{"id":52709,"date":"2017-07-22T17:09:18","date_gmt":"2017-07-22T15:09:18","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=52709"},"modified":"2017-07-17T08:31:44","modified_gmt":"2017-07-17T06:31:44","slug":"05-09-16","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=52709","title":{"rendered":"Dzieje pewnej rewolucji (intelektualnej)"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Dzieje pewnej rewolucji (intelektualnej)<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Stanis\u0142aw Krajewski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Stanis\u0142aw Krajewski<\/em><\/span><\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka Johna Connelly\u2019ego znakomicie obrazuje z\u0142o\u017cono\u015bci \u201erewolucji\u201d w stosunku Ko\u015bcio\u0142a do \u017byd\u00f3w, owocuj\u0105cej zmianami, kt\u00f3re wielu z nas uwa\u017ca za oczywisto\u015b\u0107.<\/strong><\/span><\/p>\n

Zmiana stosunku Ko\u015bcio\u0142a katolickiego do \u017byd\u00f3w jest jednym z najciekawszych zjawisk XX w. Oczywi\u015bcie najbardziej uderzaj\u0105ce by\u0142y w ubieg\u0142ym stuleciu nowo\u015bci w ramach cywilizacji materialnej, niemniej jednak w sferze, jak si\u0119 to dawniej mawia\u0142o, ducha przemiana ko\u015bcielnego nauczania o \u017bydach i \u017cydowskiej religii jest tak g\u0142\u0119boka jak niewiele innych zjawisk i moim zdaniem pozostanie w nawet najbardziej skr\u00f3towych podr\u0119cznikach historii przysz\u0142ych stuleci. U\u015bwiadomienie sobie wagi tych przemian wymaga nie tylko zapoznania si\u0119 z tre\u015bci\u0105 nowego nauczania, ale tak\u017ce zrozumienia poprzedniego nauczania i wyczucia ich t\u0142a. Tylko wtedy mo\u017cna poj\u0105\u0107 rewolucyjno\u015b\u0107 zmiany, kt\u00f3ra zasz\u0142a w ci\u0105gu kilku dziesi\u0119cioleci w \u015brodkowej cz\u0119\u015bci XX stulecia.<\/span><\/p>\n

Wiem, jak bardzo jest to trudne, bo gdy w ramach uniwersyteckiego seminarium, kt\u00f3re prowadz\u0119 wsp\u00f3lnie z Markiem Nowakiem OP, omawiam to z zainteresowanymi t\u0105 problematyk\u0105 studentami, nowe nauczanie jest przez nich przyjmowane jako oczywiste, a to dawniejsze \u2013 jako ciekawostka z zamierzch\u0142ej przesz\u0142o\u015bci. Sp\u00f3jrzmy bowiem na te nowe tezy: Jezus by\u0142 \u017bydem, antysemityzm jest niedobry, \u017bydzi nie s\u0105 winni jako og\u00f3\u0142, nie s\u0105 przekl\u0119ci przez Boga, nie cierpi\u0105 z woli Boga, a pozostaj\u0105 w szczeg\u00f3lnej relacji ze Stw\u00f3rc\u0105. Dla os\u00f3b zainteresowanych tymi sprawami, a wychowanych niedawno, wydaje si\u0119 to raczej ma\u0142o w\u0105tpliwe. Oczywi\u015bcie s\u0105 wok\u00f3\u0142 nas ludzie, kt\u00f3rzy w g\u0142\u0119bi duszy \u2013 rzadziej otwarcie \u2013 zakwestionuj\u0105 niekt\u00f3re lub wszystkie spo\u015br\u00f3d tych tez, ale wszyscy jako\u015b wiedz\u0105, \u017ce s\u0105 one zgodne z obecnym nauczaniem Ko\u015bcio\u0142a. Najtrudniej mo\u017ce jest uzna\u0107 \u2013 zauwa\u017ca nieraz ks. Micha\u0142 Czajkowski \u2013 \u017ce nie tylko Jezus, ale i Maria jest \u017byd\u00f3wk\u0105\u2026<\/span><\/p>\n

Zmiany oficjalnego nauczania dokona\u0142 II Sob\u00f3r Watyka\u0144ski w punkcie czwartym deklaracji soborowej Nostra aetate. O tym, jak bardzo g\u0142\u0119boka to by\u0142a zmiana, \u015bwiadczy fakt, \u017ce nie ma w tym tek\u015bcie odwo\u0142a\u0144 do wcze\u015bniejszych dokument\u00f3w ko\u015bcielnych. To jest wiele m\u00f3wi\u0105ca okoliczno\u015b\u0107, ale jednak sama z siebie nie daje ona wiedzy o ewolucji my\u015blenia czy w\u0142a\u015bnie rewolucji w teologii, kt\u00f3rej deklaracja jest wyrazem i przypiecz\u0119towaniem. Aby zrozumie\u0107, co si\u0119 dzia\u0142o, nale\u017cy zapozna\u0107 si\u0119 z procesem zmian. Jak przebiega\u0142? Kto dokona\u0142 pracy my\u015blowej? Jak to by\u0142o przyjmowane? Co spowodowa\u0142o przemian\u0119? Kto i jak przezwyci\u0119\u017ca\u0142 op\u00f3r przed odej\u015bciem od tradycyjnego nauczania, obowi\u0105zuj\u0105cego od wiek\u00f3w? A ono \u2013 przypomnijmy \u2013 m\u00f3wi\u0142o o winie zbiorowej \u017byd\u00f3w za \u015bmier\u0107 Chrystusa, o jej dziedziczeniu, o ich cierpieniach jako karze za zatwardzia\u0142o\u015b\u0107, o zerwaniu wi\u0119zi mi\u0119dzy Bogiem a \u017bydami..<\/span><\/p>\n

G\u0142\u00f3wni bohaterowie<\/strong><\/p>\n

Zadanie systematycznego opisania tej rewolucji w ko\u015bcielnym nauczaniu o \u017bydach, prze\u015bledzenia jej przebiegu i reakcji na ni\u0105, nakre\u015blenia t\u0142a i wyr\u00f3\u017cnienia g\u0142\u00f3wnych aktor\u00f3w postawi\u0142 sobie John Connelly, historyk z Kalifornii. Rezultatem jest znakomita ksi\u0105\u017cka pt. From Enemy to Brother. The Revolution in Catholic Teaching on the Jews 1933\u20131965 (\u201eOd wrogo\u015bci do braterstwa. Rewolucja w katolickim nauczaniu o \u017bydach w latach 1933\u20131965\u201d).<\/span><\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka ma kilku bohater\u00f3w \u2013 teolog\u00f3w, kt\u00f3rzy stopniowo dochodzili do nowego nauczania i przedstawiali je innym, zyskuj\u0105c z czasem szersz\u0105 akceptacj\u0119. By\u0142o ich niewielu. Spo\u015br\u00f3d kilkunastu os\u00f3b, kt\u00f3rych losy, pogl\u0105dy teologiczne i wzajemne dyskusje omawia Connelly, najwa\u017cniejsi s\u0105 John M. Oesterreicher i Karl Thieme, kt\u00f3rym po\u015bwi\u0119ca najwi\u0119cej miejsca.<\/span><\/p>\n

