{"id":56316,"date":"2017-10-04T17:09:01","date_gmt":"2017-10-04T15:09:01","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=56316"},"modified":"2017-10-04T13:23:21","modified_gmt":"2017-10-04T11:23:21","slug":"05-09-20","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=56316","title":{"rendered":"Recenzja \u201eSpowiedzi\u201d Calka Perechodnika"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Recenzja \u201eSpowiedzi\u201d Calka Perechodnika, aut. Tomasz \u017bukowski<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Tomasz \u017bukowski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

<\/p>\n

Odda\u0107 rzeczy Polakowi i da\u0107 si\u0119 wywie\u017a\u0107 do Treblinki \u2013 oto powinno\u015b\u0107 \u201egrzecznego\u201d \u017byda. Maj\u0105tek r\u00f3s\u0142, a sumienie czyste, bo wina niemiecka. Wraz z nowym wydaniem \u201eSpowiedzi\u201d Calka Perechodnika wracaj\u0105 niemi\u0142e pytania o post\u0119powanie Polak\u00f3w w czasie Zag\u0142ady.<\/strong><\/p>\n

Odda\u0107 rzeczy Polakowi i da\u0107 si\u0119 wywie\u017a\u0107 do Treblinki \u2013 oto powinno\u015b\u0107 \u201egrzecznego\u201d \u017byda. Maj\u0105tek r\u00f3s\u0142, a sumienie czyste, bo wina niemiecka. Wraz z nowym wydaniem \u201eSpowiedzi\u201d Calka Perechodnika wracaj\u0105 niemi\u0142e pytania o post\u0119powanie Polak\u00f3w w czasie Zag\u0142ady.<\/span><\/p>\n

Niewiele wiadomo o granicy, kt\u00f3ra w czasie drugiej wojny dzieli\u0142a Polsk\u0119 na getto i \u201earyjsk\u0105 stron\u0119\u201d. Polacy przypominaj\u0105 zwykle Sprawiedliwych, ich \u017cydowscy wsp\u00f3\u0142obywatele z regu\u0142y wol\u0105 milcze\u0107. Calek Perechodnik jest w\u015br\u00f3d tych ostatnich postaci\u0105 wyj\u0105tkow\u0105. We wznowionej w\u0142a\u015bnie przez O\u015brodek Karta wstrz\u0105saj\u0105cej opowie\u015bci \u201eSpowied\u017a\u201d podejmuje pr\u00f3b\u0119 nazwania tego, czego do\u015bwiadczy\u0142 ze strony polskiej kultury i \u201earyjskiej\u201d wi\u0119kszo\u015bci.<\/span><\/p>\n

Perechodnik pochodzi\u0142 z Otwocka. Urodzi\u0142 si\u0119 we w miar\u0119 zamo\u017cnej, zasymilowanej rodzinie. Sam okre\u015bla\u0142 si\u0119 jako \u201etyp przeci\u0119tnego inteligentnego \u017byda\u201d. Nale\u017ca\u0142 do m\u0142odzie\u017cowej organizacji syjonistycznej, ale \u2013 jak pisa\u0142 \u2013 \u201enie przeszkadza\u0142o mi to, bynajmniej, czu\u0107 si\u0119 dobrym patriot\u0105 polskim. Uwielbia\u0142em poezj\u0119 polsk\u0105 ( ), zw\u0142aszcza Mickiewicza\u201d.<\/span><\/p>\n

Jego przywi\u0105zanie do Polski okaza\u0142o si\u0119 nieodwzajemnione. Na studia musia\u0142 wyjecha\u0107 do Francji, gdzie uzyska\u0142 tytu\u0142 in\u017cyniera agronoma. Po powrocie o\u017ceni\u0142 si\u0119 i otworzy\u0142 sk\u0142ad materia\u0142\u00f3w budowlanych, bo jako \u017byd nie m\u00f3g\u0142 my\u015ble\u0107 o pa\u0144stwowej posadzie. \u017bona prowadzi\u0142a kino.<\/span><\/p>\n

