{"id":51810,"date":"2017-04-26T17:09:00","date_gmt":"2017-04-26T15:09:00","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=51810"},"modified":"2017-04-26T09:21:30","modified_gmt":"2017-04-26T07:21:30","slug":"01-09-11","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=51810","title":{"rendered":"NASZE MIENIE \u201ePO\u017bYDOWSKIE\u201d"},"content":{"rendered":"
\"KrytykaPolityczna.pl\"<\/a>NASZE MIENIE \u201ePO\u017bYDOWSKIE\u201d<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

PIOTR FORECKI<\/strong><\/span><\/p>\n

\n


\nKarmiona antysemickimi kliszami chciwo\u015b\u0107 spotka\u0142a si\u0119 z dokonywan\u0105 przez Niemc\u00f3w demonstracj\u0105, \u017ce \u017byd\u00f3w mo\u017cna bezkarnie zabija\u0107 w majestacie prawa.<\/strong><\/span><\/p>\n

Od kilkunastu lat badaczki i badacze zwi\u0105zani z warszawskim Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w nadrabiaj\u0105 powojenne dekady zaniedba\u0144 w tej dziedzinie naukowych docieka\u0144. Prac\u0119 zbiorow\u0105 zatytu\u0142owan\u0105\u00a0<\/span>Klucze i kasa. O mieniu \u017cydowskim w Polsce pod okupacj\u0105 niemieck\u0105 i we wczesnych latach powojennych 1939-1950<\/em>\u00a0<\/span>bez w\u0105tpienia mo\u017cna uzna\u0107 za kolejn\u0105 publikacj\u0119 Centrum uzupe\u0142niaj\u0105c\u0105 \u201ebia\u0142e plamy\u201d w dotychczasowej polskiej historiografii. Przede wszystkim jednak dotyka ona istotnego problemu, budz\u0105cego wci\u0105\u017c \u017cywe emocje i nieustannie organizuj\u0105cego zbiorow\u0105 wyobra\u017ani\u0119 Polak\u00f3w obawiaj\u0105cych si\u0119 powrotu \u017byd\u00f3w \u201epo swoje\u201d.<\/span><\/p>\n

Wprawdzie nazistowskie Niemcy sta\u0142y si\u0119 g\u0142\u00f3wnym beneficjentem Zag\u0142ady i to przede wszystkim do Rzeszy transferowane by\u0142o ruchome mienie ofiar, to jednak skorzysta\u0142o na niej tak\u017ce wielu innych mieszka\u0144c\u00f3w Europy. \u201eDo\u015bwiadczenie to \u2013 pisze Jan Tomasz Gross \u2013 przybiera inne formy w Trzeciej Rzeszy ni\u017c w krajach okupowanych lub zale\u017cnych od Niemiec. Inaczej wygl\u0105da w Polsce, a inaczej we Francji, na W\u0119grzech czy w Grecji, ale w odbiorze spo\u0142ecze\u0144stw lokalnych ma t\u0119 przyjmowan\u0105 z zadowoleniem cech\u0119 wsp\u00f3ln\u0105, \u017ce jest mechanizmem \u00bbprzew\u0142aszczenia\u00ab i redystrybucji \u017cydowskiego stanu posiadania na korzy\u015b\u0107 Aryjczyk\u00f3w\u201d. Nadto, co odnotowuje Frank Bajohr, \u201e[b]y\u0142 to jeden z najwi\u0119kszych transfer\u00f3w w\u0142asno\u015bci na oczach wsp\u00f3\u0142czesnych\u201d. Transfer, kt\u00f3rego pole podstawy wyznaczy\u0142 antysemityzm, ale tak\u017ce spot\u0119gowana okoliczno\u015bciami chciwo\u015b\u0107, usypiaj\u0105ca moraln\u0105 czujno\u015b\u0107 i konstytuuj\u0105ca milczenie wobec ludob\u00f3jstwa. \u201eW \u015bwietle znanych dzi\u015b badaczom niepodwa\u017calnych fakt\u00f3w \u2013 zauwa\u017ca Saul Friedlander \u2013 nie spos\u00f3b ju\u017c zakwestionowa\u0107 prawdziwo\u015bci poni\u017cszego stwierdzenia: ani jedna grupa spo\u0142eczna, ani jedna wsp\u00f3lnota wyznaniowa, ani jedna instytucja akademicka b\u0105d\u017a zrzeszenie zawodowe, zar\u00f3wno w Niemczech, jak i w ca\u0142ej Europie, nie zadeklarowa\u0142o swojego poparcia dla \u017byd\u00f3w (\u2026). Dawa\u0142o si\u0119 zaobserwowa\u0107 zjawisko dok\u0142adnie odwrotne: popychani chciwo\u015bci\u0105 przedstawiciele licznych grup spo\u0142ecznych, w tym reprezentanci \u015brodowisk decyzyjnych, byli zaanga\u017cowani w proces wyw\u0142aszczania \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych ca\u0142kowite znikni\u0119cie by\u0142o im na r\u0119k\u0119\u201d.<\/span><\/p>\n

Jednak\u017ce chciwo\u015b\u0107 sama w sobie niczego nie wyja\u015bnia. Zw\u0142aszcza w kontek\u015bcie polskiego wariantu tego \u201eprzew\u0142aszczenia\u201d. Mo\u017cna by\u0107 chciwym, a jednocze\u015bnie ze wzgl\u0119du na obowi\u0105zuj\u0105ce normy moralne nie okrada\u0107 swojego s\u0105siada i wsp\u00f3\u0142obywatela. Mo\u017cna j\u0105 kontrolowa\u0107 i poskromi\u0107. Nie ma obowi\u0105zku poddawania si\u0119 jej podszeptom, cho\u0107by wolno by\u0142o wszystko, bo okoliczno\u015bci sprzyjaj\u0105 jej zaspokojeniu.<\/span><\/p>\n

