{"id":55163,"date":"2017-08-19T17:09:16","date_gmt":"2017-08-19T15:09:16","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=55163"},"modified":"2017-08-19T09:02:16","modified_gmt":"2017-08-19T07:02:16","slug":"19-09-20","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=55163","title":{"rendered":"Henryk Grynberg, uchod\u017aca: Trafi\u0142em do hurtowni blach, gdzie przede mn\u0105 pracowa\u0142 Marek H\u0142asko"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Henryk Grynberg, uchod\u017aca: Trafi\u0142em do hurtowni blach, gdzie przede mn\u0105 pracowa\u0142 Marek H\u0142asko<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Donata Subbotko
\n<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Henryk Grynberg (Fot. Jacek \u0141agowski \/ Agencja Gazeta)<\/em><\/span><\/p>\n

Do dzi\u015b zdarza si\u0119, \u017ce kiedy rozmawiam z Amerykaninem, a podchodzi drugi Amerykanin, to od tej chwili nie reaguj\u0105 na to, co m\u00f3wi\u0119, nie s\u0142ysz\u0105 mnie. Z Henrykiem Grynbergiem rozmawia Donata Subbotko [CYKL “UCHOD\u0179CA”]<\/span><\/p>\n

Dlaczego pan st\u0105d wyjecha\u0142?<\/strong>
\n\u2013 Nie wyjecha\u0142em. Uciek\u0142em.<\/span><\/p>\n

Przed czym?<\/strong>
\n\u2013 Przed antysemityzmem i antysemitami. Tak jak \u2013 nie por\u00f3wnuj\u0105c si\u0119 \u2013 Tuwim, S\u0142onimski i Wittlin, kt\u00f3rzy wbrew pozorom nie byli uchod\u017acami wojennymi, bo uciekli, gdy jeszcze nie by\u0142o pewne, \u017ce dojdzie do wojny, i gdy powszechnie wierzono, \u017ce je\u015bli tak, to Niemcy zaraz przegraj\u0105. Uciekli od anty\u017cydowskiej propagandy, pogr\u00f3\u017cek przeciw nim osobi\u015bcie.<\/span><\/p>\n

A pan?<\/strong>
\n\u2013 Uciek\u0142em, gdy w Polsce zacz\u0119\u0142a si\u0119 propaganda anty\u017cydowska, kt\u00f3ra narusza\u0142a moj\u0105 godno\u015b\u0107 ocala\u0142ego z Zag\u0142ady<\/a>.<\/span><\/p>\n

Henryk Grynberg: \u017byj\u0119 dla przesz\u0142o\u015bci<\/a><\/span><\/p>\n

Pami\u0119ta pan moment decyzji?<\/strong>
\n\u2013 Zobaczy\u0142em w \u201eTw\u00f3rczo\u015bci\u201d moje opowiadanie tak ocenzurowane, \u017ce wiedzia\u0142em, \u017ce nie b\u0119d\u0119 m\u00f3g\u0142 wi\u0119cej pisa\u0107 na m\u00f3j najwa\u017cniejszy, \u017cydowski temat. Na jesieni 1967 wyje\u017cd\u017ca\u0142em jako aktor z teatrem Idy Kami\u0144skiej na wyst\u0119py do Nowego Jorku. Postanowi\u0142em, \u017ce nie wr\u00f3c\u0119.<\/span><\/p>\n

Uchod\u017aca kim jest?<\/strong>
\n\u2013 Zbiegiem szukaj\u0105cym bezpiecze\u0144stwa. W moim przypadku kim\u015b, kto nie chcia\u0142 \u017cy\u0107 bez godno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Co pan zabra\u0142 z Polski?<\/strong>
\n\u2013 Dwie walizy z ksi\u0105\u017ckami, przewa\u017cnie wsp\u00f3\u0142czesnych pisarzy polskich, z ich dedykacjami. Rozsta\u0142em si\u0119 z nimi dopiero kilka lat temu, oddaj\u0105c je wraz z innymi osobistymi zabytkami do archiwum pisarzy s\u0142owia\u0144skich na nowojorskim Uniwersytecie Columbia. Wzi\u0105\u0142em r\u00f3wnie\u017c rozmaite s\u0142owniki, ba\u0142em si\u0119 rozstania z polskimi s\u0142owami.<\/span><\/p>\n