Oesterreicher, urodzony w niemieckoj\u0119zycznym domu na Morawach, w m\u0142odo\u015bci by\u0142 aktywnym syjonist\u0105. Zainteresowa\u0142 si\u0119 teologi\u0105 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, pismami Kierkegaarda i kard. Newmana, a\u017c w 1924 r. zosta\u0142 katolikiem w Wiedniu, gdzie studiowa\u0142. Wst\u0105pi\u0142 do seminarium, zosta\u0142 ksi\u0119dzem, by\u0142 autorem i redaktorem dzia\u0142aj\u0105cym na rzecz nawr\u00f3cenia \u017byd\u00f3w i zwalczaj\u0105cym rasizm. W 1938 wyjecha\u0142 do Szwajcarii, potem przebywa\u0142 we Francji, gdzie prowadzi\u0142 antyhitlerowski program radiowy po niemiecku. W 1940 r. wyjecha\u0142 do USA, gdzie mieszka\u0142 a\u017c do \u015bmierci w 1993 r. Za\u0142o\u017cy\u0142 Instytut Studi\u00f3w \u017bydowsko-Chrze\u015bcija\u0144skich, by\u0142 p\u0142odnym autorem, wa\u017cnym cz\u0142onkiem komisji przygotowuj\u0105cej soborow\u0105 deklaracj\u0119 Nostra aetate.<\/span><\/p>\n

Thieme by\u0142 protestantem, socjaldemokrat\u0105, uczy\u0142 od 1930 r. w Akademii Pedagogicznej w Elbl\u0105gu, sk\u0105d usuni\u0119to go po doj\u015bciu Hitlera do w\u0142adzy. Zniesmaczony hitlerowskimi sympatiami w\u015br\u00f3d niemieckich protestant\u00f3w, poruszony faktem, \u017ce jego Ko\u015bci\u00f3\u0142 wprowadzi\u0142 \u201eparagraf aryjski\u201d, zosta\u0142 katolikiem w 1934 r., bo uwa\u017ca\u0142, \u017ce Ko\u015bci\u00f3\u0142 katolicki jest odporniejszy na rasizm i bardziej powszechny; wraz z nim do Ko\u015bcio\u0142a rzymskiego odesz\u0142o kilkudziesi\u0119ciu pastor\u00f3w. By\u0142 redaktorem katolickiego pisma antyrasistowskiego, kt\u00f3re w momencie likwidacji w 1936 r. mia\u0142o nak\u0142ad 350 tys. egzemplarzy. Uciek\u0142 do Szwajcarii. Po wojnie zosta\u0142 profesorem w Majencji, organizatorem stowarzysze\u0144 wsp\u00f3\u0142pracy chrze\u015bcija\u0144sko- \u017cydowskiej w Niemczech, od 1948 a\u017c do \u015bmierci w roku 1963 by\u0142 teologicznym doradc\u0105 wp\u0142ywowego pisma \u201eFreiburger Rundbrief\u201d.<\/span><\/p>\n

Ponadto Connelly wskazuje prekursor\u00f3w nowej teologii, w\u015br\u00f3d nich oryginalnego francuskiego my\u015bliciela Leona Bloya, podobnie jak Thieme nawr\u00f3conego na katolicyzm z protestantyzmu. Zreszt\u0105 to za jego spraw\u0105 Jacques i Ra\u00efssa Maritain zostali gorliwymi katolikami. To o Bloyu Thieme powiedzia\u0142, \u017ce jest \u017ar\u00f3d\u0142em wprost lub po\u015brednio prawie wszystkich wa\u017cnych tez nowego nauczania dotycz\u0105cego \u017byd\u00f3w i judaizmu. Bloy, autor ksi\u0105\u017cki Le salut par les Juifs (\u201eZbawienie przez \u017byd\u00f3w\u201d, 1892) by\u0142 dziwakiem, apokaliptykiem, przeciwnikiem nowoczesno\u015bci, ascet\u0105. Pisa\u0142 o \u017bydach r\u00f3\u017cne rzeczy, ale podkre\u015bla\u0142, \u017ce ich historia ma wp\u0142yw na ca\u0142\u0105 ludzko\u015b\u0107, \u017ce B\u00f3g nadal kocha \u017byd\u00f3w, a rasizm anty\u017cydowski oznacza zwr\u00f3cenie si\u0119 przeciw Jezusowi, Jego Rodzinie, aposto\u0142om itd.<\/span><\/p>\n

Rasizm<\/strong><\/p>\n

T\u0142em poszukiwa\u0144 tych i innych teolog\u00f3w, zw\u0142aszcza w obszarze j\u0119zyka niemieckiego, by\u0142a ekspansja hitleryzmu. Chodzi nie tylko o polityczne wp\u0142ywy radykalizmu prawicowego, obecno\u015b\u0107 brunatnych katolik\u00f3w, ale przede wszystkim o dominacj\u0119 j\u0119zyka rasistowskiego. Antysemityzm rasistowski \u2013 dowodzi Connelly \u2013 by\u0142 bardzo mocno obecny nawet w Ko\u015bciele katolickim, sk\u0105din\u0105d stosunkowo mniej na\u0144 podatnym ni\u017c niekt\u00f3re inne wsp\u00f3lnoty. Tak wi\u0119c przed wojn\u0105 ks. Hermann Muckermann, jezuita, biolog, naukowiec i popularyzator nauki, mentor niemieckich biskup\u00f3w, zak\u0142ada\u0142, \u017ce wszelka tw\u00f3rczo\u015b\u0107 jest autorstwa rasy nordyckiej. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce aby zachowa\u0107 czysto\u015b\u0107 rasy niemieckiej, nie nale\u017cy zawiera\u0107 ma\u0142\u017ce\u0144stw nawet z ochrzczonymi \u017bydami. \u201eW owym czasie nie by\u0142 uwa\u017cany za rasist\u0119\u201d (s. 15), mia\u0142 zwi\u0105zki z ruchem antynazistowskim. R\u00f3wnie\u017c ks. Wilhelm Schmidt z Wiednia, kt\u00f3ry utrzymywa\u0142 bliski kontakt z Piusem XI, uwa\u017cany by\u0142 za antyrasist\u0119, krytykowa\u0142 hitlerowc\u00f3w za radykalizm i poga\u0144stwo, by\u0142 aresztowany przez Gestapo, zak\u0142ada\u0142 zarazem, \u017ce Niemcy to Herrenvolk, a \u017bydzi s\u0105 ras\u0105 obc\u0105 naznaczon\u0105 zabiciem Chrystusa. <\/span><\/p>\n