Chyba \u017ce dotyczy to ludzi uprzednio wykluczonych ze wsp\u00f3lnoty, a tym samym ze sfery moralnych zobowi\u0105za\u0144. W\u00f3wczas piek\u0142a nie ma.<\/span><\/p>\n

\u017byd\u00f3w nie tylko stawiano w Polsce poza jej nawiasem, ale tak\u017ce systematycznie odcz\u0142owieczano. To t\u0142umaczy, dlaczego w pewnych warunkach jednych si\u0119 okrada, a innych nie lub rzadziej. W kontek\u015bcie polskiego wariantu \u201eprzew\u0142aszczenia\u201d o wiele bardziej istotne ni\u017c \u201ezwyk\u0142a ludzka chciwo\u015b\u0107\u201d s\u0105 zatem ramy wsp\u00f3lnoty, w kt\u00f3rej na tak\u0105 skal\u0119 by\u0142o ono mo\u017cliwe.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli wczytamy si\u0119 uwa\u017cnie w czasopi\u015bmiennictwo doby dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego w Polsce, w programy polityczne wielu \u00f3wczesnych partii, ale przede wszystkim w to, co m\u00f3wiono, pisano, a zw\u0142aszcza czyniono ju\u017c podczas wojny i po jej zako\u0144czeniu, jedno nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci: pozbycie si\u0119 \u017byd\u00f3w z Polski, przej\u0119cie nale\u017c\u0105cego do nich mienia, a zw\u0142aszcza zaj\u0119cie ich miejsca w strukturze spo\u0142ecznej miast, wsi i miasteczek, nie by\u0142o jedynie marzeniem polskich narodowc\u00f3w (i nie tylko ich). By\u0142o po prostu dyskutowanym projektem politycznym, a zarazem praktyk\u0105 spo\u0142eczn\u0105 na r\u00f3\u017cne sposoby realizowan\u0105 w warunkach okupacyjnych i latach powojennych. Wszystko to, czego nie przej\u0119li Niemcy, co nie zasili\u0142o maj\u0105tku Rzeszy, nie pokry\u0142o koszt\u00f3w Zag\u0142ady, kt\u00f3ra, jak pisa\u0142 Raul Hilberg, mia\u0142a by\u0107 przecie\u017c \u201esamofinansuj\u0105cym si\u0119 przedsi\u0119wzi\u0119ciem\u201d, trafi\u0142o do r\u0105k prywatnych lub zosta\u0142o upa\u0144stwowione. Taki los podzieli\u0142y nale\u017c\u0105ce do \u017byd\u00f3w nieruchomo\u015bci, rozmaite przedmioty codziennego u\u017cytku, ale tak\u017ce miejsca pracy. Trudno tu zreszt\u0105 o jaki\u015b kompletny inwentarz wszystkich tych \u201e\u017cydowskich rzeczy\u201d, kt\u00f3re przecie\u017c nie wyparowa\u0142y wraz z wymordowaniem oko\u0142o trzech milion\u00f3w obywateli przedwojennej Polski. Nie wyparowa\u0142y, ale te\u017c w neutralny spos\u00f3b nie trafi\u0142y w r\u0119ce prywatne.<\/span><\/p>\n

O tym, w jaki spos\u00f3b dokonywa\u0142o si\u0119 w Polsce to nies\u0142ychane i niemaj\u0105ce dot\u0105d precedensu uw\u0142aszczenie\/przyw\u0142aszczenie, uchwycone i nazwane przez Jana Grabowskiego zgrabnym neologizmem \u201eprzew\u0142aszczenia\u201d \u2013 pisz\u0105 autorzy i autorki publikacji\u00a0<\/span>Klucze i kasa<\/em>. Analizuj\u0105 niemieck\u0105 polityk\u0119 okupacyjn\u0105 w tym zakresie (Ingo Loose), spos\u00f3b funkcjonowania powo\u0142anych do \u017cycia przez Niemc\u00f3w \u0142upie\u017cczych instytucji (Jan Grabowski, Dagmara Swa\u0142tek-Niewi\u0144ska), ale przygl\u0105daj\u0105 si\u0119 tak\u017ce uk\u0142adaj\u0105cym si\u0119 w ca\u0142o\u015b\u0107 mikrohistoriom. Oddolnym, samozwa\u0144czym dzia\u0142aniom Polak\u00f3w na r\u00f3\u017cne sposoby wchodz\u0105cych w posiadanie materialnych d\u00f3br nale\u017c\u0105cych do \u017byd\u00f3w (Barbara Engelking, Ma\u0142gorzata Melchior, Karolina Panz). Podejmuj\u0105 tak\u017ce udan\u0105 pr\u00f3b\u0119 odtworzenia pewnej atmosfery, w ramach kt\u00f3rej grabienie \u017byd\u00f3w by\u0142o czym\u015b dopuszczalnym i naturalnym jednocze\u015bnie. Zbiorowym wysi\u0142kiem publicyst\u00f3w zwi\u0105zanych z polskimi konspiracyjnymi ugrupowaniami nacjonalistycznymi, jak r\u00f3wnie\u017c dziennikarzy oficjalnej prasy propagandowej Generalnego Gubernatorstwa, dokonywano legitymizacji i budowano klimat przyzwolenia dla grabie\u017cy \u017byd\u00f3w, traktuj\u0105c ich jako \u2013 oddajmy g\u0142os Emanuelowi Ringelblumowi \u2013 \u201enieboszczyk\u00f3w na urlopie\u201d (Dariusz Libionka, Andrzej \u017bbikowski). Praca\u00a0<\/span>Klucze i kasa<\/em>\u00a0<\/span>by\u0142aby wszak niekompletna, gdyby nie znalaz\u0142y si\u0119 w niej tak\u017ce teksty traktuj\u0105ce o losach mienia \u017cydowskiego w okresie powojennym. Problematyka ta zosta\u0142a jednak uwzgl\u0119dniona i w znacz\u0105cy spos\u00f3b dope\u0142nia obraz dokonanego w latach okupacji transferu i \u201eprzew\u0142aszczenia\u201d (Nawojka Cie\u015bli\u0144ska-Lobkowicz, Alina Skibi\u0144ska, \u0141ukasz Krzy\u017canowski).<\/span><\/p>\n