Z jak\u0105 nadziej\u0105 pan jecha\u0142?<\/strong>
\n\u2013 Zna\u0142em Ameryk\u0119 z dw\u00f3ch poprzednich pobyt\u00f3w. Moja matka tam mieszka\u0142a od 1960 roku. Poczu\u0142em si\u0119 u niej jak w domu. Zamierza\u0142em wyst\u0105pi\u0107 o azyl, ale przekonano mnie, \u017ce praktyczniej b\u0119dzie, je\u015bli matka zwr\u00f3ci si\u0119 o przyj\u0119cie mnie jako imigranta w ramach \u0142\u0105czenia rodzin.<\/span><\/p>\n

Mia\u0142em tam przyjaci\u00f3\u0142, kt\u00f3rzy zawsze si\u0119 dziwili, \u017ce wracam do Polski, a teraz mi gratulowali, \u017ce nareszcie \u201ezm\u0105drza\u0142em\u201d. Nie rozumia\u0142em tylko, co mieli na my\u015bli tacy, co m\u00f3wili, \u017ce podziwiaj\u0105 moj\u0105 odwag\u0119. Odpowiada\u0142em, \u017ce wi\u0119cej odwagi bym potrzebowa\u0142, \u017ceby pozosta\u0107 w Polsce. P\u00f3\u017aniej zrozumia\u0142em. P\u00f3\u0142 roku po mojej ucieczce.<\/span><\/p>\n

Co\u015b konkretnego si\u0119 wtedy wydarzy\u0142o?<\/strong>
\n\u2013 Zastrzelono mojego ojczyma w jego sklepie w biednej dzielnicy Los Angeles. Niby napad rabunkowy, ale nietypowy, bo z samego rana, gdy prawie nic nie by\u0142o w kasie. I czy trzeba by\u0142o a\u017c siedmiu kul? Po latach, czytaj\u0105c w IPN szczeg\u00f3\u0142y dochodzenia, jakie prowadzono w zwi\u0105zku z moj\u0105 ucieczk\u0105, doszed\u0142em do wniosku, \u017ce to mog\u0142a by\u0107 kara. Z ostrze\u017ceniem. Pewno dlatego podziwiano moj\u0105 odwag\u0119.<\/span><\/p>\n

Kara?<\/strong>
\n\u2013 Wi\u0119kszo\u015b\u0107 dokument\u00f3w w mojej IPN-owskiej teczce dotyczy dochodzenia, kt\u00f3re prowadzono zaraz po mojej ucieczce. Jest tam wzmianka o prote\u015bcie polskiej ambasady w Departamencie Stanu z powodu moich publicznych wyst\u0105pie\u0144, zw\u0142aszcza w mediach. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce by\u0142y dokuczliwsze, ni\u017c przypuszcza\u0142em. O przyczynach swojej ucieczki m\u00f3wi\u0142em najpierw w wywiadach dla \u201eNew York Timesa\u201d i \u201eLos Angeles Timesa\u201d oraz przed kamerami, m.in. stacji CBS. Potem wypowiada\u0142em si\u0119 dla wielu ameryka\u0144skich rozg\u0142o\u015bni radiowych, dla gazet \u017cydowskich. Oczywi\u015bcie dla Wolnej Europy. Obszerniejsze wypowiedzi opublikowa\u0142em w londy\u0144skich \u201eWiadomo\u015bciach\u201d i paryskiej \u201eKulturze\u201d. Wyst\u0119powa\u0142em te\u017c na paru kampusach Uniwersytetu Kalifornijskiego: UCLA i Berkeley, w tym ostatnim razem z Mi\u0142oszem.<\/span><\/p>\n

Raz podczas mojego wyst\u0119pu w San Francisco przysiad\u0142o si\u0119 do mnie dw\u00f3ch nieznajomych, \u015bcisn\u0119li mnie z obu stron tak, \u017ce nie mog\u0142em si\u0119 ruszy\u0107, i indagowali mnie. Cztery miesi\u0105ce p\u00f3\u017aniej zastrzelono mojego ojczyma.<\/span><\/p>\n