Jezuita Georg Bichlmair by\u0142 duszpasterzem student\u00f3w w Wiedniu i na pocz\u0105tku lat 30. dyrektorem misji do \u017byd\u00f3w. W 1936 r. powiedzia\u0142, \u017ce chrzest nie wybawia \u017byd\u00f3w z moralnych brak\u00f3w; maj\u0105 pracowa\u0107 przez pokolenia, by przezwyci\u0119\u017cy\u0107 grzech zabicia Chrystusa. Connelly obszernie opisuje pogl\u0105dy szeregu takich wp\u0142ywowych teolog\u00f3w. W ten spos\u00f3b lepiej pokazuje podglebie my\u015blowych zmaga\u0144 maj\u0105cych doprowadzi\u0107 do zmiany stosunku do \u017byd\u00f3w, ni\u017c gdyby cytowa\u0142 autor\u00f3w jawnie prohitlerowskich. Przypomina te\u017c, \u017ce a\u017c do II wojny \u015bwiatowej jezuici nie dopuszczali do zakonu ludzi o \u017cydowskich korzeniach. Watykan pot\u0119pi\u0142 ub\u00f3stwianie poj\u0119cia rasy, ale powa\u017cny katolicki autor m\u00f3g\u0142 napisa\u0107 (w Niemczech), \u017ce \u201etak jak B\u00f3g sta\u0142 si\u0119 cz\u0142owiekiem w Chrystusie, tak \u00bbwieczna dusza\u00ab mo\u017ce przybra\u0107 \u00bbkszta\u0142t cielesny\u00ab tylko w narodzie [Volk]\u201d (s. 78). A nadto, nawi\u0105zuj\u0105c do historii, \u017ce wcielenie Chrystusa ma miejsce w Ko\u015bciele, a Ko\u015bcio\u0142a w \u015awi\u0119tym Cesarstwie Rzymskim Narodu Niemieckiego. Co ciekawe, we Francji atmosfera by\u0142a inna: znany antysemita Edouard Drumont, czynny w ko\u0144cu XIX w. i na pocz\u0105tku wieku XX, odrzuca\u0142 rasizm jako wynalazek \u017cydowski; \u017byd\u00f3w nie traktowa\u0142 jako rasy. Teologia Rasistowski styl my\u015blenia nie by\u0142 jedynym \u017ar\u00f3d\u0142em anty\u017cydowskich postaw. Drugim by\u0142a teologia. Nawet antyrasi\u015bci i przyjaciele \u017byd\u00f3w uznawali tradycyjne zarzuty: zbiorow\u0105 win\u0119 za \u015bmier\u0107 Zbawiciela, zatwardzia\u0142o\u015b\u0107, sprzeniewierzenie si\u0119 przez \u017byd\u00f3w swojemu powo\u0142aniu itd. <\/span><\/p>\n

Praktycznie wszyscy, w tym np. Maritain, wskazywali na \u015blepot\u0119 \u017byd\u00f3w. Od tego niedaleko do wniosku \u2013 twierdzi Connelly \u2013 \u017ce ich cierpienie jest kar\u0105 i ma trwa\u0107 a\u017c do nawr\u00f3cenia. Po wojnie \u2013 pisze Connelly \u2013 nie m\u00f3wi\u0142o si\u0119 tego wprost, ale wniosek ten by\u0142 obecny w podtek\u015bcie. Nawet przeciwnicy antysemityzmu nie mieli sposobu, \u017ceby wyrazi\u0107 swoj\u0105 postaw\u0119, operuj\u0105c poj\u0119ciami przyj\u0119tymi w dyskursie wewn\u0105trz Ko\u015bcio\u0142a: brak by\u0142o bowiem odpowiedniego j\u0119zyka. Thieme pisa\u0142, \u017ce serce ka\u017ce mu mi\u0142owa\u0107 \u017byd\u00f3w, a rozum m\u00f3wi: \u017bydzi to wrogowie chrze\u015bcija\u0144stwa. Dopiero ok. 1950 r. zrozumia\u0142 w akcie swoistej \u201ekonwersji\u201d, \u017ce B\u00f3g kocha \u017byd\u00f3w jako \u017byd\u00f3w. Nie oni potrzebuj\u0105 nawr\u00f3cenia, ale Ko\u015bci\u00f3\u0142. To podej\u015bcie by\u0142o w\u00f3wczas wyj\u0105tkowe. W owym czasie w Nowym Jorku Oesterreicher nadal chcia\u0142 nawraca\u0107 \u017byd\u00f3w. Dopiero jakie\u015b 10 lat p\u00f3\u017aniej skupi\u0142 si\u0119 na nauczaniu katolik\u00f3w o judaizmie. Connelly starannie opisuje nie tylko dzia\u0142ania Oesterreichera i dzi\u015b do\u015b\u0107 zapomnianego Thiemego, ale r\u00f3wnie\u017c ich wsp\u00f3\u0142prac\u0119 i spory, jakie ze sob\u0105 toczyli. Podej\u015bcie do kwestii nawracania \u017byd\u00f3w por\u00f3\u017cni\u0142o ich do tego stopnia, \u017ce w ostatnich latach \u017cycia przestali ze sob\u0105 korespondowa\u0107. Thieme nie by\u0142 ju\u017c \u015bwiadkiem triumfu stanowiska, kt\u00f3re reprezentowa\u0142.<\/span><\/p>\n

Opisana historia dobrze ilustruje tez\u0119, o kt\u00f3r\u0105 w Polsce nie tak dawno toczy\u0142y si\u0119 spory, a mianowicie niew\u0142a\u015bciwo\u015b\u0107 wyra\u017anego rozr\u00f3\u017cniania antysemityzmu i antyjudaizmu. Cho\u0107 poj\u0119ciowo mo\u017cna je wyr\u00f3\u017cnia\u0107, s\u0105 ze sob\u0105 spl\u0105tane. Dobrze rzecz oddaje formu\u0142a ks. Romualda Jakuba Wekslera-Waszkinela: \u201eantyjudaizm jest zapalnikiem na bombie antysemityzmu\u201d.<\/span><\/p>\n

