{"id":54882,"date":"2024-06-16T17:09:42","date_gmt":"2024-06-16T15:09:42","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=54882"},"modified":"2024-06-16T07:05:45","modified_gmt":"2024-06-16T05:05:45","slug":"18-09-17","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=54882","title":{"rendered":"Zbiorowe traumy, prywatne obowi\u0105zki"},"content":{"rendered":"

Joanna Tokarska-Bakir<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\"\"<\/a>Zbiorowe traumy, prywatne obowi\u0105zki<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Joanna Tokarska-Bakir<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Proponowane przez Bienenstock etyczno-polityczne umocowanie obowi\u0105zku pami\u0119ci koncentruje si\u0119 na tym, co bolesne i dlatego wypierane. W pierwszym rz\u0119dzie uwzgl\u0119dnia si\u0119 tu krzywd\u0119 zadan\u0105 przez pa\u0144stwo w\u0142asnym obywatelom.<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

W roku 2000 Paul Ricoeur wypowiedzia\u0142 w\u0105tpliwo\u015b\u0107 nienow\u0105, ale nigdy dot\u0105d tak systematycznie niewyartyku\u0142owan\u0105: czy rzeczywi\u015bcie istnieje obowi\u0105zek pami\u0119tania?, czego dotyczy?, czyj to obowi\u0105zek?, kto i komu mo\u017ce go narzuci\u0107? Ricoeurowska odpowied\u017a na te pytania wywo\u0142a\u0142a kontrowersje, kt\u00f3re odbi\u0142y si\u0119 echem tak\u017ce w Polsce2, cho\u0107 w\u00f3wczas nikt nie rozumia\u0142 jej kontekstu. Interpretowano j\u0105 \u2013 wbrew autorowi \u2013 jako g\u0142os przeciwko \u201ekultowi Auschwitz\u201d, przeciwko tym, kt\u00f3rzy \u201ewci\u0105\u017c pisz\u0105 i m\u00f3wi\u0105 o Szoa\u201d3. Wpisywano j\u0105 zar\u00f3wno w narastaj\u0105ce radykalizmy, jak i w rozs\u0105dne pr\u00f3by poszerzenia dyskursu traumy tak, by obj\u0105\u0107 nim nie tylko Zag\u0142ad\u0119, ale tak\u017ce do\u015bwiadczenia innych ludob\u00f3jstw4. W niniejszym artykule, pisanym z intencj\u0105 krytyczn\u0105 wobec instrumentalizowania traum zbiorowych, chcia\u0142abym przypomnie\u0107 argumenty Ricoeura, a tak\u017ce g\u0142os jego krytyk\u00f3w \u2013 przede wszystkim Jacques\u2019a Le Goffa zaniepokojonego mo\u017cliwo\u015bci\u0105 przechwycenia debaty przez rewizjonist\u00f3w i negacjonist\u00f3w5. Mam nadziej\u0119, \u017ce por\u00f3wnanie francuskiej dyskusji o sposobie upami\u0119tniania traum zbiorowych z polskimi do\u015bwiadczeniami polityki historycznej ostatniej dekady uwydatni te elementy sporu o pami\u0119\u0107, w Polsce wci\u0105\u017c niewystarczaj\u0105co widoczne.<\/span><\/p>\n

Ricoeur rozpocz\u0105\u0142 od wskazania, \u017ce nakaz: \u201eB\u0119dziesz pami\u0119ta\u0142\u201d, na\u015bladuj\u0105cy \u017cydowskie przykazanie pami\u0119ci zahor, stanowi form\u0119 czasu przysz\u0142ego, cho\u0107 samo pami\u0119tanie dotyczy przesz\u0142o\u015bci. Czy mo\u017cna nakaza\u0107 przypominanie sobie, kt\u00f3re \u2013 podobnie jak zwi\u0105zany z nim patos do\u015bwiadczenia \u2013 jest ze swojej natury spontaniczne? Wezwanie do pami\u0119tania mo\u017ce maskowa\u0107 pokus\u0119, by pami\u0119\u0107 budowana ideologicznie, czyli \u201eod g\u00f3ry\u201d, wyr\u0119czy\u0142a historyk\u00f3w mozol\u0105cych si\u0119 nad jej rekonstrukcj\u0105 \u201eod do\u0142u\u201d, czyli od strony prawdy (\u201eune revindication de la m\u00e9moire contre l\u2019histoire\u201d6). Poza tym nakaz: \u201eB\u0119dziesz pami\u0119ta\u0142\u201d, oznacza te\u017c: \u201eNie zapomnisz\u201d, co w Nietzschea\u0144skiej krytyce historyzmu \u2013 przestrzegaj\u0105cej zasady, \u017ce wschodzi tylko to ziarno, kt\u00f3re wcze\u015bniej obumrze \u2013 stanowi form\u0119 ostrze\u017cenia przed zbyt p\u0142ytk\u0105 asymilacj\u0105 przesz\u0142o\u015bci7. W konkluzji Ricoeur proponuje zmian\u0119 j\u0119zyka: zamiast devoir powinni\u015bmy propagowa\u0107 travail de m\u00e9moir, zast\u0119puj\u0105c \u201eobowi\u0105zek\u201d swobodniejsz\u0105 \u201eprac\u0105 pami\u0119ci\u201d8.<\/span><\/p>\n

Jedna z wa\u017cnych krytyczek Ricoeura, filozofka Myriam Bienenstock, uwa\u017ca propozycj\u0119 travail zamiast devoir de m\u00e9moir za niesatysfakcjonuj\u0105c\u0105. Jej zdaniem Ricoeur, bardzo popularny zar\u00f3wno we Francji, jak i poza ni\u0105, co wyra\u017ca si\u0119 w fakcie, \u017ce jego konkluzja bywa dzi\u015b przywo\u0142ywana w niemal ka\u017cdej dyskusji na temat obowi\u0105zku pami\u0119tania, za jej pomoc\u0105 mimowolnie dokona\u0142 legitymizacji postaw niemaj\u0105cych z obowi\u0105zkiem nic wsp\u00f3lnego. \u201eCzy ksi\u0105\u017cka Ricoeura przynajmniej cz\u0119\u015bciowo nie ponosi odpowiedzialno\u015bci za niech\u0119\u0107, z jak\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 intelektualist\u00f3w odnosi si\u0119 [dzi\u015b] do wyra\u017cenia devoir de m\u00e9moire?\u201d9 \u2013 pyta. Ricoeur:<\/span><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 by\u0142a gapiami<\/strong><\/p>\n

Buduj\u0105c obraz pogl\u0105d\u00f3w filozofa, do\u015b\u0107 jednostronnie referowanych przez Bienenstock, polski czytelnik winien uwzgl\u0119dni\u0107 obszerny autokomentarz w wywiadzie, kt\u00f3rego Paul Ricoeur udzieli\u0142 Jackowi \u017bakowskiemu w roku 200110. Rozpoczyna si\u0119 on od ostrego pot\u0119pienia manipulacji pami\u0119ci\u0105, \u201ez\u0142ego u\u017cywania przesz\u0142o\u015bci\u201d pod rz\u0105dami nazimu i bolszewizmu: Nazi\u015bci i bolszewicy zmuszali do \u00bbzapomnienia\u00ab. Zakazuj\u0105c pami\u0119tania prawdy o innej rzeczywisto\u015bci i wymuszaj\u0105c zachowania, kt\u00f3re ludzie sami chc\u0105 jak najszybciej zapomnie\u0107. Nie chcemy pami\u0119ta\u0107 swoich z\u0142ych zachowa\u0144. Nie chcemy pami\u0119ta\u0107, \u017ce nie reagowali\u015bmy, \u017ce nie m\u00f3wili\u015bmy prawdy, \u017ce nie pomogli\u015bmy wsp\u00f3\u0142obywatelom, kt\u00f3rych prze\u015bladowano, \u017ce nie zachowali\u015bmy si\u0119 szlachetnie. Usuwamy z pami\u0119ci wszystkie zdarzenia, w kt\u00f3rych udzia\u0142u mogliby\u015bmy si\u0119 wstydzi\u0107. (\u2026) A to oznacza, \u017ce z najbardziej wstydliwych do\u015bwiadcze\u0144 mog\u0142aby nie p\u0142yn\u0105\u0107 \u017cadna nauka na przysz\u0142o\u015b\u0107. Dlatego z takim naciskiem m\u00f3wi\u0119 o obowi\u0105zku pami\u0119ci.<\/span><\/p>\n