Fa\u0142sz j\u0119zyka<\/strong><\/span><\/p>\n

Nie miejsce tu na wnikliw\u0105 analiz\u0119 i interpretacj\u0119 zamieszczonych w publikacji Centrum artyku\u0142\u00f3w. Ka\u017cdy z osobna zas\u0142uguje na osobn\u0105 uwag\u0119, refleksj\u0119, rodzi pytania. Wszystkie razem pozwalaj\u0105 natomiast zda\u0107 sobie spraw\u0119 ze skali zjawiska, kt\u00f3re dotychczas nie znalaz\u0142o miejsca w zbiorowej \u015bwiadomo\u015bci Polak\u00f3w, a ju\u017c tym bardziej nie sta\u0142o si\u0119 przedmiotem etycznego rozrachunku. No bo w\u0142a\u015bnie nie o buchalteri\u0119 tu chodzi, ale o wymiar moralny.<\/span><\/p>\n

J\u0119zyk polski zak\u0142amuje \u00f3w fakt spo\u0142eczny i wynikaj\u0105ce z niego konsekwencje wygodn\u0105 i jak\u017ce u\u017cyteczn\u0105 konstrukcj\u0105 \u201emienia po\u017cydowskiego\u201d. Jak gdyby zamordowani \u017bydzi pozostawili swoje dobra Polakom w spadku.<\/span><\/p>\n

Tak jakby nie by\u0142o d\u0142oni, kt\u00f3ra te \u017cydowskie rzeczy \u201ewyszpera\u0142a\u201d, o czym w przejmuj\u0105cym wierszu-oskar\u017ceniu pisze Zuzanna Ginczanka. Jakby nie by\u0142o tych furmanek, wyczekuj\u0105cych, by m\u00f3c przyst\u0105pi\u0107 do pl\u0105drowania \u017cydowskich domostw. W oczekiwaniu na rozpocz\u0119cie wyw\u00f3zki \u017byd\u00f3w ze Szczebrzeszyna w po\u0142owie kwietnia 1942 roku, odnotowuje \u015bwiadek wydarze\u0144 Zygmunt Klukowski, \u201e[z]jecha\u0142o si\u0119 sporo furmanek ze wsi i wszystko to niemal ca\u0142y dzie\u0144 sta\u0142o w oczekiwaniu, kiedy mo\u017cna b\u0119dzie przyst\u0105pi\u0107 do rabunku. Z r\u00f3\u017cnych stron dochodz\u0105 wiadomo\u015bci o skandalicznym zachowaniu si\u0119 cz\u0119\u015bci ludno\u015bci polskiej i rabowaniu opuszczonych \u017cydowskich mieszka\u0144. Pod tym wzgl\u0119dem miasteczko nasze z pewno\u015bci\u0105 nie b\u0119dzie w tyle\u201d. Nie pomyli\u0142 si\u0119. Na dalszych stronach swojego\u00a0<\/span>Dziennika<\/em>\u00a0<\/span>zapisze: \u201e[l]udno\u015b\u0107 z otwieranych \u017cydowskich dom\u00f3w rozchwytuje wszystko, co jest pod r\u0119k\u0105, ludzie bezwstydnie d\u017awigaj\u0105 ca\u0142e tobo\u0142y z n\u0119dznym \u017cydowskim dobytkiem lub towarem z ma\u0142ych \u017cydowskich sklepik\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n

Zbitka \u201emienie po\u017cydowskie\u201d jest jednak dla polskiej wsp\u00f3lnoty narodowej wygodna, poniewa\u017c zas\u0142ania i wymazuje co\u015b znacznie powa\u017cniejszego \u2013 antysemityzm i mordy dokonywane na \u017bydach w procesie tego zrealizowanego \u201eprzew\u0142aszczenia\u201d. S\u0105cz\u0105ce si\u0119 przed wojn\u0105 z r\u00f3\u017cnych stron antysemickie wywody opiera\u0142y si\u0119 przecie\u017c tak\u017ce na za\u0142o\u017ceniu, \u017ce \u017bydzi znajduj\u0105 si\u0119 w posiadaniu rozmaitych d\u00f3br, kt\u00f3re w istocie nale\u017c\u0105 si\u0119 Polakom. Zajmuj\u0105 ich miejsca pracy i przestrze\u0144 publiczn\u0105. Innymi s\u0142owy zmiana tego stanu rzeczy mog\u0142a by\u0107 postrzegana jako dzia\u0142anie uprawnione, po prostu przywr\u00f3cenie w\u0142a\u015bciwego porz\u0105dku, restytucja panowania grupy homogenicznej i hegemonicznej.<\/span><\/p>\n

Nadto chciwo\u015b\u0107, dla zaspokojenia kt\u00f3rej stworzono podczas okupacji sprzyjaj\u0105ce warunki, nap\u0119dzana by\u0142a antysemickimi fantazjami o \u017cydowskim maj\u0105tku, owym mitycznym \u017cydowskim z\u0142ocie. Karmiona antysemickimi kliszami chciwo\u015b\u0107 spotka\u0142a si\u0119 z dokonywan\u0105 przez Niemc\u00f3w demonstracj\u0105, \u017ce \u017byd\u00f3w mo\u017cna bezkarnie zabija\u0107 w majestacie prawa. W ramach \u201eprzew\u0142aszczenia\u201d mordowano zatem \u017byd\u00f3w, chc\u0105c wej\u015b\u0107 w posiadanie ich d\u00f3br materialnych, pozby\u0107 si\u0119 \u015bwiadk\u00f3w ich przej\u0119cia, unicestwi\u0107 wyeksploatowane ekonomicznie ofiary, kt\u00f3re nie by\u0142y ju\u017c w stanie d\u0142u\u017cej op\u0142aca\u0107 swojego utrzymania, albo po prostu zabijano \u017byd\u00f3w antycypuj\u0105c konieczno\u015b\u0107 zwrotu zdeponowanych przez nich na czas wojny przedmiot\u00f3w, pieni\u0119dzy, nieruchomo\u015bci, inwentarza etc. To w\u0142a\u015bnie taka swoista antycypacja wyznaczy\u0142a motyw zab\u00f3jstwa ojca Henryka Grynberga, o kt\u00f3rym opowiedzia\u0142 Pawe\u0142 \u0141ozi\u0144ski w filmie dokumentalnym\u00a0<\/span>Miejsce urodzenia<\/em>. Zdarze\u0144 o analogicznym modus operandi polskich sprawc\u00f3w by\u0142o znacznie wi\u0119cej.<\/span><\/p>\n