Mo\u017cliwo\u015b\u0107 teologicznego przezwyci\u0119\u017cenia tego spl\u0105tania wymaga\u0142a nowego j\u0119zyka, odpowiednio wszak\u017ce zakorzenionego w tradycji. Kluczem okaza\u0142y si\u0119 rozdzia\u0142y 9\u201311 Listu do Rzymian. Odwo\u0142ywa\u0142 si\u0119 do nich zar\u00f3wno Bloy, jak i p\u00f3\u017aniejsi autorzy, kt\u00f3rych czyta\u0142 Thieme i inni pionierzy nowego my\u015blenia, np. Erik Pederson, profesor teologii w Bonn, konwertyta z protestantyzmu na katolicyzm, kt\u00f3ry (w 1930, gdy by\u0142 profesorem teologii protestanckiej w Bonn) opublikowa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119 o wspomnianym li\u015bcie Paw\u0142owym. Dzi\u0119ki temu listowi jako tekstowi \u017ar\u00f3d\u0142owemu mo\u017cna by\u0142o promowa\u0107 takie motywy, kt\u00f3re wesz\u0142y ostatecznie do Nostra aetate, jak idea, \u017ce \u017bydzi nadal s\u0105 drodzy Stw\u00f3rcy, bo Bo\u017ce obietnice s\u0105 nieodwo\u0142alne. Connelly streszcza te\u017c dyskusj\u0119, dlaczego ten akurat list traktowa\u0107 jako wi\u0105\u017c\u0105cy, a nie inne teksty Nowego Testamentu, kt\u00f3re g\u0142osz\u0105 co innego, jak np. List do Hebrajczyk\u00f3w, wedle kt\u00f3rego przymierze zawarte z \u017bydami jest nieaktualne, czy werset z Ewangelii Mateusza, wedle kt\u00f3rego \u017bydzi mieli wo\u0142a\u0107: \u201eKrew Jego na nas i na dzieci nasze\u201d (Mt 27, 25). Ot\u00f3\u017c wyr\u00f3\u017cnianie Listu do Rzymian ma sens, bo to ostatni list Paw\u0142a \u2013 dowodzi\u0142 Thieme \u2013 a zatem ujawnia podsumowanie jego my\u015blenia, a ponadto to jedyna jego wypowied\u017a, w kt\u00f3rej m\u00f3wi wprost, jak nale\u017cy traktowa\u0107 \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

To tylko przyk\u0142ad dyskusji, kt\u00f3re teologowie prowadzili w r\u00f3\u017cnych grupach w ci\u0105gu kilku dziesi\u0119cioleci. Zorganizowane spotkania zacz\u0119\u0142y si\u0119 odbywa\u0107 w Europie w czasie wojny i niew\u0105tpliwie pod jej wp\u0142ywem: w Anglii i we Francji w 1942 r., w Oxfordzie w 1946, potem by\u0142o pierwsze du\u017ce mi\u0119dzynarodowe spotkanie w szwajcarskim Seelisbergu w 1947 z udzia\u0142em zar\u00f3wno katolik\u00f3w, jak i protestant\u00f3w oraz \u017byd\u00f3w. Z Niemiec by\u0142a jedna osoba \u2013 Gertrud Luckner (nawr\u00f3cona na katolicyzm z protestantyzmu), kt\u00f3ra od 1948 r. wydawa\u0142a \u201eFreiburger Rundbriefe\u201d. Z Polski uczestniczy\u0142 Juliusz G\u00f3recki. Wa\u017cnym faktem jest, \u017ce tej konferencji, kt\u00f3ra by\u0142a u pocz\u0105tk\u00f3w Mi\u0119dzynarodowej Rady Chrze\u015bcijan i \u017byd\u00f3w, Watykan przygl\u0105da\u0142 si\u0119 z podejrzliwo\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n

W 1950 r. \u015awi\u0119te Oficjum wyda\u0142o ostrze\u017cenie przed indyferentyzmem katolik\u00f3w uczestnicz\u0105cych w obradach Rady Chrze\u015bcijan i \u017byd\u00f3w. Chodzi\u0142o o to, \u017ceby nie dopuszcza\u0107 do opinii, \u017ce r\u00f3\u017cne religie mog\u0105 mie\u0107 tak\u0105 sam\u0105 warto\u015b\u0107. Co istotniejsze, \u201e10 Punkt\u00f3w z Seelisberga\u201d, plon tej konferencji, by\u0142y uwa\u017cane za tak rewolucyjne, \u017ce nie znalaz\u0142y pocz\u0105tkowo aprobaty kierownictw Ko\u015bcio\u0142\u00f3w i nie by\u0142y oficjalnie rozpowszechniane (o tym Connelly akurat nie pisze). Tymczasem s\u0105 to te same tezy, kt\u00f3re niespe\u0142na 20 lat p\u00f3\u017aniej znalaz\u0142y si\u0119 w Nostra aetate i w kolejnych dokumentach ko\u015bcielnych. W 1950 r. odby\u0142a si\u0119 konferencja w Bad Schwalbach, na kt\u00f3rej opracowano wskaz\u00f3wki w duchu Seelisberga, jakie mia\u0142y by\u0107 stosowane w nauczaniu religii w szko\u0142ach niemieckich. Dwa lata p\u00f3\u017aniej Paul Demann, kt\u00f3ry w wydawanym przez siebie pi\u015bmie \u201eCahiers sioniens\u201d wytyka\u0142 katechizmom katolickim, \u017ce wojna nie wp\u0142yn\u0119\u0142a zupe\u0142nie na ich nauczanie o \u017bydach, doprowadzi\u0142 do sformu\u0142owania podobnych wskaz\u00f3wek we Francji. M\u00f3wiono wi\u0119c o winie chrze\u015bcijan wobec \u017byd\u00f3w, o tym, \u017ce \u017bydzi nie mog\u0105 by\u0107 nazywani wrogami Jezusa ani obarczani zbiorowo win\u0105 za bogob\u00f3jstwo, o braterskiej wi\u0119zi \u201estarego i nowego ludu Bo\u017cego\u201d. Innymi s\u0142owy, by\u0142y to tezy, kt\u00f3re potem znalaz\u0142y si\u0119 w Nostra aetate.<\/span><\/p>\n

