z Zag\u0142ady, kt\u00f3rych sprawcami byli funkcjonariusze MO. Cz\u0142onkowie podziemia, szeregowi milicjanci, czy pracownicy Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa rekrutowali si\u0119 z podobnych, je\u015bli w og\u00f3le nie tych samych, \u015brodowisk spo\u0142ecznych. Antysemityzm, wiara w mit mordu rytualnego i \u201e\u017cydokomun\u0119\u201d by\u0142y paradoksalnie czym\u015b, co \u0142\u0105czy\u0142o przeciwnik\u00f3w nowego re\u017cimu i jego funkcjonariuszy. Nowa w\u0142adza szybko to dostrzeg\u0142a.<\/span><\/p>\n

Jak?<\/strong><\/span><\/p>\n

– Milicja i UB nie cieszy\u0142y si\u0119 zaufaniem spo\u0142ecze\u0144stwa. Komuni\u015bci pocz\u0105tkowo musieli bardzo zabiega\u0107 o poparcie. By\u0142o jasne, \u017ce chronienie \u017cydowskich obywateli nie przysporzy im sympatii w spo\u0142ecze\u0144stwie, w kt\u00f3rym antysemityzm by\u0142 powszechny \u2013 dlatego w\u0142adze w spos\u00f3b zdecydowany nie zwalcza\u0142y przemocy wymierzonej w ocala\u0142ych z Zag\u0142ady. To by\u0142o widoczne szczeg\u00f3lnie na najni\u017cszym, lokalnym poziomie. Istnia\u0142o przyzwolenie na antysemityzm i przemoc wobec \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Wspomnia\u0142 pan o ko\u015bciele. Jakie by\u0142o jego stanowisko w sprawie przemocy wobec \u017byd\u00f3w?<\/strong><\/span><\/p>\n

– O tym ci\u0105gle wiemy stosunkowo niewiele. Temat czeka na swoich badaczy. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 w Polsce po II wojnie \u015bwiatowej znalaz\u0142 si\u0119 w bardzo ci\u0119\u017ckiej sytuacji. Musia\u0142 wypracowa\u0107 model istnienia, kt\u00f3ry pozwoli\u0142by mu przetrwa\u0107. Ale r\u00f3wnie\u017c trzeba powiedzie\u0107 jasno, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie pot\u0119pi\u0142 powojennych mord\u00f3w na \u017bydach. Nie zaj\u0105\u0142 zdecydowanego stanowiska po pogromie kieleckim. Jedynym hierarch\u0105, kt\u00f3ry otwarcie pot\u0119pi\u0142 antysemityzm i zdementowa\u0142 plotki o rytualnym mordowaniu chrze\u015bcija\u0144skich dzieci przez \u017byd\u00f3w by\u0142 biskup cz\u0119stochowski Teodor Kubina. Episkopat go za to nie pochwali\u0142. Wr\u0119cz przeciwnie \u2013 publicznie go skrytykowa\u0142. Postaw\u0119 Ko\u015bcio\u0142a rzymskokatolickiego w Polsce po pogromie kieleckim ilustruje notatka przedstawicieli Komitetu \u017bydowskiego w Lublinie napisana po ich spotkaniu z \u00f3wczesnym biskupem lubelskim, p\u00f3\u017aniejszym kardyna\u0142em, Stefanem Wyszy\u0144skim. Komitet zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 z pro\u015bb\u0105 o wydanie odezwy do wiernych, kt\u00f3ra pomog\u0142aby uspokoi\u0107 ludzi i po\u0142o\u017cy\u0107 kres wyst\u0105pieniom anty\u017cydowskim. Hierarcha mia\u0142 odpowiedzie\u0107, \u017ce \u017bydzi sami s\u0105 sobie winni, bo anga\u017cuj\u0105 si\u0119 w krzewienie komunizmu w Polsce. Zdaniem biskupa lubelskiego najlepiej by\u0142oby dla \u017byd\u00f3w gdyby wynie\u015bli si\u0119 z Polski do Palestyny lub \u017ceby zakupili sobie jak\u0105\u015b wysp\u0119. Jak zauwa\u017cy\u0142a prof. Bo\u017cena Szaynok, nie znamy ko\u015bcielnych dokument\u00f3w relacjonuj\u0105cych to spotkanie.<\/span><\/p>\n