Nie zawsze potencjalne upomnienie si\u0119 o swoj\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 implikowa\u0142o prewencyjne mordowanie. Wykluczonym ze wsp\u00f3lnoty i skazanym na \u015bmier\u0107 \u017bydom po prostu odmawiano zwrotu zdeponowanej w\u0142asno\u015bci, t\u0142umacz\u0105c si\u0119 na r\u00f3\u017cne sposoby, o czym w artykule\u00a0<\/span>Czarna godzina. Rzeczy \u017cydowskie oddane na przechowanie Polakom<\/em>\u00a0<\/span>przejmuj\u0105co pisze Barbara Engelking. Opieraj\u0105c si\u0119 na relacjach ocala\u0142ych \u017byd\u00f3w i dokumentacji powojennych proces\u00f3w s\u0105dowych, badaczka zwraca w tym kontek\u015bcie uwag\u0119 na spraw\u0119 fundamentaln\u0105: \u201eNie oddawali rzeczy [\u017cydowskich \u2013 przyp. P.F.] ludzie ze wszystkich grup i klas spo\u0142ecznych, nie by\u0142a to wi\u0119c przypad\u0142o\u015b\u0107 tylko biednych czy niewykszta\u0142conych\u201d. Na to samo Engelking zwraca\u0142a ju\u017c zreszt\u0105 uwag\u0119 wcze\u015bniej, pisz\u0105c swoj\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0119 o donosach do gestapo (\u201e<\/em>Szanowny Panie Gistapo<\/em>\u201d<\/em>), a Jan Grabowski o szmalcownikach, szanta\u017cystach i denuncjatorach (\u201eJa tego \u017byda znam\u2026\u201d<\/em>).<\/span><\/p>\n

Te niew\u0105tpliwie dobrze udokumentowane praktyki podwa\u017caj\u0105 \u017cyczeniow\u0105 histori\u0119, w kt\u00f3rej rozmaitych zbrodni na \u017bydach dokonywa\u0142 wyst\u0119pny, ciemny lud ze spo\u0142ecznego marginesu. M\u0119ty, szumowiny, kryminali\u015bci, bezz\u0119bni analfabeci, ludzie lu\u017ani i zb\u0119dni, kt\u00f3rych tak \u0142atwo wykluczy\u0107 ze wsp\u00f3lnoty narodowej, a zarazem ocali\u0107 dobre imi\u0119 inteligencji. Pr\u00f3by takiej destylacji podejmowane s\u0105 przy ka\u017cdej okazji, gdy tylko mowa jest o zbrodniach na \u017bydach, kt\u00f3rych podczas wojny i po jej zako\u0144czeniu dopu\u015bcili si\u0119 Polacy. Tak\u017ce tych, do kt\u00f3rych dosz\u0142o w obronie dokonanego \u201eprzew\u0142aszczenia\u201d i w\u0142asnego stanu posiadania. A przecie\u017c prawdopodobie\u0144stwo takich mord\u00f3w i przemocy,\u00a0<\/span>en masse<\/em>, przewidywano jeszcze podczas wojny, na podstawie bie\u017c\u0105cego ogl\u0105du sytuacji i wyczucia spo\u0142ecznych nastroj\u00f3w. Oto co w memoriale z sierpnia 1943 roku, pisa\u0142 Roman Knoll, kierownik Departamentu Spraw Zagranicznych Delegatury Rz\u0105du: \u201eLudno\u015b\u0107 nie\u017cydowska pozajmowa\u0142a miejsca \u017byd\u00f3w w miastach i miasteczkach i jest to w wielkiej cz\u0119\u015bci Polski zmiana zasadnicza, kt\u00f3ra nosi charakter ostateczny. Powr\u00f3t \u017byd\u00f3w w masie odczuty by\u0142by nie jako restytucja, ale jako inwazja, przeciwko kt\u00f3rej broni\u0142aby si\u0119 ona nawet drog\u0105 fizyczn\u0105\u201d. I faktycznie, w taki w\u0142a\u015bnie spos\u00f3b cz\u0119\u015b\u0107 Polak\u00f3w postanowi\u0142a si\u0119 broni\u0107.<\/span><\/p>\n

Tak oto figura \u201emienia po\u017cydowskiego\u201d z jednej strony ulega dekonstrukcji, a z drugiej rozpoznajemy jej sens, przydane funkcje, spo\u0142eczne umocowanie i genealogi\u0119. Bez w\u0105tpienia wci\u0105\u017c s\u0142u\u017cy ona niczym parawan proces\u00f3w \u201eprzew\u0142aszczenia\u201d, kt\u00f3re dokona\u0142y si\u0119 w Polsce w latach 1939-45\/46. O procesach tych, jako o \u201eprze\u015bnionej rewolucji\u201d pisa\u0142 ca\u0142kiem niedawno Andrzej Leder w eseju o takim w\u0142a\u015bnie tytule. Problem w tym, \u017ce \u201etam i wtedy\u201d nikt nie spa\u0142, nie \u015bni\u0142, tylko dzia\u0142a\u0142. Furmanki trzeba by\u0142o za\u0142adowa\u0107, ofiary ograbi\u0107, a niejednokrotnie \u015bwiadk\u00f3w w\u0142asnego wzbogacenia usun\u0105\u0107.<\/span><\/p>\n