Wa\u017cna jest edukacja ukazuj\u0105ca r\u00f3wnie\u017c racje, motywy, pami\u0119\u0107 innych uczestnik\u00f3w konfliktu. A poza edukacj\u0105 potrzebna jest publiczna dyskusja \u2013 zbiorowe rozwa\u017canie alternatywnych scenariuszy historii, konfrontowanie pami\u0119ci r\u00f3\u017cnych stron konfliktu, upami\u0119tnianie tragicznych wydarze\u0144. I wa\u017cna jest \u017ca\u0142oba. Nie tylko bierny \u017cal, ale aktywna \u017ca\u0142oba po tych, kt\u00f3rych stracili\u015bmy, po tych, kt\u00f3rych wykluczyli\u015bmy, i po tym, co bezpowrotnie zosta\u0142o stracone. To wszystko razem buduje pojednanie i chroni przed recydyw\u0105.<\/span><\/p>\n

W Ricoeurowskiej wyk\u0142adni \u201ehistorii jako nauczycielki \u017cycia\u201d pami\u0119\u0107 stanowi zatem profilaktyk\u0119 przeciw powtarzaniu starych b\u0142\u0119d\u00f3w. Zapobiega ona powstaniu \u201epami\u0119ci zak\u0142amanej, instrumentalnej, pos\u0142uguj\u0105cej si\u0119 zapomnieniem, \u017ceby unikn\u0105\u0107 wstydu\u201d. Na kr\u00f3tk\u0105 met\u0119 przynosi ono by\u0107 mo\u017ce ulg\u0119, ale na d\u0142u\u017csz\u0105 \u2013 \u201eboli i j\u0105trzy\u201d. Dzieje si\u0119 tak, poniewa\u017c wypieranie aktywizuje \u201educhy przesz\u0142o\u015bci\u201d: Duch to taka istota, kt\u00f3ra nie ma swojego miejsca w przestrzeni ani w czasie. Duchy kr\u0105\u017c\u0105 wok\u00f3\u0142 nas, ale nasza pami\u0119\u0107 mo\u017ce je ulokowa\u0107 w czasie, mo\u017ce je zepchn\u0105\u0107 w przesz\u0142o\u015b\u0107. A je\u017celi nie damy im miejsca w przesz\u0142o\u015bci, objawi\u0105 si\u0119 w przysz\u0142o\u015bci. Dlatego musimy przywr\u00f3ci\u0107 przesz\u0142o\u015bci jej miejsce.<\/span><\/p>\n

\u201ePrzywr\u00f3cenie miejsca\u201d nie oznacza \u201eszybkich publicznych s\u0105d\u00f3w nad histori\u0105\u201d; Ricoeur dystansuje si\u0119 tu zar\u00f3wno od po\u015bpiechu, jak i od medialnego zgie\u0142ku. Chodzi o g\u0142\u0119bokie zrozumienie, dlaczego zasz\u0142o to, co nas spotka\u0142o. Dlaczego tak si\u0119 zachowywali\u015bmy? Jak zdo\u0142ali\u015bmy przetrwa\u0107? Trzeba to zrozumie\u0107. Nie chodzi o zatruwanie przysz\u0142o\u015bci poszukiwaniem winnych. Oczywi\u015bcie zbrodniarze musz\u0105 by\u0107 ukarani, ale sprawc\u00f3w \u2013 podobnie jak ofiar \u2013 by\u0142o stosunkowo niewielu. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas by\u0142a tylko gapiami. (\u2026) Rola gapi\u00f3w nie jest jednak oboj\u0119tna. Ka\u017cdy z nich jest jako\u015b zaanga\u017cowany w to, czemu si\u0119 przygl\u0105da. Nawet najbierniejsi \u015bwiadkowie maj\u0105 sw\u00f3j udzia\u0142 w zdarzeniu.<\/span><\/p>\n

Ricoeur protestuje jednak przeciwko konkretyzacji tej odpowiedzialno\u015bci:<\/span>
\n [pytanie Jacka \u017bakowskiego] \u2013A czuje si\u0119 Pan odpowiedzialny za to, co si\u0119 dzia\u0142o we Francji i w Europie w ostatnim stuleciu?<\/span>
\n [Paul Ricoeur] W coraz mniejszym stopniu.<\/span>
\n Dlaczego?<\/span>
\n Przede wszystkim dlatego, \u017ce w du\u017cej mierze odrzucam t\u0119 kultur\u0119 winy, to targowisko win, kt\u00f3re teraz tak gwa\u0142townie ro\u015bnie. Nie podoba mi si\u0119 moda na poczucie winy, kt\u00f3ra narasta w zachodniej kulturze. Jest w tym co\u015b niepokoj\u0105cego. (\u2026) niech mi pan teraz pozwoli wr\u00f3ci\u0107 do pa\u0144skiego pytania, co my, chrze\u015bcijanie i Europejczycy, powinni\u015bmy robi\u0107, dostaj\u0105c taki spadek. My\u015bl\u0119, \u017ce przede wszystkim nie wolno go ukrywa\u0107. Wszystko musi by\u0107 jasno nazwane i wypowiedziane. Ale te\u017c nie powinni\u015bmy si\u0119 wci\u0105\u017c samooskar\u017ca\u0107. To nas zaprowadzi donik\u0105d. Pa\u0144stwa, instytucje i pojedynczy ludzie mog\u0105 przyjmowa\u0107 na siebie winy, przeprasza\u0107 si\u0119 nawzajem, wyp\u0142aca\u0107 sobie odszkodowania za wyrz\u0105dzone krzywdy. Spo\u0142ecze\u0144stwa potrzebuj\u0105 tylko prawdy i czasu. Bardzo du\u017co czasu i du\u017co cierpliwo\u015bci, bo nienawi\u015b\u0107 narod\u00f3w trwa du\u017co d\u0142u\u017cej ni\u017c nienawi\u015b\u0107 pojedynczych ludzi.<\/span><\/p>\n