Co si\u0119 po wojnie dzieje z \u017cydowskimi miejscami \u2013 symbolami, kt\u00f3re funkcjonowa\u0142y w mie\u015bcie przed wojn\u0105? Synagog\u0105, bo\u017cnic\u0105, cmentarzem? Opowiada pan histori\u0119 jednego z bohater\u00f3w, kt\u00f3ry wraca, chce odwiedzi\u0107 gr\u00f3b ojca, a tam pas\u0105 si\u0119 krowy.<\/strong><\/span><\/p>\n

– Cmentarz \u017cydowski zosta\u0142 zdemolowany przez Niemc\u00f3w. Macewy z radomskiego cmentarza, jak w wielu innych miejscowo\u015bciach, zosta\u0142y u\u017cyte do utwardzania ulic i uk\u0142adania chodnik\u00f3w. Po wojnie na cmentarzu miejscowa ludno\u015b\u0107 wypasa\u0142a byd\u0142o. \u017bydowskie nekropolie uleg\u0142y dewastacji w ca\u0142ej Polsce. We wspomnianym ju\u017c wcze\u015bniej Ostrowcu \u015awi\u0119tokrzyskim w latach 50. du\u017cy cmentarz \u017cydowski zamieniono na park. A trzeba wiedzie\u0107, \u017ce dla wyznawc\u00f3w judaizmu cmentarz jest przestrzeni\u0105 nienaruszaln\u0105. Zamienienie cmentarza, nawet stu- czy dwustuletniego, na cokolwiek innego i naruszenie spokoju zmar\u0142ych jest rzecz\u0105 absolutnie niedopuszczaln\u0105. \u017bydzi powracaj\u0105cy do swoich rodzinnych miejscowo\u015bci widzieli wi\u0119c spraw\u0119, \u017ce po ich dawnej obecno\u015bci nie pozosta\u0142 \u017caden \u015blad. Nawet ich zmarli przed 1939 rokiem krewni nie mieli ju\u017c swojego miejsca. Ich nagrobki sta\u0142y si\u0119 chodnikami, a miejsce poch\u00f3wku \u2013 pastwiskiem.<\/span><\/p>\n

Ale synagoga? Ta przecie\u017c zosta\u0142a rozebrana dopiero po wojnie.<\/strong><\/span><\/p>\n

– Przetrwa\u0142a w runie, ale w\u0142adze nie by\u0142y zainteresowane jej odbudow\u0105. To mnie jednak nie dziwi. My\u015bl\u0119, \u017ce gdyby w podobnym stanie znajdowa\u0142 si\u0119 kt\u00f3ry\u015b z radomskich ko\u015bcio\u0142\u00f3w, to powojenna administracja te\u017c nie pali\u0142aby si\u0119 do remontu. W przypadku ko\u015bcio\u0142a, odbudow\u0105 zaj\u0119liby si\u0119 jednak wierni. Mia\u0142by kto zabiega\u0107 o wsparcie w\u0142adz. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 ocala\u0142ych \u017byd\u00f3w by\u0142a na to zbyt ma\u0142a. Wszystkie jej wysi\u0142ki skupia\u0142y si\u0119 na przetrwaniu.<\/span><\/p>\n

Wsp\u00f3lnota religijna w powojennym Radomiu si\u0119 nie odrodzi\u0142a?<\/strong><\/span><\/p>\n

– By\u0142y spotkania modlitewne, jeden z pokoi w budynku Komitetu \u017bydowskiego zosta\u0142 przeznaczony na miejsce modlitwy. Trzeba jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce Zag\u0142ada zebra\u0142a najwi\u0119ksze \u017cniwo w\u0142a\u015bnie w\u015br\u00f3d os\u00f3b religijnych. Ludziom tym po prostu trudniej by\u0142o si\u0119 ukrywa\u0107. Poza tym po do\u015bwiadczeniach wojennych wielu ocala\u0142ych nie chcia\u0142o wi\u0119cej s\u0142ysze\u0107 o religii.<\/span><\/p>\n

Jakie strategie przyjmuj\u0105 wi\u0119c ocaleli \u017bydzi, aby przetrwa\u0107 w tej obcej im i wrogiej powojennej Polsce?<\/strong><\/span><\/p>\n