Kiedy wybuch\u0142a wojna i Niemcy utworzyli getto w Otwocku, Perechodnik wst\u0105pi\u0142 do \u017cydowskiej policji. W czasie akcji wysiedle\u0144czej ukry\u0142 \u017con\u0119 i dziecko. W chaosie i strachu \u2013 woko\u0142o gin\u0119li ludzie \u2013 pod presj\u0105 gr\u00f3\u017ab, \u017ce ka\u017cda pr\u00f3ba ukrywania si\u0119 b\u0119dzie karana \u015bmierci\u0105, wyprowadzi\u0142 najbli\u017cszych ze schronu, zwiedziony obietnic\u0105 \u017cycia dla rodzin funkcjonariuszy. Gdy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce \u0142aduj\u0105 ich do wagon\u00f3w, nie wyszed\u0142 z szeregu. Pozosta\u0142, czego nie m\u00f3g\u0142 sobie wybaczy\u0107 a\u017c do ko\u0144ca.<\/span><\/p>\n

W kryj\u00f3wce na Pa\u0144skiej uda\u0142o mu si\u0119 prze\u017cy\u0107 do Powstania Warszawskiego. Tam spisa\u0142 \u201eSpowied\u017a\u201d. Do 5 wrze\u015bnia 1944 r. by\u0142 \u017co\u0142nierzem Zgrupowania \u201eChrobry II\u201d. Zwolniono go, kiedy zachorowa\u0142 na tyfus. Po zako\u0144czeniu walk pozosta\u0142 w Warszawie, cho\u0107 m\u00f3g\u0142 si\u0119 ratowa\u0107. Zgin\u0105\u0142 odkryty przez wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105cych z Niemcami szabrownik\u00f3w. Z napisanego po wojnie listu jego bliskiej przyjaci\u00f3\u0142ki, z kt\u00f3r\u0105 ukrywa\u0142 si\u0119 po \u201earyjskiej stronie\u201d, do mieszkaj\u0105cego w Palestynie Pejsacha Perechodnika, brata Calka, wynika, \u017ce nie chcia\u0142 prze\u017cy\u0107.<\/span><\/p>\n

Pierwsze wydanie \u201eSpowiedzi\u201d zatytu\u0142owane \u201eCzy ja jestem morderc\u0105?\u201d (1993) wywo\u0142a\u0142o sensacj\u0119. W Perechodniku widziano przede wszystkim \u017cydowskiego policjanta, niemal zab\u00f3jc\u0119 w\u0142asnej \u017cony i dziecka. Zwracano uwag\u0119 na \u201eantypolsk\u0105 wymow\u0119\u201d tekstu, zarazem dyskredytuj\u0105c autora zarzutami nihilizmu, patologicznego immoralizmu i nienawi\u015bci, wreszcie wyzucia z cz\u0142owiecze\u0144stwa. W 1999 r. wysz\u0142o na jaw, \u017ce ksi\u0105\u017cka zosta\u0142a przygotowana na podstawie ocenzurowanego maszynopisu. Tak\u017ce sensacyjny tytu\u0142 pochodzi\u0142 od wydawcy i wykrzywia\u0142 wymow\u0119 tekstu. Sprawa winy Perechodnika nie by\u0142a a\u017c tak prosta, a oskar\u017cenia \u2013 niesprawiedliwe i przedwczesne.<\/span><\/p>\n

Maria Janion przedstawia \u201eSpowied\u017a\u201d jako dzie\u0142o \u017ca\u0142obne, pomnik nagrobny dla zmar\u0142ej \u017cony. Z nakre\u015blonego przez ni\u0105 portretu Perechodnika wy\u0142ania si\u0119 cz\u0142owiek przesi\u0105kni\u0119ty lekturami romantyk\u00f3w i g\u0142\u0119boko zakorzeniony w polskiej kulturze.<\/span><\/p>\n

Przy okazji dyskusji o \u201eobrze\u017cach Zag\u0142ady\u201d pora zapyta\u0107, co kto\u015b taki ma do powiedzenia o polskim spo\u0142ecze\u0144stwie czas\u00f3w okupacji. I skonfrontowa\u0107 si\u0119 z tym g\u0142osem.<\/span><\/p>\n