W powy\u017cszych wypowiedziach rysuje si\u0119 wi\u0119c niejednolite stanowisko filozoficzne, zgodnie z kt\u00f3rym manipulacje pami\u0119ci\u0105 przypisane s\u0105 g\u0142\u00f3wnie re\u017cimom totalitarnym (\u201enazizm i bolszewizm\u201d) oraz nieprzezwyci\u0119\u017conym ludzkim sk\u0142onno\u015bciom (wypieranie zdarze\u0144 wstydliwych). Na temat politycznych nadu\u017cy\u0107 pami\u0119ci dokonywanych przez pa\u0144stwa demokratyczne i w ich w obr\u0119bie filozof nie wypowiada si\u0119 inaczej, ni\u017c krytykuj\u0105c wsp\u00f3\u0142czesn\u0105 zachodni\u0105 \u201ekultur\u0119 winy\u201d11. Jako lekarstwo na mo\u017cliwo\u015b\u0107 recydywy przesz\u0142o\u015bci Ricoeur zaleca edukacj\u0119, ale nie wiadomo, kto mia\u0142by decydowa\u0107 o jej profilu, skoro wykluczone zostaje \u201edekretowanie\u201d obowi\u0105zku pami\u0119ci przez historyk\u00f3w: praca naukowa nie mo\u017ce by\u0107 podporz\u0105dkowana konieczno\u015bci tworzenia autorytatywnych konkluzji. Zadaniem prawdziwej nauki jest poszukiwanie prawdy, a nie jej dekretowanie. (\u2026) historyk wie, \u017ce \u017cadne polityczne dzia\u0142anie nie odbywa si\u0119 w pr\u00f3\u017cni. Ka\u017cdy polityczny zbrodniarz dzieli odpowiedzialno\u015b\u0107 nie tylko z innymi sprawcami, ale te\u017c z tymi, kt\u00f3rzy si\u0119 przygl\u0105dali \u2013 \u017cyczliwie, strachliwie albo oboj\u0119tnie \u2013 i nie spos\u00f3b jest definitywnie t\u0119 odpowiedzialno\u015b\u0107 podzieli\u0107. Opieraj\u0105c si\u0119 na swoich standardach zawodowych, mog\u0105 t\u0119 win\u0119 podzieli\u0107 s\u0119dziowie, prokuratorzy, nawet dziennikarze. Natomiast nie mo\u017cna tego zrobi\u0107 w zgodzie z akademickimi standardami nauk historycznych.<\/span><\/p>\n

O genealogii powinno\u015bci<\/strong><\/p>\n

Zgadzaj\u0105c si\u0119 z filozofem w wielu punktach, w innych Myriam Bienenstock pozostaje wobec niego krytyczna. Analizuj\u0105c \u017ar\u00f3d\u0142os\u0142\u00f3w devoir de m\u00e9moire, zwraca uwag\u0119 na blisko\u015b\u0107 francuskiego dette z \u0142aci\u0144skim czasownikiem debere (od de-habere: debito, debitum, \u201epowinno\u015b\u0107\u201d lub \u201ed\u0142ug\u201d). Obowi\u0105zek pami\u0119ci mo\u017cna by wi\u0119c przek\u0142ada\u0107 jako swoiste zad\u0142u\u017cenie wobec przesz\u0142o\u015bci. By\u0142oby to zgodne z sugesti\u0105 Fryderyka Nietzschego wyra\u017con\u0105 w Z genealogii moralno\u015bci, \u017ce Schuld \u2013 wina \/ powinno\u015b\u0107 \u2013 pochodzi od d\u0142ugu (Schulden)12. Ricoeur, dla kt\u00f3rego inspiracja Nietzschea\u0144ska by\u0142a niezmiernie wa\u017cna, podkre\u015bla, \u017ce idea Schuld jako Schulden, powinno\u015bci jako d\u0142ugu, nie ogranicza si\u0119 do winy, lecz przede wszystkim wi\u0105\u017ce si\u0119 z dziedzictwem. Bienenstock rekapituluje to nast\u0119puj\u0105co: \u201ejeste\u015bmy zad\u0142u\u017ceni u naszych poprzednik\u00f3w, bowiem zawdzi\u0119czamy im du\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 naszej to\u017csamo\u015bci. Zawdzi\u0119czamy im to, co posiadamy. A zatem obowi\u0105zek lub d\u0142ug pami\u0119ci nie tylko zobowi\u0105zuje nas do chronienia materialnych, zapisanych \u015blad\u00f3w przesz\u0142o\u015bci. Nakazuje nam tak\u017ce (\u2026) utrzymywa\u0107 \u017cyw\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107 naszego zad\u0142u\u017cenia\u201d13. Pod tym warunkiem jeste\u015bmy sami usprawiedliwieni, mo\u017cemy sami by\u0107 sprawiedliwi i uczestniczy\u0107 w wymierzaniu sprawiedliwo\u015bci: os\u0105dza\u0107 i kara\u0107 niesprawiedliwych.<\/span><\/p>\n

W\u015br\u00f3d wa\u017cnych interlokutor\u00f3w Ricoeura, kt\u00f3rych wskazuje Bienenstock, pierwszym jest Vladimir Jankelevitch, autor s\u0142ynnego studium Pardonner? z roku 197114. Jego g\u0142os cz\u0119sto pojawia si\u0119 w kontek\u015bcie pytania o to, czy istniej\u0105 zbrodnie niewybaczalne. Niekiedy wi\u0105\u017ce si\u0119 to z deformacj\u0105 jego stanowiska, Jankelevitch bowiem wypowiada\u0142 si\u0119 nie tyle na temat por\u00f3wnywalno\u015bci zbrodni (co sugerowali dyskutanci), ile na temat wst\u0119pnych warunk\u00f3w przebaczenia. Le pardon? Mais nous ont-ils jamais demand\u00e9 pardon? (Przebaczenie? Czy kiedykolwiek kto\u015b nas o nie poprosi\u0142?)15. Paul Ricoeur, zachowuj\u0105cy dystans wobec Jankelevitcha, a nawet \u2013 w duchu apologii powszechnego przebaczenia \u2013 oskar\u017caj\u0105cy go o \u201eniezdolno\u015b\u0107 do mi\u0142o\u015bci absolutnej\u201d (notre incapacit\u00e9 \u00e0 aimer absolument)16 niewiele po\u015bwi\u0119ca uwagi temu do\u015b\u0107 zasadniczemu zastrze\u017ceniu. U Ricoeura akt wybaczenia dzia\u0142a na podobie\u0144stwo opus operatum uruchamianego moc\u0105 samej tylko skruchy sprawcy, z pomini\u0119ciem zar\u00f3wno osoby skrzywdzonej, jak i ewentualnego zado\u015b\u0107uczynienia. Niejasna jest te\u017c osoba szafarza przebaczenia. Jak pisze polski krytyk Ricoeura, metafizyka do tego stopnia podporz\u0105dkowuje tu sobie dyskurs filozoficzny, \u017ce ulegaj\u0105 zatarciu r\u00f3\u017cnice pomi\u0119dzy skrzywdzonym i krzywdzicielem: Wyznanie win oznacza zst\u0105pienie w sam\u0105 g\u0142\u0119bi\u0119 w\u0142asnej to\u017csamo\u015bci oraz uznanie si\u0119 za faktycznego sprawc\u0119 swoich czyn\u00f3w gotowego wzi\u0105\u0107 za nie odpowiedzialno\u015b\u0107. W odpowiedzi napotyka ono uroczyste, rozbrzmiewaj\u0105ce z wy\u017cyn stwierdzenie: \u00bbistnieje wybaczenie\u00ab, kt\u00f3re ma moc odwracania tego, co wydaje si\u0119 nieodwracalne. \u0141atwo zauwa\u017cy\u0107, \u017ce wybaczenie jest traktowane przez Ricoeura jako swego rodzaju oderwana i niezale\u017cna od stron wymiany si\u0142a o pochodzeniu \u2013 chcia\u0142oby si\u0119 rzec \u2013 nie z tego \u015bwiata, kt\u00f3ra w jaki\u015b spos\u00f3b udziela si\u0119 daj\u0105cym i otrzymuj\u0105cym je osobom. Albowiem hymn nie musi m\u00f3wi\u0107, kto i komu wybacza17.<\/span><\/p>\n