– Pierwsz\u0105 strategi\u0105 by\u0142a ucieczka i t\u0119 wybra\u0142o najwi\u0119cej os\u00f3b. Przewa\u017cnie najpierw wyje\u017cd\u017cano do wi\u0119kszego miasta lub na Ziemie Zachodnie. Dalszym typowym etapem (nast\u0119puj\u0105cym po kilku tygodniach, miesi\u0105cach, rzadziej \u2013 latach) by\u0142a podr\u00f3\u017c do Niemiec gdzie istnia\u0142y obozy dla dipis\u00f3w (displaced persons), dzi\u015b powiedzieliby\u015bmy: obozy dla uchod\u017ac\u00f3w, w kt\u00f3rych oczekiwa\u0142o si\u0119 na wiz\u0119 emigracyjn\u0105 np. do Stan\u00f3w Zjednoczonych, Australii, Szwecji. Z tych oboz\u00f3w ludzie jechali te\u017c do Palestyny, a po maju 1948 roku \u2013 do Izraela. Szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119 w powojennej historii radomskich \u017byd\u00f3w odegra\u0142 ob\u00f3z w Stuttgarcie. W czasie wojny do fabryki zbrojeniowej zlokalizowanej w pobli\u017cu tego miasta trafi\u0142o wielu m\u0119\u017cczyzn z Radomia. Dlatego w 1945 roku w Stuttgarcie istnia\u0142a du\u017ca spo\u0142eczno\u015b\u0107 radomskich \u017byd\u00f3w. Cz\u0119sto tam w\u0142a\u015bnie jecha\u0142y osoby opuszczaj\u0105ce Radom ju\u017c po wojnie.<\/span><\/p>\n

poleci\u0142: Leon Rozenbaum<\/strong><\/em><\/span>
\n\"\"<\/p>\n

Inne sposoby?<\/strong><\/span><\/p>\n

– Drug\u0105 strategi\u0105 by\u0142o odci\u0119cie si\u0119 od korzeni i swojej \u017cydowskiej przesz\u0142o\u015bci. Cz\u0119sto wi\u0105za\u0142o si\u0119 to z po\u015blubieniem chrze\u015bcijanina lub chrze\u015bcijanki, pozostaniem przy polskobrzmi\u0105cym nazwisku z tzw. aryjskich papier\u00f3w z czas\u00f3w okupacji. Owo odci\u0119cie nie zawsze by\u0142o wynikiem jednej decyzji, na ten stan rzeczy mog\u0142y z\u0142o\u017cy\u0107 si\u0119 kolejne wybory \u017cyciowe osoby. Z oczywistych wzgl\u0119d\u00f3w bardzo trudno powiedzie\u0107 jak wielu ocala\u0142ych z Zag\u0142ady dotyczy\u0142o to zjawisko. Czasem \u017cydowskie pochodzenie nie by\u0142o tajemnic\u0105 w kr\u0119gu rodzinnym, a innym razem nawet najbli\u017csi nie wiedzieli, \u017ce matka lub ojciec przyszli na \u015bwiat w rodzinie, w kt\u00f3rej porozumiewano si\u0119 w jidysz, a zamiast Bo\u017cego Narodzenia obchodzono Chanuk\u0119.<\/span><\/p>\n

A trzecia droga?<\/strong><\/span><\/p>\n

– Trzeci\u0105 strategi\u0105 by\u0142o przeniesienie swojej \u017cydowsko\u015bci do \u017cycia w podziemiu. To znaczy funkcjonowanie w ma\u0142ej, zamkni\u0119tej spo\u0142eczno\u015bci, wewn\u0105trz kt\u00f3rej by\u0142o oczywiste, \u017ce wszyscy s\u0105 \u017bydami. Jednocze\u015bnie ta spo\u0142eczno\u015b\u0107 utrzymywa\u0142a bardzo niewiele kontakt\u00f3w ze \u015bwiatem zewn\u0119trznym, tj. nie\u017cydowskim. W centrum mojej ksi\u0105\u017cki znalaz\u0142y si\u0119 osoby, kt\u00f3re przynajmniej przez pewien czas, stosowa\u0142y w\u0142a\u015bnie t\u0119 strategi\u0119 radzenia sobie z powojenn\u0105 rzeczywisto\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n

Jak wa\u017cna by\u0142a dla ocala\u0142ych pami\u0119\u0107 o tym, co si\u0119 sta\u0142o w czasie wojny?<\/strong><\/span><\/p>\n