Nawracanie<\/strong><\/p>\n

Najtrudniejszym punktem przemiany postaw wobec \u017byd\u00f3w by\u0142a \u2013 i jest nadal \u2013 sprawa nawracania. Connelly zauwa\u017ca ciekaw\u0105 prawid\u0142owo\u015b\u0107: prawie wszyscy teologowie zaanga\u017cowani w reorientacj\u0119 stosunku do \u017byd\u00f3w i judaizmu zaczynali od przekonania, \u017ce potrzebna jest misja wobec \u017byd\u00f3w. W Ewangelii Mateusza jest przecie\u017c powiedziane, by naucza\u0107 wszystkie narody. Jednak ch\u0119\u0107 nawracania prowadzi\u0142a do kontaktu z prawdziwymi \u017bydami, wiernymi swojej tradycji, a spotkanie z nimi niejednokrotnie wywo\u0142ywa\u0142o wstrz\u0105s i stopniow\u0105 zmian\u0119 nastawienia. Zamiast abstrakcyjnych \u201e\u017byd\u00f3w\u201d jako obiekt\u00f3w do nawracania pojawiali si\u0119 ludzie, kt\u00f3rzy wierzyli, \u017ce s\u0105 jako wsp\u00f3lnota w relacji ze Stw\u00f3rc\u0105 w takim samym stopniu, jak to mia\u0142o miejsce dwa tysi\u0105ce lat wcze\u015bniej. Takie do\u015bwiadczenie mog\u0142o sk\u0142ania\u0107 do rewizji interpretacji sformu\u0142owania, \u017ce nale\u017cy nawraca\u0107 \u201ewszystkie narody\u201d. Mo\u017ce wszystkie, ale poza \u017bydami? W tak\u0105 stron\u0119 posz\u0142o faktyczne zachowanie Ko\u015bcio\u0142a po wojnie. Jednak sprawa nie jest zamkni\u0119ta, bo ani Nostra aetate, ani p\u00f3\u017aniejsze dokumenty nie sformu\u0142owa\u0142y w tej kwestii \u017cadnych jednoznacznych wskaza\u0144. Przed wojn\u0105 angielski autor James Parkes by\u0142 jedynym powa\u017cnym chrze\u015bcija\u0144skim teologiem \u2013 twierdzi Connelly \u2013 kt\u00f3ry pisa\u0142, \u017ce \u017byd\u00f3w nie nale\u017cy nawraca\u0107 na chrze\u015bcija\u0144stwo. Potem pojawili si\u0119 inni, w tym \u2013 jak ju\u017c wspomnia\u0142em \u2013 Thieme, a Oesterreicher po soborze faktycznie przeszed\u0142 na podobne pozycje, cho\u0107 nigdy \u2013 twierdzi Connelly \u2013 nie przyzna\u0142 si\u0119 do tego wprost. Zosta\u0142a sformu\u0142owana koncepcja r\u00f3wnoleg\u0142ych przymierzy, co wi\u0119cej \u2013 zmieni\u0142a si\u0119 atmosfera i mam wra\u017cenie, \u017ce obecnie poczucie, i\u017c \u017bydzi maj\u0105 w\u0142asn\u0105 religijn\u0105 drog\u0119, jest cz\u0119ste nie tylko w\u015br\u00f3d m\u0142odych ludzi. Jednak\u017ce wci\u0105\u017c \u2013 nie tylko w\u015br\u00f3d protestant\u00f3w, ale i w\u015br\u00f3d katolik\u00f3w \u2013 odzywaj\u0105 si\u0119 g\u0142osy o potrzebie misji wobec \u017byd\u00f3w. Dla przyk\u0142adu: w 2009 r. biskupi ameryka\u0144scy o\u015bwiadczyli, \u017ce nale\u017cy oczekiwa\u0107 w\u0142\u0105czenia do Ko\u015bcio\u0142a \u201eca\u0142ego ludu Izraela\u201d, czyli kierowa\u0107 wysi\u0142ki ewangelizacyjne nie tylko do indywidualnych \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Sprawa jest kluczowa dla relacji chrze\u015bcija\u0144sko-\u017cydowskich. Wszelkie zap\u0119dy misjonarskie, nawet skryte, s\u0105 odczuwane przez \u017byd\u00f3w jako atak i zagro\u017cenie. Wedle mojego rozumienia \u201erewolucji\u201d, o kt\u00f3rej pisze Connelly, poci\u0105ga ona za sob\u0105 uznanie, \u017ce judaizm daje \u017bydom mo\u017cliwo\u015b\u0107 autentycznej wi\u0119zi z Bogiem, a zatem nawracanie \u017byd\u00f3w jest niepotrzebne, a wi\u0119c niew\u0142a\u015bciwe. Oczywi\u015bcie nie neguj\u0119 prawa Ko\u015bcio\u0142\u00f3w do przyjmowania do siebie pojedynczych \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy wyka\u017c\u0105 tak\u0105 ch\u0119\u0107. Rozumiem te\u017c zadowolenie z tego powodu. Nawr\u00f3cenia si\u0119 zdarzaj\u0105 \u2013 zreszt\u0105 w obie strony. Mam jednak wyra\u017ane wyobra\u017cenie \u2013 mo\u017ce jest to podej\u015bcie bardzo \u017cydowskie \u2013 \u017ce pierwsz\u0105 reakcj\u0105 na zg\u0142oszenie si\u0119 do katechumenatu kogo\u015b, kto jest \u017bydem, powinno by\u0107 u\u015bwiadomienie mu (czy jej), \u017ce w ramach swojej tradycji ma odpowiedni zas\u00f3b \u015brodk\u00f3w do pe\u0142nowarto\u015bciowego religijnego funkcjonowania. Wyrazi\u0142em taki pogl\u0105d w ksi\u0105\u017cce Tajemnica Izraela a tajemnica Ko\u015bcio\u0142a (2007), a oto Connelly u\u015bwiadamia mi, \u017ce pisa\u0142 tak ju\u017c wiede\u0144ski rabin Armand Kaminka w polemice z Oesterreicherem w latach 30.: \u201e\u017byd\u00f3w zg\u0142aszaj\u0105cych si\u0119 do ko\u015bcio\u0142a powinni odsy\u0142a\u0107 do najbli\u017cszej synagogi\u201d (s. 293).<\/span><\/p>\n

John Connelly zdecydowanie sympatyzuje z wizj\u0105 wycofania si\u0119 przez Ko\u015bci\u00f3\u0142 z jakichkolwiek zamierze\u0144 organizowania misji skierowanych do \u017byd\u00f3w. S\u0142usznie zauwa\u017ca, \u017ce katolicy \u201ewci\u0105\u017c powracaj\u0105 nie\u015bwiadomie do przedrewolucyjnych wzorc\u00f3w my\u015blenia\u201d (s. 3). Krytykuje wspomniane o\u015bwiadczenie biskup\u00f3w USA z 2009 r. W jednej kwestii idzie wed\u0142ug mnie zbyt daleko. Mianowicie wyra\u017ca bezwarunkowe zastrze\u017cenia wobec wprowadzonej przez Benedykta XVI formu\u0142y w \u0142aci\u0144skiej mszy wielkopi\u0105tkowej. Mowa jest w niej o o\u015bwieceniu serc \u017byd\u00f3w, by rozpoznali Chrystusa jako odkupiciela wszystkich. Ot\u00f3\u017c uwa\u017cam, \u017ce mo\u017cliwe s\u0105 tu dwie interpretacje: albo 1) chodzi o przekonywanie \u017byd\u00f3w, by przyj\u0119li narracj\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105, i to oczywi\u015bcie budzi sprzeciw, albo 2) o nadziej\u0119 eschatologiczn\u0105, jak to t\u0142umaczy\u0142 potem kard. Kasper. Jest to mo\u017cliwa interpretacja, kt\u00f3ra nie budzi moich zastrze\u017ce\u0144: to, co si\u0119 oka\u017ce w czasach ostatecznych, jest przed nami zakryte i nie jest postaw\u0105 zagra\u017caj\u0105c\u0105 komukolwiek wyra\u017canie nadziei, \u017ce moja aktualna wizja teologiczna uzyska wtedy potwierdzenie.<\/span><\/p>\n