Perspektywa pami\u0119ci i jej uchylenie przez Nietzschego<\/strong><\/p>\n

Ricoeur zarysowuje perspektyw\u0119 \u201epami\u0119ci chorej\u201d (une m\u00e9moire malade), kt\u00f3ra przez \u201eprac\u0119 historii\u201d (le travail d\u2019histoire) zostaje uleczona, staj\u0105c si\u0119 pami\u0119ci\u0105 woln\u0105 od dolegliwo\u015bci, szcz\u0119\u015bliw\u0105 (m\u00e9moire hereuse)18. W tym obrazie zn\u00f3w powraca pastoralna metafora Nietzschego: Popatrz na stado, kt\u00f3re pasie si\u0119 opodal: nie zna ono wczoraj ani dzisiaj, hasa, \u017cre, odpoczywa, trawi, znowu hasa, i tak od rana do nocy i dzie\u0144 po dniu, z zachciankami i niech\u0119ciami kr\u00f3tko uwi\u0105zanymi u ko\u0142ka chwili, i dlatego wolne od melancholii i znu\u017cenia. Cz\u0142owiekowi ci\u0119\u017cko na to patrze\u0107, gdy\u017c pyszni si\u0119 przed zwierz\u0119tami swym cz\u0142owiecze\u0144stwem, a zarazem zazdro\u015bci im szcz\u0119\u015bcia \u2013 jedynym jego pragnieniem bowiem jest na wz\u00f3r zwierz\u0119cia nie zaznawa\u0107 przesytu ani cierpie\u0144, a przecie\u017c daremne to pragnienie, bo zarazem cz\u0142owiek nie chce by\u0107 jak zwierz\u0119. Zwraca si\u0119 do zwierz\u0119cia z pytaniem: Dlaczego nie m\u00f3wisz mi o swym szcz\u0119\u015bciu i tylko na mnie patrzysz? Zwierz\u0119 chcia\u0142oby odpowiedzie\u0107 i rzec: Bierze si\u0119 to st\u0105d, \u017ce zawsze zapominam, co chc\u0119 powiedzie\u0107 \u2013 ale tymczasem zapomnia\u0142o ju\u017c odpowiedzi i milczy, a cz\u0142owiek si\u0119 dziwi. Dziwi si\u0119 tak\u017ce samemu sobie, \u017ce nie umie nauczy\u0107 si\u0119 zapominania i wci\u0105\u017c ogl\u0105da si\u0119 na przesz\u0142o\u015b\u0107 (\u2026)19.<\/span><\/p>\n

Zdaniem Bienenstock Ricoeurowska lektura Nietzschego rzekomo zr\u00f3wnuj\u0105cego szcz\u0119\u015bcie z zapomnieniem jest b\u0142\u0119dna, bowiem obraz pas\u0105cego si\u0119 stada stanowi zaledwie punkt wyj\u015bcia rozwa\u017ca\u0144 filozofa. Stado podlega procesowi przeobra\u017caj\u0105cemu je w odpopoliwiedzialne ludzkie istoty, procesowi, w kt\u00f3rym pami\u0119\u0107 odgrywa r\u00f3wnie wa\u017cn\u0105 rol\u0119 jak zapomnienie. Tekst, pe\u0142en retorycznej przesady, granicz\u0105cej z zakwestionowaniem pracy historycznej w og\u00f3le, skierowany by\u0142 przeciwko \u201egwa\u0142townej gor\u0105czce historycznej\u201d, kt\u00f3ra w tym okresie trawi\u0142a Niemcy, a kt\u00f3ra w filozoficznej perspektywie wi\u0105za\u0142a si\u0119 z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 Eduarda von Hartmanna i Heglowsk\u0105 filozofi\u0105 historii. Nietzsche zarzuca\u0142 im produkowanie wyra\u017caj\u0105cej si\u0119 w rozwini\u0119tym zmy\u015ble historycznym specyficznej \u201ehipertrofii cnoty\u201d, kt\u00f3ra w r\u00f3wnym stopniu jak \u201ehipertrofia wyst\u0119pku\u201d mo\u017ce poprowadzi\u0107 wsp\u00f3lnot\u0119 na manowce.<\/span><\/p>\n

W swojej krytyce Nietzschego Ricoeur pos\u0142ugiwa\u0142 si\u0119 trzema kategoriami analitycznymi: pami\u0119ci zablokowanej, pami\u0119ci zmanipulowanej i pami\u0119ci zobligowanej (m\u00e9moire emp\u00each\u00e9e, manipul\u00e9e, oblig\u00e9e), w kt\u00f3rej podwaja si\u0119 skorelowane z ni\u0105 zapomnienie. Jego kulminacj\u0119 stanowi \u201eamnezja na zam\u00f3wienie\u201d20. Mimo \u017ce filozof akcentuje r\u00f3\u017cnic\u0119 pami\u0119ci i historii, sugeruje te\u017c niejasno, \u017ce historia rodzi si\u0119 w \u0142onie pami\u0119ci (la matrice de l\u2019histoire)21. W\u0142a\u015bnie t\u0119 tez\u0119 zar\u00f3wno Bienenstock, jak i historycy spod znaku Faire de l\u2018histoire22 uznali za \u201epotencjalnie ryzykown\u0105\u201d23.<\/span><\/p>\n

Sprzeciw Le Goffa<\/strong><\/p>\n

Najwi\u0119kszy ich sprzeciw wywo\u0142a\u0142o jednak cz\u0119ste u Ricoeura uto\u017csamianie kategorii indywidualnych i zbiorowych. Aby ten rozleg\u0142y temat ograniczy\u0107 do jednej autorytatywnej wypowiedzi, filozofka oddaje tu g\u0142os historykowi Jacques\u2019owi Le Goffowi. W g\u0142o\u015bnym wywiadzie dla \u201eLe Point\u201d, og\u0142oszonym kr\u00f3tko po publikacji ksi\u0105\u017cki Ricoeura, wybitny mediewista zwraca\u0142 uwag\u0119, \u017ce to, co jest prawdziwe na poziomie indywidualnym, niekoniecznie musi by\u0107 takie na poziomie zbiorowym24. W swojej pracy historyk cz\u0119sto spotyka si\u0119 z \u201etraumatyzmami\u201d (traumatismes) i w\u0142a\u015bnie przy tej okazji musi szczeg\u00f3lnie uwa\u017ca\u0107, by nie pomyli\u0107 historii z pami\u0119ci\u0105: Ta druga jest funkcj\u0105 indywidualn\u0105, podczas gdy historia oznacza prac\u0119 naukow\u0105. Historyk powinien oddzieli\u0107 si\u0119 od nami\u0119tno\u015bci zwi\u0105zanych z pami\u0119ci\u0105, kt\u00f3ra sk\u0105din\u0105d jest konieczna, bo amnezja rodzi patologie. Mediewista nie miewa tego typu problem\u00f3w. Para pami\u0119\u0107-historia nale\u017cy do naszej tera\u017aniejszo\u015bci i jej pojawienie si\u0119 natychmiast wywo\u0142uje na wokand\u0119 poj\u0119cie prawdy25.<\/span><\/p>\n

Ubolewam \u2013 pisze dalej historyk, rozwijaj\u0105c \u00f3w w\u0105tek prawdy \u2013 \u017ce pewne postawy, mniej lub bardziej filozoficzne, wymazuj\u0105 to poj\u0119cie z historycznego fachu. (\u2026) Niew\u0105tpliwie historiografia sk\u0142ada si\u0119 z interpretacji, dopuszczaj\u0105c, by tak rzec, wielo\u015b\u0107 prawd. Gdyby jednak historyk nie aspirowa\u0142 do prawdy, kt\u00f3ra stanowi horyzont jego badania i [przy\u015bwiecaj\u0105c\u0105 mu] cnot\u0119 moraln\u0105, otworzy\u0142by wrota wszelkiemu wyobra\u017calnemu ekscesowi. Na prawd\u0119 sk\u0142ada si\u0119 w istocie przeciwdzia\u0142anie zapomnieniu, kt\u00f3re jest zasadniczo selektywne. Dlatego te\u017c obowi\u0105zek pami\u0119tania dotyczy szczeg\u00f3lnie tego, co bolesne.<\/span><\/p>\n