Rytua\u0142 zdemaskowany<\/strong><\/p>\n

Perechodnik zaczyna sw\u0105 \u201eSpowied\u017a\u201d uk\u0142onem w stron\u0119 polskiego czytelnika. Pisze o do\u015bwiadczeniach z lat mi\u0119dzywojennych: \u201ez praktycznym antysemityzmem ja osobi\u015bcie nie mia\u0142em okazji si\u0119 spotka\u0107, wprawdzie nie mog\u0142em studiowa\u0107 na Uniwersytecie Warszawskim, ale za to mia\u0142em mo\u017cno\u015b\u0107 wyjazdu na wy\u017csze studia do Francji\u201d.<\/span><\/p>\n

Osobliwe zdanie. Studia za granic\u0105 by\u0142y bezpo\u015bredni\u0105 konsekwencj\u0105 dyskryminacji \u017byd\u00f3w na polskich uczelniach. O zaj\u015bciach na UW (i nie tylko), getcie \u0142awkowym, numerus clausus i numerus nullus wiedzieli wszyscy, Perechodnik te\u017c.<\/span><\/p>\n

Czytelnik zdziwi si\u0119 jeszcze bardziej, gdy na nast\u0119pnej stronie przeczyta: \u201edosta\u0142em kategori\u0119 \u00bbA \u00ab, ale poniewa\u017c Polska by\u0142a na tyle silnym mocarstwem, mia\u0142a tak\u0105 pot\u0119\u017cn\u0105 armi\u0119, tylu wykszta\u0142conych i dyplomowanych in\u017cynier\u00f3w-oficer\u00f3w, moja osoba okaza\u0142a si\u0119 zbyteczn\u0105. Zreszt\u0105, co tu owija\u0107 w bawe\u0142n\u0119, dano mi \u00bbnadliczb\u00f3wk\u0119 \u00ab \u2013 mnie, mojemu bratu, r\u00f3wnie\u017c in\u017cynierowi, moim wszystkim kolegom \u017bydom z wykszta\u0142ceniem \u015brednim i wy\u017cszym \u2013 a to dlatego, \u017ce nie chciano mie\u0107 oficer\u00f3w \u017byd\u00f3w w Armii Polskiej\u201d. I dalej: \u201eCo do mnie, by\u0142em przekonany, \u017ce m\u00f3g\u0142bym zrobi\u0107 jeszcze dziesi\u0119\u0107 dyplom\u00f3w i mimo to nie dosta\u0142bym posady rz\u0105dowej w Polsce\u201d. Podobnych fragment\u00f3w jest wi\u0119cej.<\/span><\/p>\n

Perechodnik spotka\u0142 si\u0119 z antysemityzmem nieraz, cho\u0107 zapewnia, \u017ce by\u0142o inaczej. Rytualnie uspokaja polsk\u0105 publiczno\u015b\u0107, ale robi to ostentacyjnie jawnie, wik\u0142a si\u0119 wi\u0119c w sprzeczno\u015bci i w efekcie demaskuje sam rytua\u0142.<\/span><\/p>\n

Wygl\u0105da on tak: dyskryminowani z regu\u0142y unikaj\u0105 oskar\u017ce\u0144 pod adresem wi\u0119kszo\u015bci. W ich relacjach przemoc dotyka zwykle kogo\u015b innego. Z\u0142o panoszy si\u0119 z dala od osobistego do\u015bwiadczenia, a winnych trudno uto\u017csamia\u0107 z grup\u0105 dominuj\u0105c\u0105. Cho\u0107 pytanie o antysemityzm powoduje rytualne uniki, kiedy presja si\u0119 zmniejsza, mimochodem daje o sobie zna\u0107 nieocenzurowane do\u015bwiadczenie. Perechodnik zdaje si\u0119 respektowa\u0107 narzucony mniejszo\u015bci spos\u00f3b m\u00f3wienia: stwarza rzekom\u0105 enklaw\u0119, w kt\u00f3rej jakoby nie by\u0142o antysemityzmu, i ustanawia fantazmatyczne \u201ezdrowe j\u0105dro narodu\u201d, kt\u00f3re nie ma jakoby zwi\u0105zku ze z\u0142em. Rozgrzesza polskiego rozm\u00f3wc\u0119, bo skoro opowiadaj\u0105cy swoj\u0105 histori\u0119 polski \u017byd nigdy nie spotka\u0142 si\u0119 z antysemityzmem, to sprawa nie dotyczy tych, do kt\u00f3rych m\u00f3wi. A jednak ironiczny temperament bierze w \u201eSpowiedzi\u201d g\u00f3r\u0119.<\/span><\/p>\n