Rola konwertyt\u00f3w<\/strong><\/p>\n

Jednym z najciekawszych fakt\u00f3w, kt\u00f3re obszernie omawia w ksi\u0105\u017cce Connelly, jest dominacja konwertyt\u00f3w w\u015br\u00f3d os\u00f3b, kt\u00f3re doprowadzi\u0142y do \u201erewolucji\u201d nauczania o \u017bydach i \u017cydowskiej religii. Chodzi zar\u00f3wno o konwertyt\u00f3w z rodzin \u017cydowskich, jak i z protestantyzmu. \u201eOd lat 40. do roku 1965 praktycznie ka\u017cdy dzia\u0142acz na rzecz pojednania katolicko-\u017cydowskiego nie by\u0142 pierwotnie katolikiem. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 urodzi\u0142a si\u0119 jako \u017bydzi\u201d (s. 5). Bez nich Ko\u015bci\u00f3\u0142 nie znalaz\u0142by nowego j\u0119zyka. Connelly traktuje ich obecno\u015b\u0107 i aktywno\u015b\u0107 jako fakt opatrzno\u015bciowy. Uwa\u017ca to r\u00f3wnie\u017c za zupe\u0142nie zrozumia\u0142e: ci konwertyci byli bowiem z regu\u0142y lud\u017ami pograniczy, nie tylko religijnych, ale te\u017c etnicznych i pa\u0144stwowych, i dlatego byli bardziej wyczuleni na pewne problemy. W obliczu tego bardziej zrozumia\u0142y staje si\u0119 op\u00f3r, z jakim byli przyjmowani w g\u0142\u00f3wnym nurcie, nawet w\u015br\u00f3d ludzi sk\u0105din\u0105d przychylnych ich argumentacji. Np. kard. Augustin Bea, kt\u00f3remu Jan XXIII powierzy\u0142 opracowanie dokumentu o \u017bydach, pocz\u0105tkowo nie dopuszcza\u0142 argumentu, \u017ce B\u00f3g pozostaje wierny swym przyrzeczeniom (wobec \u017byd\u00f3w), ani pogl\u0105du, \u017ce \u017bydzi nie s\u0105 narodem jak wszystkie inne, ani tezy, \u017ce okrzyk \u201e\u017byd\u00f3w\u201d, i\u017c krew ma spa\u015b\u0107 na ich dzieci, nie jest proroctwem (s. 247). Potem to uzna\u0142, ale jeszcze w 1965 r. powiedzia\u0142, \u017ce \u017bydzi nie s\u0105 ju\u017c instrumentem zbawienia (s. 268), co wydaje si\u0119 sprzeczne z przes\u0142aniem Nostra aetate.<\/span><\/p>\n

Na pogl\u0105dy kardyna\u0142a mog\u0142y wp\u0142yn\u0105\u0107 spotkania, kt\u00f3re od 1961 r. odbywa\u0142 z Abrahamem Joshu\u0105 Heschlem, pochodz\u0105cym z Polski \u017cydowskim my\u015blicielem religijnym, kt\u00f3ry przyby\u0142 do Rzymu wraz z delegacj\u0105 American Jewish Committee. Heschel spotyka\u0142 si\u0119 te\u017c z Paw\u0142em VI. Znana jest jego wypowied\u017a, uczyniona w reakcji na dyskusje o tre\u015bci soborowej deklaracji, \u017ce gdyby mia\u0142 dokona\u0107 wyboru mi\u0119dzy konwersj\u0105 a Auschwitz,wybra\u0142by to drugie. Wcze\u015bniej wielk\u0105 rol\u0119 w procesie przemian ko\u015bcielnego nauczania o \u017bydach odegra\u0142 inny \u201e\u017cydowski\u201d \u017byd, a mianowicie francuski historyk Jules Isaac. Jego opracowania by\u0142y wa\u017cne dla powojennych dyskusji. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, do brak\u00f3w ksi\u0105\u017cki Connelly\u2019ego nale\u017cy fakt, \u017ce poza aluzj\u0105 nie ma w niej mowy o \u201e18 punktach\u201d Isaaca, og\u0142oszonych w wydanej w 1946 r. ksi\u0105\u017cce J\u00e9sus et Isra\u00ebl, by\u0142y one bowiem podstaw\u0105 do dyskusji w Seelisbergu. Isaac odegra\u0142 istotn\u0105 rol\u0119 tak\u017ce p\u00f3\u017aniej. Wbrew obecnym wyobra\u017ceniom prawie \u017caden teolog nie oczekiwa\u0142, \u017ce sob\u00f3r zajmie si\u0119 stosunkiem do \u017byd\u00f3w, cho\u0107 wiadomo by\u0142o, \u017ce wojenne do\u015bwiadczenia Jana XXIII wyczuli\u0142y go na t\u0119 kwesti\u0119. Wa\u017cn\u0105 rol\u0119 odegra\u0142 \u2013 twierdzi Connelly \u2013 emocjonalny apel Jules\u2019a Isaaca w czerwcu 1960. Pewn\u0105 rol\u0119 w tocz\u0105cej si\u0119 wok\u00f3\u0142 soboru debacie odgrywa\u0142 te\u017c nasz rodak J\u00f3zef Lichten, kt\u00f3ry mieszka\u0142 w Rzymie, reprezentuj\u0105c ameryka\u0144sk\u0105 organizacj\u0119 \u017cydowsk\u0105 Anti-Defamation League. Udzia\u0142 \u201e\u017cydowskich\u201d \u017byd\u00f3w w historii opisywanej w omawianej ksi\u0105\u017cce jest zrozumia\u0142y i nie mo\u017ce \u2013 mam nadziej\u0119 \u2013 budzi\u0107 kontrowersji. Sprawy nie s\u0105 takie proste, je\u015bli chodzi o rol\u0119 katolickich teolog\u00f3w, kt\u00f3rzy pochodzili z rodzin \u017cydowskich. Kard. Bea na pocz\u0105tku swojej pracy nad tekstem, kt\u00f3ry ostatecznie przerodzi\u0142 si\u0119 w deklaracj\u0119 Nostra aetate, wzi\u0105\u0142 do pomocy Oesterreichera, Leo Rudloffa i Gregory\u2019ego Bauma, czyli ludzi o \u017cydowskich korzeniach. P\u00f3\u017aniej do\u0142\u0105czyli inni.<\/span><\/p>\n