A pan czego ba\u0142 si\u0119 najbardziej?<\/strong>
\n\u2013 \u017be przestan\u0119 by\u0107 pisarzem, i o ma\u0142o tak si\u0119 nie sta\u0142o. Gdy zastrzelono ojczyma, nie mia\u0142em materialnego oparcia i musia\u0142em p\u00f3j\u015b\u0107 do pracy fizycznej. Trafi\u0142em nawet do tej samej hurtowni blach, gdzie przede mn\u0105 pracowa\u0142 Marek H\u0142asko, jak to opisa\u0142em w ksi\u0105\u017cce \u201eUchod\u017acy\u201d.<\/span><\/p>\n

Co pan tam robi\u0142?<\/strong>
\n\u2013 Ci\u0105\u0142em i uk\u0142ada\u0142em ostre arkusze blachy do wysy\u0142ki. Go\u0142ymi r\u0119kami, w r\u0119kawicach nie da\u0142oby si\u0119 rozdzieli\u0107 ci\u0119\u017ckich, g\u0142adkich arkuszy, kt\u00f3re do siebie przylega\u0142y. Pracowa\u0142em tam ca\u0142e lato 1969 roku. Legalnie, bo mia\u0142em ju\u017c zielon\u0105 kart\u0119. Przedtem by\u0142em jaki\u015b czas kierowc\u0105 ma\u0142ej ci\u0119\u017car\u00f3wki w hurtowni kosmetyk\u00f3w, kt\u00f3re sam \u0142adowa\u0142em, rozwozi\u0142em do sklep\u00f3w i wy\u0142adowywa\u0142em. Odszed\u0142em stamt\u0105d, bo magazynier na mnie warcza\u0142. \u017byd i firma by\u0142a \u017cydowska, pewno komuch, bo takim w Ameryce nigdy si\u0119 nie podoba\u0142em. Par\u0119 miesi\u0119cy by\u0142em te\u017c sprzedawc\u0105 w czym\u015b, co mia\u0142o by\u0107 ksi\u0119garni\u0105, ale sprzedawano tam wy\u0142\u0105cznie ksi\u0105\u017cki pornograficzne, lubie\u017cnie ilustrowane czasopisma i propagandowy miesi\u0119cznik \u201eSoviet Union\u201d.<\/span><\/p>\n

W hurtowni blach nie\u017ale p\u0142acono. Zaoszcz\u0119dzi\u0142em troch\u0119 i wst\u0105pi\u0142em na Uniwersytet Kalifornijski, gdzie w ci\u0105gu dw\u00f3ch lat zrobi\u0142em magisterium z rusycystyki. Jesieni\u0105 1971 przyj\u0105\u0142em posad\u0119 rz\u0105dow\u0105 w Waszyngtonie.<\/span><\/p>\n

Jako przybysz z Polski wstydzi\u0142 si\u0119 pan czego\u015b?<\/strong>
\n\u2013 Tego, \u017ce podczas poprzednich pobyt\u00f3w w Ameryce przekonywa\u0142em ludzi, \u017ce w Polsce Ludowej antysemityzm jest pod kontrol\u0105 i \u017ce przynajmniej pod tym wzgl\u0119dem jest lepiej, ni\u017c by\u0142o przed wojn\u0105. Tego, co si\u0119 dzia\u0142o w Polsce marcowej i pomarcowej, wstydzi\u0142a si\u0119 zreszt\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 polskiej emigracji politycznej, bo prze\u015bladowania rasowe przesz\u0142y najgorsze oczekiwania. Wyrazi\u0142 to Kazimierz Wierzy\u0144ski w wierszu \u201eCzarny polonez\u201d z puent\u0105: \u201ePolak, kt\u00f3ry si\u0119 wstydzi\u201d. Swoj\u0105 drog\u0105, nie rozumiem, dlaczego w praworz\u0105dnej Polsce do dzi\u015b nie ukarano nikogo za tamto bezprawie.<\/span><\/p>\n