Po opisie likwidacji getta w Otwocku Perechodnik po\u015bwi\u0119ca kilka stron \u201enastawieniu Polak\u00f3w do \u017byd\u00f3w i w og\u00f3le do akcji wyt\u0119pienia \u017byd\u00f3w\u201d. Podsumowuje dotychczasowe do\u015bwiadczenia, z kt\u00f3rych wynika, \u017ce Zag\u0142ada jest dla polskiej ludno\u015bci okazj\u0105 do rabunku na masow\u0105 skal\u0119. W jego relacji pojawia si\u0119 jednak niespotykany gdzie indziej motyw: polskiego poczucia niewinno\u015bci oraz sposob\u00f3w, za pomoc\u0105 kt\u00f3rych tworzy si\u0119 je i utrzymuje. Zestawmy ich kr\u00f3tki katalog.<\/span><\/p>\n

1. To nie my, to Niemcy<\/strong><\/p>\n

\u201eNi\u017csze sfery ludno\u015bci miejskiej oraz ch\u0142opi \u2013 czytamy w \u201eSpowiedzi\u201d \u2013 z miejsca zorientowali si\u0119, sk\u0105d wiatr wieje. ( ) Wolno rabowa\u0107, kra\u015b\u0107, zabija\u0107 ludzi, i to zupe\u0142nie bezkarnie. Wznosz\u0105 r\u0119ce ku niebu, dzi\u0119kuj\u0105c za t\u0119 \u0142ask\u0119, \u017ce do\u017cyli takich dobrych czas\u00f3w i ka\u017cdy z has\u0142em na ustach \u00bbteraz albo nigdy \u00ab zabiera si\u0119 do roboty. W naiwno\u015bci ducha uwa\u017caj\u0105, \u017ce kara ich za to nigdy nie spotka, wszak jest, znajduje si\u0119 \u00bbredaktor odpowiedzialny \u00ab. Niemcy, w razie czego wszystko i tak p\u00f3jdzie na karb Niemc\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n

Perechodnik m\u00f3wi cudzym g\u0142osem i demaskuje go jako g\u0142os hipokryt\u00f3w. Sens ironii staje si\u0119 jednak jasny dopiero po ujawnieniu kontekstu, w kt\u00f3rym osadza polskie \u201ewszystko i tak p\u00f3jdzie na karb Niemc\u00f3w\u201d. S\u0105 nim polowania na \u017byd\u00f3w opisane w nast\u0119pnym akapicie: \u201eW ka\u017cdym mie\u015bcie, kiedy odbywa\u0142a si\u0119 akcja, ca\u0142e getto bywa\u0142o otoczone przez mot\u0142och, kt\u00f3ry urz\u0105dza\u0142 formalne polowanie na \u017byd\u00f3w ( ). Ilu \u017byd\u00f3w w ten spos\u00f3b zgin\u0119\u0142o? Niezliczona ilo\u015b\u0107, bo w najlepszym wypadku zabierali \u017bydom pieni\u0105dze i nie doprowadzali do \u017candarmerii, ale przecie\u017c to i tak by\u0142o r\u00f3wnoznaczne z wyrokiem \u015bmierci. Co ma zrobi\u0107 \u017byd bez pieni\u0119dzy? Co najwy\u017cej samemu doj\u015b\u0107 do \u017candarma i poprosi\u0107 o kul\u0119\u201d. \u017beby nie by\u0142o w\u0105tpliwo\u015bci, Perechodnik dodaje: \u201eT\u0142um, bezimienny t\u0142um solidarnie w ten spos\u00f3b post\u0119powa\u0142\u201d.<\/span><\/p>\n