Rozumowanie spo\u0142ecze\u0144stwa<\/strong><\/span><\/p>\n

W \u015bwietle dotychczasowej wiedzy coraz mniej przekonuj\u0105co brzmi\u0105 narracje, kt\u00f3rych posi\u0142kuj\u0105cy si\u0119 psychoanaliz\u0105 autorzy pisz\u0105 o traumie i dyskomforcie moralnym Polak\u00f3w, wynikaj\u0105cych z trajektorii wej\u015bcia w posiadanie \u017cydowskiego mienia. Cho\u0107by ta zaproponowana przez Michaela C. Steinlaufa, czerpi\u0105cego z wniosk\u00f3w Kazimierza Wyki, z kt\u00f3rego\u00a0<\/span>Gospodarki wy\u0142\u0105czonej<\/em>\u00a0<\/span>zaczerpni\u0119ty zosta\u0142 tytu\u0142 publikacji Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105. Wyka pisa\u0142: \u201e[T]ym razem spod miecza niemieckiego kata, dokonuj\u0105cego nie widzianej w dziejach zbrodni, sklepikarz polski wyci\u0105gn\u0105\u0142 klucze do kasy swego \u017cydowskiego konkurenta i uwa\u017ca\u0142, \u017ce post\u0105pi\u0142 jak najmoralniej. Na Niemc\u00f3w wina i zbrodnia, dla nas klucze i kasa\u201d. \u201eAni dla polskiego sklepikarza \u2013 nawi\u0105zuje do Wyki Steinlauf \u2013 zajmuj\u0105cego nale\u017c\u0105cy niegdy\u015b do jego konkurenta lokal (\u2026), ani dla tych Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy przeprowadzili si\u0119 do niegdy\u015b \u017cydowskich dom\u00f3w, biur, synagog i instytucji gminnych, korzystali z ziemi, fabryk, magazyn\u00f3w, pieni\u0119dzy, bi\u017cuterii, mebli, ubra\u0144, naczy\u0144 i po\u015bcieli nale\u017c\u0105cych do \u017byd\u00f3w, nie by\u0142o rzecz\u0105 \u0142atw\u0105 pod wzgl\u0119dem moralnym czy tez psychologicznym zaakceptowa\u0107 ten nowy porz\u0105dek. Nie lubi\u0107 s\u0105siada, pragn\u0105\u0107, aby go nie by\u0142o; potem obserwowa\u0107 jego niewiarygodn\u0105, ca\u0142kowit\u0105 zag\u0142ad\u0119; wreszcie odziedziczy\u0107 to, co kiedy\u015b do niego nale\u017ca\u0142o: taka kolej wypadk\u00f3w mo\u017ce tylko niepomiernie wzm\u00f3c poczucie winy zrodzone przez samo traumatyczne prze\u017cycie. Si\u0142a samooskar\u017cenia jest tym bardziej destrukcyjna, \u017ce nie wi\u0105\u017ce si\u0119 ono z \u017cadn\u0105 rzeczywist\u0105 przewin\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

Michael C. Steinlauf nie tylko wypacza sens my\u015bli Kazimierza Wyki spisanych niemal na bie\u017c\u0105co w roku 1945. Pomija tak\u017ce wa\u017cne ust\u0119py z tej samej strony\u00a0<\/span>Gospodarki wy\u0142\u0105czonej<\/em>. \u201eAle pytanie znacznie donio\u015blejsze \u2013 pisze na niej Wyka \u2013 czy formy, w jakich si\u0119 ta eliminacja dokona\u0142a i spos\u00f3b, w jaki spo\u0142ecze\u0144stwo nasze pragn\u0119\u0142o i pragnie je zdyskontowa\u0107, by\u0142y i moralnie i rzeczowo do przyj\u0119cia? Ot\u00f3\u017c, chocia\u017cbym tylko za siebie odpowiada\u0142 i nie znalaz\u0142 nikogo, kto by mi zawt\u00f3rowa\u0142, b\u0119d\u0119 powtarza\u0142 \u2013 nie, po stokro\u0107 nie. Te formy i nadzieje by\u0142y haniebne, demoralizuj\u0105ce i niskie. Skr\u00f3t bowiem gospodarczo-moralnego stanowiska przeci\u0119tnego Polaka wobec tragedii \u017byd\u00f3w wygl\u0105da tak: Niemcy morduj\u0105c \u017byd\u00f3w pope\u0142nili zbrodni\u0119. My by\u015bmy tego nie zrobili. Za t\u0119 zbrodni\u0119 Niemcy ponios\u0105 kar\u0119, Niemcy splamili swoje sumienie, ale my \u2013 my ju\u017c teraz mamy same korzy\u015bci i w przysz\u0142o\u015bci b\u0119dziemy mieli same korzy\u015bci, nie brudz\u0105c sumienia, nie plami\u0105c d\u0142oni krwi\u0105. Trudno o paskudniejszy przyk\u0142ad moralno\u015bci jak takie rozumowanie naszego spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d.<\/span><\/p>\n