Connelly rol\u0119 konwertyt\u00f3w w \u201erewolucji\u201d uwa\u017ca za okoliczno\u015b\u0107 opatrzno\u015bciow\u0105, antysemici z pewno\u015bci\u0105 uznaj\u0105 j\u0105 za pow\u00f3d do zakwestionowania przemian i powrotu do dawniejszych opinii. Ja sam mam pewien problem: skoro ta trudna przemiana nast\u0105pi\u0142a pod wp\u0142ywem konwertyt\u00f3w, to czy na pewno jest trwa\u0142a? Mam niew\u0105tpliwie poczucie, \u017ce tak, ale zastanawiam si\u0119, czy wykluczony jest powr\u00f3t do poprzedniego nauczania czy to pod wp\u0142ywem ci\u0105\u017cenia tradycji, czy te\u017c mo\u017ce w wyniku wp\u0142ywu innych os\u00f3b, np. z teren\u00f3w Trzeciego \u015awiata, coraz wa\u017cniejszego w powszechnym Ko\u015bciele. Opr\u00f3cz tego pocz\u0105tkowo mia\u0142em jeszcze inny problem zwi\u0105zany z opisywaniem udzia\u0142u konwertyt\u00f3w. Mianowicie uwa\u017cam, \u017ce nie nale\u017cy zanadto podkre\u015bla\u0107 faktu \u017cydowskich korzeni ludzi wa\u017cnych w jakiej\u015b dziedzinie, o ile nie ma to znaczenia merytorycznego. Odnosi si\u0119 to zar\u00f3wno do fizyki j\u0105drowej, jak i do kierownictwa UB. Nie chodzi o ukrywanie, ale o to, \u017ce ich dzia\u0142ania nie maj\u0105 charakteru \u201e\u017cydowskiego\u201d, wi\u0119c ich rodowody nie maj\u0105 bezpo\u015bredniego znaczenia. Mog\u0105 co prawda mie\u0107 znaczenie po\u015brednie, bo rodow\u00f3d mo\u017ce by\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142em wra\u017cliwo\u015bci czy nastawienia. Analiza takich okoliczno\u015bci musi jednak by\u0107 subtelna, bo samo pochodzenie niczego nie przes\u0105dza ani nie czyni ich dzia\u0142a\u0144 \u201e\u017cydowskimi\u201d. Musz\u0119 wszak\u017ce przyzna\u0107, \u017ce w przypadku przemian opisywanych w ksi\u0105\u017cce Connelly\u2019ego sytuacja jest inna: chodzi o bezpo\u015brednie znaczenie pochodzenia teolog\u00f3w zaanga\u017cowanych w prace na rzecz przemian. Ostatecznie chodzi\u0142o wprost o \u017byd\u00f3w, czyli ich krewnych. Trudno abstrahowa\u0107 od faktu, \u017ce rodzice Oesterreichera zgin\u0119li w Zag\u0142adzie.<\/span><\/p>\n

Zag\u0142ada<\/strong><\/p>\n

Czy autorowi uda\u0142o si\u0119 pokaza\u0107 mechanizm rewolucji w stosunku Ko\u015bcio\u0142a do \u017byd\u00f3w? Ksi\u0105\u017cka znakomicie ukazuje histori\u0119 my\u015bli, tzn. przemian, jakie zachodzi\u0142y w my\u015bleniu. Jest doskonale udokumentowana, bardzo jasno napisana. Trudno, co prawda, powiedzie\u0107, by by\u0142a to historia kompletna. Brakuje mi np. odniesienia do Franza Rosenzweiga. Gdy Connelly pisze, \u017ce Thieme w li\u015bcie do Martina Bubera nazwa\u0142 \u017byd\u00f3w \u201estarszymi bra\u0107mi\u201d, tymi, kt\u00f3rzy s\u0105 z Ojcem, to a\u017c prosi si\u0119 wzmianka o Rosenzweigu. Jego ksi\u0105\u017cka Gwiazda Zbawienia (Der Stern der Erl\u00f6sung, polskie wyd. 1998) ukaza\u0142a si\u0119 kr\u00f3tko po I wojnie \u015bwiatowej i wyobra\u017cam sobie, \u017ce Oesterreicher i wielu innych filozoficznie wyrobionych dyskutant\u00f3w musia\u0142o j\u0105 zna\u0107, a przynajmniej zna\u0107 jej tezy, a cho\u0107by wizj\u0119 osobnych, r\u00f3wnoleg\u0142ych dr\u00f3g \u017byd\u00f3w i chrze\u015bcijan, czyli koncepcj\u0119 jak najbardziej istotn\u0105 dla dokonuj\u0105cego si\u0119 przewarto\u015bciowania. Gdyby by\u0142a ona zupe\u0142nie nieobecna w dyskusjach katolickich teolog\u00f3w, r\u00f3wnie\u017c by\u0142by to ciekawy fakt. Niestety, Connelly w og\u00f3le o tej sprawie nie pisze.<\/span><\/p>\n