Bienenstock zwraca uwag\u0119, \u017ce Le Goff, sam niepraktykuj\u0105cy katolik, odwo\u0142uje si\u0119 tu do inspiracji religijnej: \u201eJestem zwolennikiem skruchy, po kt\u00f3rej nast\u0119puje przebaczenie\u201d. I aby nie by\u0142o niedom\u00f3wie\u0144: \u201eW tej kwestii niezupe\u0142nie zgadzam si\u0119 z tym, co Paul Ricouer zaproponowa\u0142 w swojej ostatniej ksi\u0105\u017cce\u201d. Nie chc\u0105c zaostrza\u0107 polemiki, Le Goff r\u00f3\u017cnic\u0119 zda\u0144 przypisuje w\u0142asnemu wychowaniu katolickiemu, tudzie\u017c protestanckiej formacji Ricoeura. Dodaje jednak stanowczo: Uwa\u017cam za pozytywne, \u017ce pewne osoby i instytucje wyrazi\u0142y skruch\u0119: czy jakie\u015b 20 lat temu by\u0142oby wyobra\u017calne, aby Ko\u015bci\u00f3\u0142 prosi\u0142 o przebaczenie za Inkwizycj\u0119, za antysemityzm, a nawet, ku mojej rado\u015bci, za krucjaty, kt\u00f3re w mojej opinii by\u0142y b\u0142\u0119dem, nawet zbrodni\u0105? (\u2026) \u015acie\u017cki historii pe\u0142ne s\u0105 strasznych epizod\u00f3w. Kaci nazistowscy, tortury w Algierii, Pinochet, to wszystko pojawia si\u0119 w \u015bwiadomo\u015bci. Dzi\u0119ki uczciwej i odwa\u017cnej kulturze pami\u0119ci musimy to wszystko wyja\u015bni\u0107 i wyci\u0105gn\u0105\u0107 konsekwencje. Tak wi\u0119c jestem optymist\u0105. S\u0105 rzeczy, ktorych dzi\u015b ju\u017c nie mo\u017cna wi\u0119cej zrobi\u0107 lub powiedzie\u0107. Wierz\u0119 w XXI w.<\/span><\/p>\n

Zobowi\u0105zanie pami\u0119ci: polityczne zamiast religijnego<\/strong><\/p>\n

Myriam Bienenstock \u2013 patrz\u0105ca z perpektywy dekady, kt\u00f3ra up\u0142yn\u0119\u0142a od chwili, gdy Jacques Le Goff napisa\u0142 te s\u0142owa \u2013 znajduje znacznie mniej powod\u00f3w do optymizmu. W kwestii obowi\u0105zku pami\u0119ci sympatyzuj\u0105ca z Le Goffem filozofka przeciwna jest ograniczaniu go do religijnej sekwencji \u201eskrucha \u2013 spowied\u017a \u2013 przebaczenie\u201d. Nie chodzi jej o to, \u017ce obowi\u0105zki religijne s\u0105 pozbawione znaczenia, lecz \u017ce nie obejmuj\u0105 wszystkich Francuz\u00f3w (studium ogranicza si\u0119 do Francji). Podobny k\u0142opot dotyczy w jej przekonaniu moralnego, zbyt ma\u0142o uniwersalnego uj\u0119cia obowi\u0105zku pami\u0119ci26.<\/span><\/p>\n

Dlatego te\u017c, zamiast wzorem Ricoeura szuka\u0107 uzasadnienia dla obowi\u0105zku pami\u0119ci w czysto Kantowskich kategoriach indywidualno-moralnych, Bienenstock odnajduje je w tym, co za Heglem definiuje jako obowi\u0105zek obywatelski, obowi\u0105zek par excellence polityczny tyczny. Sytuuje go w wymiarze etycznym, w Heglowskiej wsp\u00f3lnotowej Sittlichkeit, czyli zbiorowej etyczno\u015bci odr\u00f3\u017cnianej od indywidualnej Moralit\u00e4t27. Jej zdaniem to w\u0142a\u015bnie Hegel (w Zasadach filozofii prawa i Wyk\u0142adach z filozofii dziej\u00f3w) najbardziej przekonuj\u0105co zwi\u0105za\u0142 to, co etyczne, z tym, co historyczne. Uczyni\u0142 to za po\u015brednictwem zobowi\u0105zania politycznego, obejmuj\u0105cego wszystkich obywateli. \u201eObowi\u0105zek pami\u0119tania (\u2026) r\u00f3\u017cni si\u0119 w zale\u017cno\u015bci od kraju \/ pa\u0144stwa, kt\u00f3rego dotyczy. Prowadzi on do r\u00f3\u017cnych zobowi\u0105za\u0144\u201d28.<\/span><\/p>\n

I tak np. we Francji je\u015bli chodzi o II wojn\u0119 \u015bwiatow\u0105, powinno si\u0119, zdaniem Bienenstock, piel\u0119gnowa\u0107 przede wszystkim pami\u0119\u0107 o tych, kt\u00f3rzy zostali wykluczeni lub zdradzeni przez swoje w\u0142asne pa\u0144stwo. Dlatego autorka pochwala nie tylko francuskie \u015bledztwo w sprawie Maurice\u2019a Papona, francuskiego kolaboranta w czasach nazistowskich, ale tak\u017ce ceremonie upami\u0119tniaj\u0105ce rafle du Vel\u2019d\u2019Hiv\u2019\u2013 masowe aresztowania 16 i 17 lipca 1942 r. zako\u0144czone deportacj\u0105 wielu tysi\u0119cy francuskich \u017byd\u00f3w. W odr\u00f3\u017cnieniu od Ricoeura, kt\u00f3ry nie docenia\u0142 gestu politycznych przeprosin, uwa\u017ca je ona za wa\u017cne i pe\u0142ne znaczenia znaki pami\u0119ci. W podobnym sformu\u0142owaniu mo\u017cna si\u0119 zreszt\u0105 dopatrzy\u0107 nawi\u0105za\u0144 do lieu de memoire \u2013 miejsca pami\u0119ci Pierre\u2019a Nory, definiowanego jako punkt przej\u015bcia pomi\u0119dzy \u201ewiekiem pami\u0119ci a wiekiem historii, pomi\u0119dzy histori\u0105 totemiczn\u0105 a histori\u0105 krytyczn\u0105\u201d29.<\/span><\/p>\n

Inna polityczno\u015b\u0107, inny obowi\u0105zek<\/strong><\/p>\n

Proponowane przez Bienenstock etyczno-polityczne umocowanie obowi\u0105zku pami\u0119ci koncentruje si\u0119 na tym, co bolesne i dlatego wypierane. W pierwszym rz\u0119dzie uwzgl\u0119dnia si\u0119 tu krzywd\u0119 zadan\u0105 przez pa\u0144stwo w\u0142asnym obywatelom. Rozszerzaj\u0105c proponowane przez Le Goffa uj\u0119cie religijne, filozofka stara\u0142a si\u0119 nada\u0107 nakazowi maksymalnie uniwersalny, nikogo niewykluczaj\u0105cy charakter. Jak si\u0119 jednak okazuje, samo ograniczenie wymiaru religijnego i zakotwiczenie obowi\u0105zku pami\u0119ci w uniwersalnej kategorii polityczno\u015bci nie gwarantuje rozwi\u0105zania problemu. Impet polskiej polityki historycznej, czyli lokalnego wariantu devoir de m\u00e9moire, zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 w\u0142a\u015bnie przeciwko postulowanemu przez Bienienstock efektowi bolesnej anamnezy. Po dekadzie, kt\u00f3ra up\u0142yn\u0119\u0142a od publikacji dokumentu programowego tej polityki30, wida\u0107 wyra\u017anie, \u017ce wi\u0105\u017ce si\u0119 ona zar\u00f3wno z innym, nieobywatelskim rozumieniem polityczno\u015bci jak i z odmienn\u0105 aksjologi\u0105 projektowanej przez ni\u0105 wsp\u00f3lnoty.<\/span><\/p>\n