To natomiast, co \u0142\u0105czy Wyk\u0119 (1945) i Steinlaufa (1997), cho\u0107 ich ustalenia dzieli ponad p\u00f3\u0142 wieku, to przekonanie, \u017ce Polacy nie wzi\u0119li wsp\u00f3\u0142udzia\u0142u w Zag\u0142adzie, a tym samym nie przyczynili si\u0119 do procesu \u201eprzew\u0142aszczenia\u201d i transferu \u017cydowskiego mienia, morduj\u0105c jego w\u0142a\u015bcicieli, okradaj\u0105c ich, nie oddaj\u0105c im zdeponowanej w\u0142asno\u015bci etc. Opublikowane w ostatniej dekadzie prace badaczy i badaczek zwi\u0105zanych z Centrum, jak r\u00f3wnie\u017c inne opracowania, pokazuj\u0105 \u017ce by\u0142o inaczej i historia Polski w kontek\u015bcie Zag\u0142ady nadaje si\u0119 do gruntownej rewizji. Tak\u017ce w wymiarze historii gospodarczej. W dw\u00f3jnas\u00f3b zatem mo\u017ce frapowa\u0107 to \u201egospodarczo-moralne stanowisko\u201d przedstawicieli uw\u0142aszczonego polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa, o kt\u00f3rym pisze Wyka, a jego s\u0142owa znajduj\u0105 potwierdzenie w \u015bwiadectwach ofiar. \u201eUpodobania naszych s\u0105siad\u00f3w \u2013 relacjonuje Oskar Pinkus \u2013 mia\u0142y tak\u017ce bardzo praktyczny charakter, poniewa\u017c rozgrabili oni nasz\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107. Nasze garnki, patelnie i biblie wype\u0142nia\u0142y ich korytarze; nasze po\u0142amane meble pi\u0119trzy\u0142y si\u0119 na ich podw\u00f3rzach, a nasze szale modlitewne wykorzystywane by\u0142y jako zas\u0142ony do okien albo obrusy na st\u00f3\u0142. Wszystkie rynny i dachy wypchane by\u0142y naszymi listami i zdj\u0119ciami, w ich latrynach wisia\u0142y nasze ksi\u0105\u017cki. Nie by\u0142o g\u00f3wniarza, kt\u00f3ry czego\u015b by nie odziedziczy\u0142. Ch\u0119\u0107 gromadzenia rzeczy jest zupe\u0142nie naturalna, ale rzadko kt\u00f3ry z Polak\u00f3w by\u0142 zaniepokojony okoliczno\u015bciami nabycia w\u0142a\u015bnie tych\u201d.<\/span><\/p>\n

Poetycki zapis takiego obrazu rzeczywisto\u015bci i takich emocji znajdujemy m.in. w wierszu poety warszawskiego getta W\u0142adys\u0142awa Szlengla zatytu\u0142owanego\u00a0<\/span>Rzeczy<\/em>:<\/span><\/p>\n

[W]iatr przez okno porusza
\n<\/em><\/span>r\u0119kaw zimnej koszuli,
\n<\/em><\/span>le\u017cy ko\u0142dra wgnieciona,
\n<\/em><\/span>jakby kto\u015b si\u0119 w ni\u0105 wtuli\u0142,
\n<\/em><\/span>le\u017c\u0105 rzeczy bezpa\u0144skie,
\n<\/em><\/span>stoi martwe mieszkanie,
\n<\/em><\/span>a\u017c pokoje zaludni\u0105
\n<\/em><\/span>nowi ludzie: Arianie\u2026<\/em><\/span><\/p>\n

Zamkn\u0105 okna otwarte,
\n<\/em><\/span>zaczn\u0105 \u017cycie beztroskie
\n<\/em><\/span>i za\u015bciel\u0105 te \u0142\u00f3\u017cka
\n<\/em><\/span>i te ko\u0142dry \u017cydowskie,
\n<\/em><\/span>i koszule upior\u0105,
\n<\/em><\/span>ksi\u0105\u017cki w\u0142o\u017c\u0105 na p\u00f3\u0142ki,
\n<\/em><\/span>szklank\u0119 kawy wylej\u0105, robra sko\u0144cz\u0105 do sp\u00f3\u0142ki (\u2026).<\/em><\/span><\/p>\n

Spadek po \u017bydach<\/strong><\/span><\/p>\n

Zar\u00f3wno te przytoczone \u015bwiadectwa, jak i wiele innych, nie pozostawiaj\u0105 w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce ofiary nie dostrzega\u0142y \u017cadnych oznak dyskomfortu Polak\u00f3w wchodz\u0105cych w posiadanie ich w\u0142asno\u015bci. Nie daj\u0105 one tak\u017ce podstaw do uznania procesu \u201eprzew\u0142aszczenia\u201d za jaki\u015b wariant przekazywania spadku aktem w\u0142asnej nieprzymuszonej woli. W pole semantyczne figury \u201emienie po\u017cydowskie\u201d wpisano jednak w Polsce tak\u017ce dziedziczenie. Dziedziczy\u0107 mo\u017cna po rodzicach, po dziadkach, po babkach, po szeroko poj\u0119tej rodzinie na podstawie pisanego testamentu etc. Jak si\u0119 jednak okazuje, na mocy\u00a0<\/span>sensus communis<\/em>\u00a0<\/span>zbitki \u201emienie po\u017cydowskie\u201d polska wsp\u00f3lnota narodowa dziedziczy tak\u017ce po zamordowanych \u017bydach, kt\u00f3rych Polacy niejednokrotnie sami mordowali, by w ten spos\u00f3b zagwarantowa\u0107 sobie sched\u0119.<\/span><\/p>\n

Nieoczekiwanie zatem \u017bydzi w\u0142\u0105czeni zostali do wsp\u00f3lnoty, w ramach kt\u00f3rej si\u0119 dziedziczy. Takiej po\u015bmiertnej inkluzji poddawani s\u0105 zreszt\u0105 zawsze wtedy, gdy Polacy mog\u0105 co\u015b na tym zyska\u0107.<\/span><\/p>\n