Marcowy rechot Gomu\u0142ki<\/a><\/p>\n

W Stanach by\u0142 pan dyskryminowany?<\/strong>
\n\u2013 Pracuj\u0105c w polskiej sekcji radia G\u0142os Ameryki, zauwa\u017cy\u0142em, \u017ce my, pracownicy sekcji j\u0119zykowych \u2013 czyli emigranci i uchod\u017acy \u2013 jeste\u015bmy w siatce p\u0142ac o co najmniej jedn\u0105 kategori\u0119 ni\u017cej od naszych ameryka\u0144skich koleg\u00f3w pisz\u0105cych i nadaj\u0105cych po angielsku, pomimo \u017ce nasza praca by\u0142a trudniejsza. \u0141atwiej redagowa\u0107 materia\u0142 w tym samym j\u0119zyku, ni\u017c t\u0142umaczy\u0107 frazeologi\u0119, terminologi\u0119 oraz teksty i podteksty polityczne i dyplomatyczne. Interweniowa\u0142em przez zwi\u0105zek zawodowy, bezskutecznie. Argumentowano, \u017ce angloj\u0119zycznych fachowc\u00f3w trzeba przyci\u0105ga\u0107 wy\u017cszymi stawkami, bo p\u00f3jd\u0105 gdzie indziej.<\/span><\/p>\n

Ale na co dzie\u0144 dawano panu odczu\u0107, \u017ce jest pan \u201egorszy\u201d?<\/strong>
\n\u2013 Do dzi\u015b zdarza si\u0119, \u017ce kiedy rozmawiam z Amerykaninem, a podchodzi drugi Amerykanin, to od tej chwili nie reaguj\u0105 na to, co m\u00f3wi\u0119, nie s\u0142ysz\u0105 mnie.<\/span><\/p>\n

Co w kondycji uchod\u017acy jest najtrudniejsze?<\/strong>
\n\u2013 Alienacja.<\/span><\/p>\n

Nam bardzo d\u0142ugo nie wierzono. Dopatrywano si\u0119 u nas \u201eniecnych\u201d tendencji politycznych, uwa\u017cano za reakcjonist\u00f3w i szkodnik\u00f3w. Psuli\u015bmy \u201epost\u0119powcom\u201d dobre samopoczucie, utrudniali\u015bmy im ciep\u0142e stosuneczki z instytucjami komunistycznych re\u017cim\u00f3w. Tak by\u0142o nie tylko na uniwersytecie, lecz nawet w rz\u0105dowym G\u0142osie Ameryki. Dopiero masowy ruch \u201eSolidarno\u015bci\u201d sk\u0142oni\u0142 ich do zmiany orientacji.<\/span><\/p>\n

poleci\u0142:<\/em><\/span>
\n Leon Rozenbaum<\/em><\/span><\/strong>
\n\"\"<\/p>\n

A pana do\u015bwiadczenie uchod\u017astwa zmieni\u0142o?<\/strong><\/span>
\n \u2013 Jeden \u015bwiat mi si\u0119 zawali\u0142, ale drugi otworzy\u0142. W tym drugim jest mi lepiej. \u017bycie w Stanach poszerzy\u0142o mi horyzonty. Oduczy\u0142o nawyk\u00f3w i odruch\u00f3w przywiezionych z chamskiego systemu. Zmieni\u0142em si\u0119 na lepsze. Cen\u0105 za to by\u0142o rozstanie z bliskimi mi lud\u017ami, z naturalnym \u015brodowiskiem. Na zawsze. Nie mo\u017cna po latach wr\u00f3ci\u0107 do tego samego kraju, tak jak nie mo\u017cna powt\u00f3rnie wej\u015b\u0107 do przys\u0142owiowej tej samej rzeki.<\/span><\/p>\n

Podobno to do pana odnosi si\u0119 pocz\u0105tek piosenki \u201eW \u017c\u00f3\u0142tych p\u0142omieniach li\u015bci\u201d Agnieszki Osieckiej: \u201eW\u015br\u00f3d ptak\u00f3w wielkie poruszenie, \/ ci odlatuj\u0105, ci zostaj\u0105\u201d?<\/strong>
\n\u2013 Agnieszka zatrzyma\u0142a si\u0119 u mnie i mojej \u00f3wczesnej \u017cony zim\u0105 1968 roku. Wiersz ten z dedykacj\u0105 dla mnie przys\u0142a\u0142a mi w li\u015bcie, kt\u00f3ry napisa\u0142a zaraz po wyje\u017adzie, w drodze z Los Angeles do Santa F\u00e9.<\/span><\/p>\n

\n
\n