– By\u0142a bardzo istotna. Wynika\u0142o to z absolutnie naturalnej potrzeby dowiedzenia si\u0119 kiedy, jak i gdzie dok\u0142adnie zgin\u0119li najbli\u017csi, ale tak\u017ce z ch\u0119ci udokumentowania losu ca\u0142ej spo\u0142eczno\u015bci. Ju\u017c w sierpniu 1944 roku w Lublinie powsta\u0142a Centralna \u017bydowska Komisja Historyczna (C\u017bKH). Wkr\u00f3tce po wyzwoleniu \u017bydzi zacz\u0119li sk\u0142ada\u0107 relacje o Zag\u0142adzie. Orygina\u0142y relacji zebranych przez C\u017bKH znajduj\u0105 si\u0119 dzi\u015b w archiwum \u017bydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, a tak\u017ce w Instytucie Yad Vashem w Jerozolimie. Co ciekawe, wiele z tych najwcze\u015bniejszych relacji zawiera stosunkowo ma\u0142o informacji o losie samego opowiadaj\u0105cego. Na pierwszy plan wysuwaj\u0105 si\u0119 w nich opisy \u017cycia i umierania ca\u0142ych spo\u0142eczno\u015bci. Radomscy \u017bydzi przebywaj\u0105cy w Stuttgarcie ju\u017c w 1948 roku opublikowali w jidysz ksi\u0105\u017ck\u0119 opisuj\u0105ca przebieg Zag\u0142ady w Radomiu.<\/span><\/p>\n

Brali udzia\u0142 w powojennych procesach?<\/strong><\/span><\/p>\n

– Tak. Ocalali z Radomia przyczynili si\u0119 do z\u0142apania Wilhelma Bluma \u2013 cz\u0142owieka, kt\u00f3ry sprawowa\u0142 bezpo\u015bredni nadz\u00f3r nad likwidacj\u0105 obu radomskich gett i wyw\u00f3zk\u0105 wi\u0119kszo\u015bci ich mieszka\u0144c\u00f3w do obozu zag\u0142ady w Treblince. Po jego ekstradycji do Polski, radomscy \u017bydzi zabiegali o to, aby jego proces rozpocz\u0105\u0142 si\u0119 w rocznic\u0119 najwi\u0119kszej akcji likwidacyjnej. I rzeczywi\u015bcie odnie\u015bli sukces. Proces ruszy\u0142 w Radomiu w sierpniu 1947 roku, dok\u0142adnie pi\u0119\u0107 lat po likwidacji tamtejszego tzw. du\u017cego getta. Ten proces opr\u00f3cz wymiaru prawnego, mia\u0142 tak\u017ce wymiar upami\u0119tnienia. Radomscy \u017bydzi chcieli w nim uczestniczy\u0107; sk\u0142adali zeznania, \u015bledzili jego przebieg. Wielu ocala\u0142ych stara\u0142o si\u0119 wyt\u0142umaczy\u0107 sobie niebywa\u0142\u0105 tragedi\u0119, kt\u00f3ra ich spotka\u0142a. Blum sta\u0142 si\u0119 uosobieniem Zag\u0142ady \u017byd\u00f3w radomskich. Skazano go na \u015bmier\u0107 i stracono w Radomiu. W tamtym czasie Blum by\u0142 jedynym tak wysokim funkcjonariuszem niemieckiego aparatu represji poci\u0105gni\u0119tym do odpowiedzialno\u015bci za zbrodnie pope\u0142nione w Radomiu. Co wa\u017cne, akt oskar\u017cenia zawiera\u0142 tylko dwa zarzuty: cz\u0142onkostwo w SS i udzia\u0142 w wymordowaniu radomskich \u017byd\u00f3w. Nie dziwi wi\u0119c niezwyk\u0142a mobilizacja ocala\u0142ych podczas procesu. W 1949 roku w mie\u015bcie os\u0105dzono i skazano na \u015bmier\u0107 prze\u0142o\u017conego Bluma, ale akt oskar\u017cenia obejmowa\u0142 ju\u017c tak\u017ce zbrodnie pope\u0142nione na chrze\u015bcija\u0144skiej ludno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Piel\u0119gnowanie pami\u0119ci, wydawanie ksi\u0105\u017cek, branie udzia\u0142u w procesach, zrzeszanie si\u0119. To wszystko nie pasuje do obrazu \u017byda-biernej ofiary prze\u015bladowania, z kt\u00f3rym cz\u0119sto si\u0119 spotykamy.<\/strong><\/span><\/p>\n