Moralnie, materialnie, wizerunkowo. Na przyk\u0142ad wtedy, gdy mowa jest o sze\u015bciu milionach polskich ofiar II wojny \u015bwiatowej. W\u00f3wczas oko\u0142o trzech milion\u00f3w martwych \u017byd\u00f3w zyskuje obywatelstwo. W kontek\u015bcie \u201emienia po\u017cydowskiego\u201d na nic tu o\u015bwiadczenie woli kilkakrotnie grabionej i denuncjowanej Zuzanny Ginczanki \u2013 \u201eNie zostawi\u0142am tutaj \u017cadnego dziedzica\u201d \u2013 zapisane w jej dobrze znanym wierszu, \u015bwiadectwie Zag\u0142ady, kt\u00f3ry przez ni\u0105 sam\u0105 nie zosta\u0142 opatrzony tytu\u0142em. Z konieczno\u015bci systematyzacji bywa on jednak tytu\u0142owany poprzez otwieraj\u0105cy go incipit z Horacego\u00a0Non omnis moriar<\/em>, ale tak\u017ce przez zapo\u017cyczenie tytu\u0142u wiersza Juliusza S\u0142owackiego\u00a0Testament m\u00f3j<\/em>, kt\u00f3ry by\u0142 dla Ginczanki wa\u017cnym intertekstem.<\/span><\/p>\n

Jednocze\u015bnie jest z tym \u201espadkiem\u201d, \u201emieniem po\u017cydowskim\u201d co\u015b nie tak, skoro nieustannie animuje ono zbiorow\u0105 wyobra\u017ani\u0119 Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy obawiaj\u0105 si\u0119 powrotu \u017byd\u00f3w \u201epo swoje\u201d. Strach ten ma zreszt\u0105 swoj\u0105 geografi\u0119 i zapewne trudno go uzna\u0107 za powszechnie podzielany. Jego map\u0119 ods\u0142aniaj\u0105 badania terenowe zespo\u0142u Joanny Tokarskiej-Bakir z okolic Sandomierza, ale tak\u017ce te prowadzone w latach 70. i 80. przez Alin\u0119 Ca\u0142\u0105 na obszarze po\u0142udniowo-wschodniej i wschodniej Polski. O strachu tym m\u00f3wi\u0142 Annie Bikont mieszkaniec Jedwabnego Leszek Dziedzic: \u201eNajbardziej si\u0119 boj\u0105 [mieszka\u0144cy Jedwabnego \u2013 przyp. P. F.], \u017ce \u017bydzi odbior\u0105 to, co im zagrabiono. Powtarzaj\u0105 ze z\u0142o\u015bci\u0105: \u00bb\u017bydzi przyjd\u0105 po swoje\u00ab. Nie po \u00bbnasze\u00ab, tylko po \u00bbswoje\u00ab. Jak po \u00bbswoje\u00ab \u2013 to trzeba odda\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n

Strach ten podzielaj\u0105 jednak nie tylko mieszka\u0144cy prowincjonalnych miast, miasteczek i wsi, w kt\u00f3rych przed wojn\u0105 mieszkali \u017bydzi, ale tak\u017ce du\u017cych o\u015brodk\u00f3w miejskich ze stolic\u0105 na czele. Poza widmem \u017cydowskich duch\u00f3w Muranowa, egzorcyzmowanych w Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich, przeganianych \u201e\u0142aweczk\u0105 Karskiego<\/a>\u201d, alej\u0105 Ireny Sendlerowej i planowanymi pomnikami Sprawiedliwych, obawiaj\u0105 si\u0119 oni tak\u017ce tych realnych \u017byd\u00f3w wracaj\u0105cych \u201epo swoje\u201d np. nieruchomo\u015bci.\u00a0<\/span>\u017bydzi wracaj\u0105 po swoje<\/em>\u00a0<\/span>\u2013 dok\u0142adnie tak brzmia\u0142 tytu\u0142 artyku\u0142u opublikowanego swego czasu na \u0142amach \u201eNewsweeka\u201d i anonsowanego na ok\u0142adce fotografi\u0105 \u201eoryginalnych kluczy znalezionych w Jedwabnem\u201d przy cia\u0142ach ekshumowanych ofiar. W wymiarze og\u00f3lnopolskim \u201emienie po\u017cydowskie\u201d stanowi bowiem niew\u0105tpliwie powracaj\u0105c\u0105 figur\u0119 dyskursu publicznego, w kt\u00f3rym \u017bydami si\u0119 straszy. Do\u015b\u0107 wspomnie\u0107, \u017ce w toku debaty jedwabie\u0144skiej wykorzystywana ona by\u0142a, by dowie\u015b\u0107, i\u017c czynienie Polak\u00f3w winnymi wsp\u00f3\u0142udzia\u0142u w Zag\u0142adzie s\u0142u\u017cy\u00a0<\/span>de facto<\/em>\u00a0<\/span>uzasadnieniu materialnych roszcze\u0144 \u017byd\u00f3w w ramach pr\u0119\u017cnie dzia\u0142aj\u0105cego \u201ePrzedsi\u0119biorstwa Holocaust\u201d. W takim kontek\u015bcie i takiej funkcji \u201emienie po\u017cydowskie\u201d nadal powraca, a Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 staje si\u0119 zlokalizowan\u0105 w Polsce fili\u0105 wspomnianego \u201ePrzedsi\u0119biorstwa\u201d. Powraca\u0142o zreszt\u0105 tak\u017ce ju\u017c wcze\u015bniej w polskich dyskusjach o reprywatyzacji prowadzonych niejednokrotnie przy u\u017cyciu antysemickiej retoryki.<\/span><\/p>\n