Niepe\u0142no\u015b\u0107 ksi\u0105\u017cki nie ogranicza si\u0119 jednak do sk\u0105din\u0105d nieuniknionego opuszczenia fragment\u00f3w historii intelektualnej. Problem jest wi\u0119kszy, bo opisywana rewolucja dokonywa\u0142a si\u0119 w \u015bwiecie, w kt\u00f3rym znaczenie mia\u0142y nie tylko pogl\u0105dy. Najwa\u017cniejszym czynnikiem wp\u0142ywaj\u0105cym na zmian\u0119 my\u015blenia o \u017bydach by\u0142a Zag\u0142ada. Autor wspomina oczywi\u015bcie i o niej, a tak\u017ce o rozwoju hitleryzmu. Jednak w og\u00f3le nie dokumentuje roli szoku, jakim by\u0142o ujawnienie charakteru i zasi\u0119gu hitlerowskiej machiny mordowania. Wymaga\u0142oby to opisu i przytoczenia opinii os\u00f3b, kt\u00f3re podj\u0119\u0142y refleksj\u0119 nad \u017ar\u00f3d\u0142ami morderczego antysemityzmu. Mo\u017cna by\u0142o poda\u0107 cho\u0107by cytaty z deklaracji z Seelisberga. Tymczasem g\u0142\u00f3wnym odno\u015bnikiem w tej kwestii jest opinia ks. Stanis\u0142awa Musia\u0142a o tym, \u017ce prawie \u017caden biskup nie wyst\u0105pi\u0142 na soborze jawnie przeciw Nostra aetate, bo \u201ezbyt mocne by\u0142o poczucie winy\u201d. To za ma\u0142o! Nale\u017ca\u0142oby wyja\u015bni\u0107 charakter tego poczucia winy, jego zasi\u0119g, jego warianty w zale\u017cno\u015bci od kraju, etapy rozwoju, histori\u0119 negowania winy i udokumentowa\u0107 to r\u00f3wnie starannie jak debat\u0119 teologiczn\u0105 i reakcj\u0119 antyrasistowsk\u0105. R\u00f3wnie\u017c niewiele wyja\u015bnia zdanie Ernsta Ludwiga Ehrlicha, \u017ce nieoczekiwana niemal jednomy\u015blno\u015b\u0107 w g\u0142osowaniu za deklaracj\u0105 (2221 g\u0142os\u00f3w przeciw 88) wynika\u0142a z tego, \u017ce \u017caden uczestnik soboru \u201enie chcia\u0142 by\u0107 postrzegany jako wr\u00f3g \u017byd\u00f3w\u201d (s. 270). Jak i kiedy nast\u0105pi\u0142o rozpowszechnienie takiej postawy? Nie chcieli by\u0107 postrzegani jako antysemici? Mo\u017ce tak by\u0142o, ale nie ma dokumentacji, a tym bardziej uzasadnienia. Jakie\u015b procesy psychologiczne, spo\u0142eczne musia\u0142y w zwi\u0105zku z tym zachodzi\u0107. Czy by\u0142 to tylko wp\u0142yw Zag\u0142ady? Mo\u017ce tak, ale nale\u017ca\u0142oby to udokumentowa\u0107 i przedyskutowa\u0107.<\/span><\/p>\n

Connelly pokazuje, jak jego bohaterowie id\u0105 pod pr\u0105d przewa\u017caj\u0105cej opinii. Tak jest przed wojn\u0105, tak jest jeszcze jaki\u015b czas po wojnie. Nawet sam Thieme ju\u017c po wojnie potrafi\u0142 napisa\u0107, \u017ce B\u00f3g ukara\u0142 Niemc\u00f3w i \u017byd\u00f3w \u2013 aby poprowadzi\u0107 ich do Chrystusa (s. 194). Tym bardziej innym musia\u0142o by\u0107 trudno zmieni\u0107 stanowisko. Tymczasem przemiana dokona\u0142a si\u0119 na masow\u0105 skal\u0119. I by\u0107 mo\u017ce nie tylko z powodu Zag\u0142ady i szoku, jaki ona wywo\u0142a\u0142a (zreszt\u0105 nie od razu). Ju\u017c przed wojn\u0105 mia\u0142o miejsce szersze poparcie w\u015br\u00f3d katolik\u00f3w dla sprzeciwu wobec antysemityzmu. Jak pisze Connelly, w latach 1936\u20131939 Oscar de F\u00e9renzy we Francji wydawa\u0142 dwumiesi\u0119cznik \u201eLa Juste Parole\u201d (wspierany i przez biskup\u00f3w, i przez francuskich \u017byd\u00f3w), w kt\u00f3rym nie tylko zwalcza\u0142 antysemityzm, ale pisa\u0142 o judaizmie jako \u017cywej tradycji, uwa\u017ca\u0142 nawracanie \u017byd\u00f3w za niepotrzebne i ostro krytykowa\u0142 tych, kt\u00f3rzy uciekali si\u0119 do sztuczek, by przywie\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w do chrztu. Ksi\u0105\u017ck\u0119 o podobnych tre\u015bciach, wydan\u0105 w 1935 r., popar\u0142o m.in. 60 biskup\u00f3w (s. 141). A\u017c sze\u015b\u0107dziesi\u0119ciu! Skoro tak, znaczy to, \u017ce poparcie dla tradycyjnych tez o \u017bydach i judaizmie nie by\u0142o wcale takie powszechne. Zacz\u0105tki nowego my\u015blenia obecne by\u0142y znacznie szerzej, ni\u017c sugeruje to Connelly. Szkoda, \u017ce autor nie rozwija tego w\u0105tku. Mo\u017ce w tym przypadku nie chodzi\u0142o o powa\u017cn\u0105 reorientacj\u0119, ale raczej o to, \u017ce we Francji mia\u0142a miejsce reakcja antyhitlerowska. W ka\u017cdym razie sprawa wymaga analiz i wyja\u015bnie\u0144, kt\u00f3rych brakuje w omawianej ksi\u0105\u017cce. Nadal nie mam jasno\u015bci, w jakim stopniu to Zag\u0142ada, a w jakim inne czynniki wp\u0142yn\u0119\u0142y na tak radykaln\u0105 zmian\u0119 postaw w Ko\u015bciele w latach 1933\u20131965. Oczywi\u015bcie zmiany rozpowszechniaj\u0105 si\u0119 powoli i w Polsce zaczynaj\u0105 one by\u0107 odczuwalne dopiero p\u00f3\u017aniej.<\/span><\/p>\n

Jakiekolwiek niedostatki mo\u017cna zobaczy\u0107 w ksi\u0105\u017cce Connelly\u2019ego, jest ona znakomitym opisem z\u0142o\u017cono\u015bci \u201erewolucji\u201d owocuj\u0105cej zmianami, kt\u00f3re wielu z nas uwa\u017ca za oczywisto\u015b\u0107. Cho\u0107 w Polsce dost\u0119pne s\u0105 dobre faktograficzne opracowania Grzegorza Ignatowskiego, recenzowana ksi\u0105\u017cka przenosi nasze rozumienie tych zmian na zupe\u0142nie inny poziom.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Dzieje pewnej rewolucji (intelektualnej) Stanis\u0142aw Krajewski Stanis\u0142aw Krajewski Ksi\u0105\u017cka Johna Connelly\u2019ego znakomicie obrazuje z\u0142o\u017cono\u015bci \u201erewolucji\u201d w stosunku Ko\u015bcio\u0142a do \u017byd\u00f3w, owocuj\u0105cej zmianami, kt\u00f3re wielu z nas uwa\u017ca za oczywisto\u015b\u0107. Zmiana stosunku Ko\u015bcio\u0142a katolickiego do \u017byd\u00f3w jest jednym z najciekawszych zjawisk XX w. Oczywi\u015bcie najbardziej uderzaj\u0105ce by\u0142y w ubieg\u0142ym stuleciu nowo\u015bci w ramach cywilizacji materialnej, niemniej […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/52709"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=52709"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/52709\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":52933,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/52709\/revisions\/52933"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=52709"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=52709"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=52709"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}