– Ca\u0142e moje badanie pokazuje, \u017ce \u017bydzi, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali wr\u00f3ci\u0107 po wojnie do rodzinnego miasta, to ludzie, kt\u00f3rzy w skrajnie trudnych warunkach dzia\u0142ali i kierowali swoim \u017cyciem. Ta spo\u0142eczno\u015b\u0107 po prostu nie mia\u0142a szans odrodzi\u0107 si\u0119 w swoim kszta\u0142cie przedwojennym. Przyczyn by\u0142o co najmniej kilka, ale bierno\u015b\u0107 nie by\u0142a jedn\u0105 z nich. Po pierwsze, ocala\u0142ych \u017byd\u00f3w w Radomiu by\u0142o niewielu. Po drugie, dawni liderzy nie prze\u017cyli wojny, nie wr\u00f3cili do miasta lub skompromitowali si\u0119 prac\u0105 w judenracie w czasie okupacji. Po trzecie, przebywaj\u0105cy w powojennym mie\u015bcie \u017bydzi znale\u017ali si\u0119 w skrajnie nieprzyjaznym \u015brodowisku. Dzia\u0142ali w ogromnym osamotnieniu.<\/span><\/p>\n

Czy jacy\u015b \u017bydzi zostali w Radomiu?<\/strong><\/span><\/p>\n

<\/p>\n

– Tak, ale niewielu. Jednym z nich by\u0142 Jakub Zajdensznir, autor pomnika po\u015bwi\u0119conego radomskim \u017bydom. Zmar\u0142 w latach 70. Jego \u017cona, Pola Zajdensznir zmar\u0142a w Radomiu kilkana\u015bcie lat temu. By\u0142a te\u017c inna rodzina \u2013 ojciec, matka i syn. Syn, kt\u00f3ry zmar\u0142 niedawno, do ko\u0144ca \u017cycia pozosta\u0142 przy oryginalnym brzmieniu swojego imienia \u2013 Chaim. By\u0142 ostatnim Mohikaninem. Pisali do niego \u017bydzi z ca\u0142ego \u015bwiata, kiedy potrzebowali wydoby\u0107 akt urodzenia z lokalnego urz\u0119du stanu cywilnego lub gdy szukali zdj\u0119\u0107 swoich bliskich, kt\u00f3rzy nie prze\u017cyli Zag\u0142ady.<\/span><\/p>\n

By\u0142o czego szuka\u0107?<\/strong><\/span><\/p>\n

– W Archiwum Pa\u0144stwowym w Radomiu zachowa\u0142y si\u0119 podania \u017byd\u00f3w o dowody osobiste z wiosny 1941 roku. Do wielu z nich do\u0142\u0105czone s\u0105 zdj\u0119cia. Cz\u0119sto dokumenty te s\u0105 jedynym \u015bladem po ludziach. Stan zachowania tych dokument\u00f3w nie jest jednak najlepszy. Zdj\u0119cia odpadaj\u0105 od poda\u0144 i w ten spos\u00f3b radomskie ofiary Zag\u0142ady bezpowrotnie trac\u0105 swoje twarze \u2013 staj\u0105 si\u0119 bezimiennym t\u0142umem ofiar.<\/span><\/p>\n

\u0141ukasz Krzy\u017canowski, Dom, kt\u00f3rego nie by\u0142o. Powroty ocala\u0142ych do powojennego miasta, Czarne 2016.<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/p>\n

\n

<\/p>\n

Jakub Korus<\/strong> \u2013 absolwent dziennikarstwa i kulturoznawstwa Europy \u015arodkowo-Wschodniej na Uniwersytecie Warszawskim. Dziennikarski wychowanek \u201eNewsweeka\u201d, w redakcji zajmuj\u0105cy si\u0119 g\u0142\u00f3wnie tematami spo\u0142ecznymi, biznesem i zagranic\u0105. Prywatnie fan rzeczy pozornie smutnych: islandzkiego krajobrazu, rosyjskiej literatury oraz biegu przez czterdzie\u015bci dwa kilometry.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Po zag\u0142adzie. Co czeka\u0142o na \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy po wojnie chcieli wr\u00f3ci\u0107 do swoich dom\u00f3w? Jakub Korus – Wiosn\u0105 1945 roku w le\u017c\u0105cym kilkadziesi\u0105t kilometr\u00f3w od Radomia Ostrowcu \u015awi\u0119tokrzyskim urz\u0119dnicy twierdzili, \u017ce w odniesieniu do \u017byd\u00f3w wci\u0105\u017c obowi\u0105zuj\u0105 przepisy nazistowskie. W tym samym miasteczku pojawi\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c postulat wys\u0142ania \u017byd\u00f3w do pracy w kopalni. Gdzie indziej […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51706"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=51706"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51706\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":51713,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51706\/revisions\/51713"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=51706"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=51706"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=51706"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}