W przywo\u0142ywanym w kontek\u015bcie Ricoeura eseju Krytyczny patriotyzm \u2013 pr\u00f3ba bilansu31 Dariusz Gawin polemizuje z Janem J\u00f3zefem Lipskim i jego koncepcj\u0105 krytycznego patriotyzmu. Ten ostatni rozwin\u0105\u0142 j\u0105 w pochodz\u0105cym z lat 80. XX w. eseju Dwie ojczyzny, dwa patriotyzmy. Uwagi o megalomanii narodowej i ksenofobii Polak\u00f3w32. Wyprzedzaj\u0105c wyw\u00f3d Le Goffa o devoir de m\u00e9moire, Lipski formu\u0142owa\u0142 w nim obowi\u0105zek \u201etrudnej\u201d pami\u0119ci jako mechanizmu dojrzewania to\u017csamo\u015bci zbiorowej. Chodzi\u0142o o \u201erozrywanie ran polskich, \u017ceby si\u0119 nie zabli\u017ani\u0142y b\u0142on\u0105 pod\u0142o\u015bci\u201d33. Na li\u015bcie znajdowa\u0142y si\u0119 zbrodnie przeciw \u017bydom, Niemcom, Ukrai\u0144com; ksenofobia i pogarda. Autor ostrzega\u0142 te\u017c przed zawsze popularnym w Polsce patriotycznym kostiumem i jego zgubn\u0105 rol\u0105 w dziejach krajowej propagandy: Strze\u017cmy si\u0119 i podejrzliwie patrzmy na ka\u017cd\u0105 now\u0105 kampani\u0119 \u00bbpatriotyzmu\u00ab\u2013 je\u015bli jest bezkrytycznym powielaniem ulubionych slogan\u00f3w megalomanii narodowej. Za frazeologi\u0105 i rekwizytorni\u0105 mi\u0142\u0105 przewa\u017cnie Polakowi \u2013 czaj\u0105 si\u0119 najcz\u0119\u015bciej cyniczni socjotechnicy, kt\u00f3rzy patrz\u0105, czy ryba bierze \u2013 na u\u0142a\u0144skie czako, na husarskie skrzyd\u0142o, na powsta\u0144cz\u0105 panterk\u0119.<\/span><\/p>\n

Sw\u00f3j wyw\u00f3d Lipski uzasadnia\u0142 przede wszystkim argumentami epistemologiczno-formacyjnymi: Patriotyzm to nie tylko mi\u0142o\u015b\u0107 i szacunek dla tradycji, lecz r\u00f3wnie\u017c nieub\u0142agana selekcja element\u00f3w tej tradycji, obowi\u0105zek intelektualnego wysi\u0142ku. Wina za fa\u0142szyw\u0105 ocen\u0119 przesz\u0142o\u015bci, za utrwalanie fa\u0142szywych moralnie mit\u00f3w narodowych, za s\u0142u\u017c\u0105ce megalomanii narodowej przemilczanie ciemnych plam w\u0142asnej historii jest zapewne mniejsza z moralnego punktu widzenia ni\u017c wyrz\u0105dzanie z\u0142a bli\u017anim, lecz przecie\u017c jest \u017ar\u00f3d\u0142em dzisiejszego z\u0142a i z\u0142a przysz\u0142ego34.<\/span><\/p>\n

Lipski powo\u0142ywa\u0142 si\u0119 przy tym na specyficzn\u0105 polsk\u0105 kultur\u0119 aksjologiczn\u0105 wywodz\u0105c\u0105 si\u0119 z chrze\u015bcija\u0144stwa. Oddzia\u0142uje ona na poj\u0119cie patriotyzmu, wspomagaj\u0105c jego zdolno\u015b\u0107 krytyczn\u0105, eliminuj\u0105c przejawy \u201epatriotycznej g\u0142upoty\u201d, bezwarunkowunkowej mi\u0142o\u015bci wszystkiego, co polskie: Bo \u00bbpolski\u00ab by\u0142 przecie\u017c i ONR, i pogromy we Lwowie, Przytyku i Kielcach, i getto \u0142awkowe, i pacyfikacje wsi ukrai\u0144skich, i Brze\u015b\u0107, i Bereza, i ob\u00f3z w Jab\u0142onnie w 1920 r. \u2013 by poprzesta\u0107 na 20 zaledwie latach naszej historii. (\u2026) \u015awiat warto\u015bci, z kt\u00f3rego perspektywy trzeba spojrze\u0107 na zagadnienie ojczyzny, to przede wszystkim, cho\u0107 nie wy\u0142\u0105cznie, \u015bwiat warto\u015bci moralnych. Poj\u0119cia etyczne naszego kr\u0119gu kulturowego zosta\u0142y ukszta\u0142towane g\u0142\u00f3wnie przez chrze\u015bcija\u0144stwo. Wierz\u0105cych i niewierz\u0105cych \u2013 uformowa\u0142 nas nakaz mi\u0142o\u015bci bli\u017aniego, podstawowy drogowskaz moralny naszej kultury. (\u2026) My\u015bliciele naszego kr\u0119gu kulturowego, reprezentuj\u0105cy nurt areligijny, laicki, r\u00f3wnie\u017c wzbogacili nasz\u0105 refleksj\u0119 etyczn\u0105 i \u015bwiadomo\u015b\u0107. Niemniej jednak wychowa\u0142o nas przede wszystkim chrze\u015bcija\u0144stwo \u2013 i przy podstawowych ideach tej etyki chcemy pozosta\u0107. S\u0105dz\u0119, \u017ce szowinizm, megalomania narodowa, ksenofobia, czyli nienawi\u015b\u0107 do wszystkiego, co obce, egoizm narodowy \u2013 nie dadz\u0105 si\u0119 pogodzi\u0107 z chrze\u015bcija\u0144skim nakazem mi\u0142o\u015bci bli\u017aniego. W przypadku patriotyzmu natomiast jest to mo\u017cliwe. Tak jak szczeg\u00f3lna mi\u0142o\u015b\u0107 w rodzinie nie musi i nie powinna przeszkadza\u0107 mi\u0142o\u015bci bli\u017aniego, tak i umi\u0142owanie wsp\u00f3lnoty narodowej winno by\u0107 podporz\u0105dkowane tej samej nadrz\u0119dnej normie moralnej. Patriotyzm jest z mi\u0142o\u015bci \u2013 i do mi\u0142o\u015bci ma prowadzi\u0107, jakakolwiek inna jego forma jest deformacj\u0105 etyczn\u0105.<\/span><\/p>\n

Pogl\u0105dy Lipskiego trudno pogodzi\u0107 z za\u0142o\u017ceniami najnowszej polskiej polityki historycznej. Nic dziwnego, \u017ce w swojej polemice z \u201epatriotyzmem krytycznym\u201d Dariusz Gawin usi\u0142uje zakwestionowa\u0107 opisany wy\u017cej obowi\u0105zek \u201etrudnej pami\u0119ci\u201d jako oparty na pomy\u0142ce kategorialnej: W tak zdefiniowanym patriotyzmie [Lipskiego] \u0142\u0105czy si\u0119 w jedno cnoty pochodz\u0105ce z dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych porz\u0105dk\u00f3w. Mi\u0142o\u015b\u0107, czy te\u017c mi\u0142osierdzie \u2013 chrze\u015bcija\u0144ska caritas, to cnota ewangeliczna, cnota wyrastaj\u0105ca z porz\u0105dku wiary, porz\u0105dku religii. Patriotyzm natomiast \u2013 nawet wtedy, gdy wyra\u017anie odgraniczymy go od szowinizmu czy ksenofobii \u2013 to cnota pochodz\u0105ca z zupe\u0142nie innego porz\u0105dku: porz\u0105dku tego, co polityczne.<\/span><\/p>\n