Trudno o jednoznaczne wskazanie \u017ar\u00f3de\u0142 tego niepokoju. Zab\u00f3r \u017cydowskiej w\u0142asno\u015bci by\u0142 podczas wojny i po jej zako\u0144czeniu zjawiskiem tak rozpowszechnionym, \u017ce oczywi\u015bcie skala rewindykacji w istocie mog\u0142aby by\u0107 ogromna. St\u0105d i sama obawa przed nimi z pewno\u015bci\u0105 nie jest bez znaczenia. Mo\u017cliwe jednak, \u017ce po latach te \u017cydowskie ko\u0142dry, jak\u017ce symboliczne dla polskiego imaginarium Zag\u0142ady, zaczynaj\u0105 ci\u0105\u017cy\u0107, ale bez jednoczesnej gotowo\u015bci zado\u015b\u0107uczynienia i wyznania w\u0142asnych win na drodze do \u201eprzew\u0142aszczenia\u201d. Tej za\u015b nie ma, bo wci\u0105\u017c brakuje wsp\u00f3\u0142czucia dla zamordowanych \u017byd\u00f3w. \u201eTo tylko brak wsp\u00f3\u0142czucia i \u017ca\u0142oby po wymordowanych \u2013 pisze Jan Tomasz Gross w eseju\u00a0<\/span>Poduszka pani Marx<\/em>\u00a0<\/span>\u2013 czyni \u00bbrewindykacje\u00ab \u017cydowskie, w kt\u00f3rych spadkobiercy ofiar domagaj\u0105 si\u0119 zwrotu zrabowanej w\u0142asno\u015bci, tak niezno\u015bnymi i irytuj\u0105cymi\u201d.<\/span>
\nOkre\u015blenie \u201emienie po\u017cydowskie\u201d wy\u0142\u0105cznie oddala nas od zrozumienia tego, co sta\u0142o si\u0119 z jego w\u0142a\u015bcicielami podczas Zag\u0142ady i w jaki spos\u00f3b Polacy faktycznie weszli w jego posiadanie. W wierszu\u00a0<\/span>\u0141adunek but\u00f3w<\/em>\u00a0<\/span>pisanym zim\u0105 1942 roku w wile\u0144skim getcie Abram Sutzkever pyta: \u201eGdzie jest dziecko, kt\u00f3remu pasowa\u0142y te buty?\u201d I to pytanie wci\u0105\u017c czeka na uczciw\u0105 odpowied\u017a.
\n<\/span><\/p>\n

\n

<\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142a cytat\u00f3w i literatura przywo\u0142ywana:<\/em><\/span><\/p>\n

J. Grabowski, D. Libionka<\/strong>, Klucze i kasa. O mieniu \u017cydowskim w Polsce pod okupacj\u0105 niemieck\u0105 i we wczesnych latach powojennych 1939-1950, Warszawa 2014;<\/em><\/span>
\n J. Grabowski<\/strong>, \u201eJa tego \u017byda znam!\u201d. Szanta\u017cowanie \u017byd\u00f3w w Warszawie 1939-1943, Warszawa 2004;<\/em><\/span>
\n B. Engelking<\/strong>, \u201eSzanowny panie Gistapo\u201d: donosy do w\u0142adz niemieckich w Warszawie i okolicach w latach 1940-1941, Warszawa 2003;<\/em><\/span>
\n Z. Ginczanka<\/strong>, Ud\u017awign\u0105\u0107 w\u0142asne \u017cycie: poezje, Pozna\u0144 1991;<\/em><\/span>
\n W. Szlengel<\/strong>, Poeta nieznany. Wyb\u00f3r tekst\u00f3w, Warszawa 2013;<\/em><\/span>
\n Z. Klukowski<\/strong>, Dziennik z lat okupacji Zamojszczyzny: (1939-1944), Lublin 1958;<\/em><\/span>
\n S. Friedlander<\/strong>, Czas eksterminacji, Warszawa 2010;<\/em><\/span>
\n K. Wyka<\/strong>, \u017bycie na niby. Pami\u0119tnik po kl\u0119sce, Krak\u00f3w-Wroc\u0142aw 1984;<\/em><\/span>
\n J. Tokarska-Bakir<\/strong>, Legendy o krwi. Antropologia przes\u0105du, Warszawa 2008;<\/em><\/span>
\n M. C. Steinlauf<\/strong>, Pami\u0119\u0107 nieprzyswojona. Polska pami\u0119\u0107 Zag\u0142ady, Warszawa 2001;<\/em><\/span>
\n A. Leder<\/strong>, Prze\u015bniona rewolucja. \u0106wiczenie z logiki historycznej, Warszawa 2014;<\/em><\/span>
\n B. Shallcross<\/strong>, Rzeczy i Zag\u0142ada, Krak\u00f3w 2010;<\/em><\/span>
\n J. T. Gross<\/strong>, Z\u0142ote \u017cniwa. Rzecz o tym, co dzia\u0142o si\u0119 na obrze\u017cach zag\u0142ady \u017byd\u00f3w, Krak\u00f3w 2011;<\/em><\/span>
\n J. T. Gross,<\/strong> Wok\u00f3\u0142 \u201eS\u0105siad\u00f3w\u201d. Polemiki i wyja\u015bnienia, Sejny 2003;<\/em><\/span>
\n A. Bikont<\/strong>, My z Jedwabnego, Warszawa 2004;<\/em><\/span>
\n A. Ca\u0142a<\/strong>, Wizerunek \u017byda w polskiej kulturze ludowej, Warszawa 2005.<\/em><\/span><\/p>\n

Za t\u0142umaczenie z jidysz wiersza A. Sutzkevera<\/strong> dzi\u0119kuj\u0119 Annie Szybie<\/strong>.<\/em><\/span>
\n Za uwagi i komentarze Annie Zawadzkiej<\/strong>.<\/em><\/span><\/p>\n

Dr Piotr Forecki<\/strong> \u2013 politolog, pracownik Wydzia\u0142u Nauk Politycznych i Dziennikarstwa UAM<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

NASZE MIENIE \u201ePO\u017bYDOWSKIE\u201d PIOTR FORECKI Karmiona antysemickimi kliszami chciwo\u015b\u0107 spotka\u0142a si\u0119 z dokonywan\u0105 przez Niemc\u00f3w demonstracj\u0105, \u017ce \u017byd\u00f3w mo\u017cna bezkarnie zabija\u0107 w majestacie prawa. Od kilkunastu lat badaczki i badacze zwi\u0105zani z warszawskim Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w nadrabiaj\u0105 powojenne dekady zaniedba\u0144 w tej dziedzinie naukowych docieka\u0144. Prac\u0119 zbiorow\u0105 zatytu\u0142owan\u0105\u00a0Klucze i kasa. O mieniu \u017cydowskim […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51810"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=51810"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51810\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":51817,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/51810\/revisions\/51817"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=51810"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=51810"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=51810"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}