Zakaz uciekania si\u0119 do przemocy i zakaz odczuwania nienawi\u015bci nie jest jednak jednoznaczny z nakazem mi\u0142o\u015bci. W\u0142a\u015bnie pomi\u0119dzy zakazem nienawi\u015bci (bowiem otwarta, jawna nienawi\u015b\u0107 jest ju\u017c wojn\u0105 rujnuj\u0105c\u0105 porz\u0105dek) a nakazem mi\u0142o\u015bci (bowiem bezwarunkowa gotowo\u015b\u0107 do mi\u0142o\u015bci jest \u015bwi\u0119to\u015bci\u0105 znosz\u0105c\u0105 wszelki ludzki porz\u0105dek jako zb\u0119dny) rozpo\u015bciera si\u0119 przestrze\u0144 tego, co polityczne35.<\/span><\/p>\n

W uj\u0119ciu Carla Schmitta36, do kt\u00f3rego prac z regu\u0142y nawi\u0105zuj\u0105 publicy\u015bci z O\u015brodka My\u015bli Politycznej, chrze\u015bcija\u0144ska aksjologia istotnie znajduje si\u0119 na antypodach tego, co polityczne. U Schmitta porz\u0105dek ten zostaje ukonstytuowany przez figur\u0119 wroga, a zasada caritas, u Lipskiego nadrz\u0119dna, zostaje podporz\u0105dkowana lojalno\u015bci wobec wsp\u00f3lnoty pochodzenia. Nietrudno zgadn\u0105\u0107, \u017ce wynikaj\u0105ce z tak odmiennych aksjologii projekty devoir de m\u00e9moire musz\u0105 si\u0119 te\u017c zasadniczo r\u00f3\u017cni\u0107.<\/span><\/p>\n

Propozycja Lipskiego, mimo wszystkich r\u00f3\u017cnic dziwnie bliska postulatom Ricoeura, Le Goffa i Bienenstock, obejmuje nie tylko chwalebn\u0105 pami\u0119\u0107 wsp\u00f3lnoty, ale te\u017c historyczny cie\u0144 jej b\u0142\u0119d\u00f3w i zbrodni. W t\u0119 formu\u0142\u0119, dzi\u0119ki jej zakorzenieniu w chrze\u015bcija\u0144skim systemie warto\u015bci, wbudowany zostaje mechanizm koryguj\u0105cy, bliski zaproponowanej przez Le Goffa formule \u201eskrucha \u2013 spowied\u017a \u2013 przebaczenie\u201d. Nie dysponuje nim pami\u0119\u0107 czysto polityczna w sensie definiowanym przez Schmitta. Wypada zgodzi\u0107 si\u0119 z Ricoeurem: o ile jednostki i wsp\u00f3lnoty warto\u015bci mog\u0105 odczuwa\u0107 skruch\u0119, \u201epa\u0144stwa nie maj\u0105 sumie\u0144\u201d37, jedynie interesy.<\/span><\/p>\n

Tym, co ostatecznie r\u00f3\u017cni por\u00f3wnywane tu koncepcje, jest wizja projektowanego przez nie spo\u0142ecze\u0144stwa. Ricoeurowi, Le Goffowi, Bienenstock i Lipskiemu chodzi o samodoskonal\u0105c\u0105 si\u0119 wsp\u00f3lnot\u0119 obywateli, kt\u00f3ra dzi\u0119ki krytycznej pami\u0119ci zapobiega nawrotowi wyklucze\u0144. Z punktu widzenia polityki historycznej i Schmittowskiej polityczno\u015bci jest to idea niepoprawna, naiwna i niepraktyczna. Ciekawe, \u017ce jej unikalno\u015b\u0107, dobroczynno\u015b\u0107 i krucho\u015b\u0107 zaczynamy docenia\u0107 dopiero w zderzeniu z antagonistycznym projektem, zgo\u0142a pozbawionym takich aspiracji.<\/span><\/p>\n

\n

1 M. Janion, K. Szczuka, Janion: transe-traumy-trasgresje. 2: Prof. Misia, Warszawa 2014, s. 85.<\/em><\/span>
\n 2 P. Ricoeur, La m\u00e9moire, histoire, l\u2019oubli, Pary\u017c 2000; wyd. pol. Pami\u0119\u0107, historia, zapomnienie, t\u0142um. J. Marga\u0144ski, Krak\u00f3w 2012.<\/em><\/span>
\n 3 Z Paulem Ricoeurem rozmawia Jacek \u017bakowski: Wi\u0119kszo\u015b\u0107 by\u0142a gapiami, \u201eGazeta Wyborcza\u201d, 23 czerwca 2001 r.<\/em><\/span>
\n 4 M. Bienenstock, Is There a Duty of Memory? Reflections on a French Debate, \u201eModern Judaism: A Journal of Jewish Ideas & Experience\u201d 2010, nr 30 (3). Przywo\u0142any artyku\u0142, a tak\u017ce orygina\u0142 ksi\u0105\u017cki Ricoeura stanowi\u0105 podstaw\u0119, do kt\u00f3rej odwo\u0142uj\u0119 si\u0119 w moim om\u00f3wieniu dyskusji francuskiej.<\/em><\/span>
\n 5 Por. M. Rothberg, Multidirectional Memory. Remembering the Holocaust in the Age of Decolonization, Stanford 2009.<\/em><\/span>
\n 6 Wypowied\u017a w \u201eLe Point\u201d, 2 grudnia 2001 r.<\/em><\/span>
\n 7 P. Ricoeur, La m\u00e9moire, histoire, l\u2019oubli, dz. cyt. s. 106, cyt. za: M. Bienenstock, Is There a Duty of Memory?, dz. cyt., s. 332.<\/em><\/span>
\n 8 F. Nietzsche, O po\u017cytkach i szkodliwo\u015bci historii dla \u017cycia, w: ten\u017ce, Niewczesne rozwa\u017cania, t\u0142um. M. \u0141ukasiewicz, Krak\u00f3w 1996.<\/em><\/span>
\n 9 M. Bienenstock, Is There a Duty of Memory?, dz. cyt., s. 332.<\/em><\/span>
\n 10 Tam\u017ce s. 336.<\/em><\/span>
\n 11 Z Paulem Ricoeurem\u2026, dz. cyt.<\/em><\/span>
\n 12 Por. J.K. Olick, Politics of Regret. On Collective Memory and Historical Responsibility, Nowy Jork, Londyn 2007.<\/em><\/span>
\n 13 \u201eG\u0142\u00f3wne poj\u0119cie moralne, poj\u0119cie winy (Schuld) wywodzi si\u0119 z nader materialnego poj\u0119cia \u00bbbycia winnym jakiego\u015b d\u0142ugu\u00ab (Schulden)\u201d, F. Nietzsche, Z genealogii moralno\u015bci, t\u0142um. G. Sowi\u0144ski, Krak\u00f3w 1997, s. 68\u201369.<\/em><\/span>
\n 14 M. Bienenstock, Is There a Duty of Memory?, dz. cyt., s. 338.<\/em><\/span>
\n 15 Przedruk w: V. Jankelevitch, L\u2019Impresciptible, Pary\u017c 1986, cyt. za: M. Bienenstock, Is There a Duty of Memory?, dz. cyt, s. 345.<\/em><\/span>
\n 16 Tam\u017ce, s. 338.<\/em><\/span>
\n 17 P. Ricoeur, La m\u00e9moire, histoire, l\u2019oubli, dz. cyt. s. 473, cyt. za: M. Bienenstock, Is There a Duty of Memory?, s. 338.<\/em><\/span>
\n 18 M. Kaplita, Paula Ricoeura teoria wybaczania a problemy winy, kary i to\u017csamo\u015bci osobowej, \u201eLogos i Ethos\u201d 2012, nr 2 (33), s. 109\u2013122; http:\/\/czasopisma.upjp2.edu.pl\/logosiethos\/article\/ view\/185 (dost\u0119p: 4 stycznia 2015).<\/em><\/span>
\n 19 P. Ricoeur, La m\u00e9moire, histoire, l\u2019oubli, dz. cyt. s. 643, cyt. za M. Bienenstock, Is There a Duty of Memory?, dz. cyt., s. 339. Por. te\u017c P. Ricoeur, La m\u00e9moire heureuse, \u201eNotre histoire\u201d 2000, nr 180, s. 6\u201312<\/em><\/span>
\n 20 F. Nietzsche, O po\u017cytkach i szkodliwo\u015bci historii dla \u017cycia, t\u0142um. L. Staff, http:\/\/www.racjonalista.pl\/kk.php\/s,4499 (dost\u0119p: 4 stycznia2015).<\/em><\/span>
\n 21 M. Bienenstock, Is There a Duty of Memory?, dz. cyt., s. 340.<\/em><\/span>
\n 22 P. Ricoeur, La m\u00e9moire, histoire, l\u2019oubli, dz. cyt., s. 337, cyt. za: M. Bienenstock, Is There a Duty of Memory?, dz. cyt.<\/em><\/span>
\n 23 Faire de l\u2019histoire, red. J. Le Goff, P. Nora, Pary\u017c 1974; J. Le Goff, Histoire et m\u00e9moire, Pary\u017c 1988; M. de Certeau, L\u2019\u00e9criture de l\u2019histoire, Pary\u017c 1975.<\/em><\/span>
\n 24 M. Bienenstock, Is There a Duty of Memory?, dz. cyt., s. 340.<\/em><\/span>
\n 25 Tam\u017ce, s. 341.<\/em><\/span>
\n 26 Tam\u017ce. Kolejne cytaty z Le Goffa z tej samej strony.<\/em><\/span>
\n 27 Tam\u017ce, s. 343: \u201eMoralne obowi\u0105zki powinny by\u0107 respektowane przez wszystkich, tak\u017ce przez tych, kt\u00f3rzy nie wyznaj\u0105 \u017cadnej religii, przez ludzi jako takich. Gdy jednak przekszta\u0142camy obowi\u0105zek pami\u0119ci w powinno\u015b\u0107 czysto moraln\u0105, w zestawieniu w obejmuj\u0105cym ca\u0142y ludzki gatunek imperatywem kategorycznym, takim jak \u00bbnie zabijaj\u00ab, wymagamy jednocze\u015bnie zbyt wiele, i zbyt ma\u0142o, bowiem obowi\u0105zek ten jest prezentowany jako obowi\u0105zuj\u0105cy uniwersalnie, co nie jest prawd\u0105, a zarazem pozbawiony konkretnego, historycznego znaczenia. (\u2026) Obowi\u0105zek pami\u0119ci nie ma statusu por\u00f3wnywalnego z obowi\u0105zkiem m\u00f3wienia prawdy czy nieodbierania \u017cycia\u201d.<\/em><\/span>
\n 28 Tam\u017ce, s. 337. Przez moralno\u015b\u0107 Hegel rozumie wy\u0142\u0105cznie moralno\u015b\u0107 indywidualn\u0105, podczas gdy przez etyk\u0119 (Sittlichkeit) \u2013 moralno\u015b\u0107 zbiorow\u0105. Obszerniej w tej sprawie zob. K. Bal, Moralno\u015b\u0107 indywidualna i moralno\u015b\u0107 spo\u0142eczna wedlug Hegla, \u201eActa Universitatis Vratislaviensis\u201d, Prace Filozoficzne II, Wroc\u0142aw 1964, zob. http:\/\/ etyka.uw.edu.pl\/wp-content\/uploads\/2014\/07\/Etyka8_K_Bal.pdf (dost\u0119p: 3 stycznia 2015).<\/em><\/span>
\n 29 M. Bienenstock, Is There a Duty of Memory?, dz. cyt., s. 337.<\/em><\/span>
\n 30 Wst\u0119p P. Nory do dzie\u0142a zbiorowego o pami\u0119ci zbiorowej we Francji, Les lieux de m\u00e9moire, t. 1: La R\u00e9publique, red. P. Nora, Pary\u017c 1984.<\/em><\/span>
\n 31 Pami\u0119\u0107 i odpowiedzialno\u015b\u0107, red. R. Kostro, T. Merta, Warszawa 2005.<\/em><\/span>
\n 32 D. Gawin, Krytyczny patriotyzm \u2013 pr\u00f3ba bilansu, w: ten\u017ce, Blask i gorycz wolno\u015bci, Krak\u00f3w 2006.<\/em><\/span>
\n 33 J.J. Lipski, Dwie ojczyzny, dwa patriotyzmy (uwagi o megalomanii narodowej i ksenofobii Polak\u00f3w), http:\/\/otwarta.org\/wp-content\/ uploads\/2011\/11\/J-Lipski-Dwie-ojczyzny-dwa-patriotyzmy-lekkie3. pdf, (dost\u0119p: 20 stycznia2015).<\/em><\/span>
\n 34 Cytat z dramatu Stefana \u017beromskiego, Su\u0142kowski, akt III.<\/em><\/span>
\n 35 J. Lipski, Dwie ojczyzny\u2026, dz. cyt.<\/em><\/span>
\n 36 D. Gawin, Krytyczny\u2026, dz.cyt., s. 190, 191.<\/em><\/span>
\n 37 Por. np. H. J\u0119drzejczak, Teologia polityczna i etyka. Pr\u00f3ba uj\u0119cia tematu na przyk\u0142adzie \u201eEtyki\u201d Dietricha Bonhoeffera, \u201eTeologii politycznej\u201d Carla Schmitta i \u201eTeologii politycznej\u201d Johanna Baptisty Metza, \u201eP\u00f3\u0142rocznik Nauka i Szkolnictwo Wy\u017csze\u201d 2013, nr 1\/41.<\/em><\/span>
\n 38 P. Ricoeur, Pami\u0119\u0107, historia\u2026, dz. cyt., s. 622.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Joanna Tokarska-Bakir Zbiorowe traumy, prywatne obowi\u0105zki Joanna Tokarska-Bakir Proponowane przez Bienenstock etyczno-polityczne umocowanie obowi\u0105zku pami\u0119ci koncentruje si\u0119 na tym, co bolesne i dlatego wypierane. W pierwszym rz\u0119dzie uwzgl\u0119dnia si\u0119 tu krzywd\u0119 zadan\u0105 przez pa\u0144stwo w\u0142asnym obywatelom. W roku 2000 Paul Ricoeur wypowiedzia\u0142 w\u0105tpliwo\u015b\u0107 nienow\u0105, ale nigdy dot\u0105d tak systematycznie niewyartyku\u0142owan\u0105: czy rzeczywi\u015bcie istnieje obowi\u0105zek pami\u0119tania?, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/54882"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=54882"}],"version-history":[{"count":16,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/54882\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":113660,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/54882\/revisions\/113660"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=54882"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=54882"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=54882"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}