Niemcy jako \u201eredaktor odpowiedzialny\u201d maj\u0105 wzi\u0105\u0107 na siebie nie tylko przyw\u0142aszczenie rzeczy. W uj\u0119ciu Perechodnika mi\u0119dzy okupantem a polsk\u0105 ludno\u015bci\u0105 istnieje ciche porozumienie: rabunek \u2013 je\u015bli nie \u201edoprowadzenie do \u017candarmerii\u201d \u2013 uniemo\u017cliwia \u017bydom ucieczk\u0119 do polskich dzielnic i walnie przyczynia si\u0119 do powodzenia niemieckiego planu eksterminacji. W zamian nazi\u015bci pozwalaj\u0105 bogaci\u0107 si\u0119 kosztem \u017byd\u00f3w i zapewniaj\u0105, \u017ce nikt z obrabowanych nie upomni si\u0119 o sw\u00f3j maj\u0105tek, niezale\u017cnie od wyniku wojny. Dopiero to milcz\u0105ce porozumienie jest celem ironii. Perechodnik wydobywa je na jaw i zrywa pakt milczenia. Pokazuje, \u017ce w figurze \u201eto nie my, to Niemcy\u201d chodzi o polski udzia\u0142 w Zag\u0142adzie i o to, \u017ceby nie sta\u0142 si\u0119 on przedmiotem dyskursu.<\/span><\/p>\n

2. Niewinni spadkobiercy<\/strong><\/p>\n

\u017beby zachowa\u0107 poczucie niewinno\u015bci, nale\u017ca\u0142o ukry\u0107 fakt wsp\u00f3\u0142pracy przy eksterminacji, zw\u0142aszcza w przypadku ludzi o delikatniejszych sumieniach i wy\u017cszej kulturze. Perechodnik ma niejedno do powiedzenia o polskich inteligentach, z kt\u00f3rymi styka\u0142 si\u0119 ze wzgl\u0119du na w\u0142asne wykszta\u0142cenie i pozycj\u0119.<\/span><\/p>\n

\u201eWszak ka\u017cdy Polak \u2013 pisze \u2013 mia\u0142 cho\u0107 jednego przyjaciela \u017byda, kt\u00f3ry go prosi\u0142 ze \u0142zami w oczach o \u0142ask\u0119 ulokowania rzeczy u niego. Wspania\u0142omy\u015blnie zgadzano si\u0119, a je\u015bli \u017byd okaza\u0142 si\u0119 grzecznym, to wyjecha\u0142 do Treblinki i sprawa by\u0142a wyja\u015bniona. Maj\u0105tek si\u0119 powi\u0119ksza\u0142, sumienie czyste, tout va tres bien. Gorzej bywa\u0142o, je\u015bli \u017byd okaza\u0142 si\u0119 natr\u0119tnym, chcia\u0142 \u017cy\u0107 nadal i upomina\u0142 si\u0119 o swoje rzeczy. Zrozumia\u0142a rzecz, \u017ce nie warto odda\u0107, wszak \u017byd i tak wojny nie prze\u017cyje; ani nie b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 odwdzi\u0119czy\u0107 si\u0119 po wojnie, ani te\u017c nie b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 skar\u017cy\u0107 ich przed s\u0105dem i rzuci\u0107 jakiegokolwiek cienia na ich nieskazitelne imi\u0119. Wi\u0119c powiedzcie sami, ludzie, nie warto odda\u0107, po prostu grzech przed Bogiem, my mu oddamy, przyjd\u0105 inni i zabior\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

Odmowa wydania przechowywanych pieni\u0119dzy lub przedmiot\u00f3w oznacza\u0142a wyrok. Wa\u017cniejsze jest jednak \u017c\u0105danie skierowane do samych \u017byd\u00f3w: ci maj\u0105 \u201egrzecznie\u201d odegra\u0107 przypisan\u0105 im rol\u0119, i to w spos\u00f3b, kt\u00f3ry nie b\u0119dzie niepokoi\u0142 polskiego sumienia. Powinni znikn\u0105\u0107, dyskretnie pozostawiaj\u0105c rzeczy polskim \u201eprzyjacio\u0142om\u201d, a win\u0119 Niemcom.<\/span><\/p>\n

Karykaturalnym przyk\u0142adem \u201egrzecznego\u201d przyw\u0142aszczenia jest panna Lusia. Perechodnik wyj\u0105tkowo zjadliwie pisze o jej niespe\u0142nionych obietnicach pomocy \u2013 przyrzeka\u0142a ukry\u0107 ciotk\u0119 Perechodnika \u2013 i o tym, jak trudno by\u0142o wydoby\u0107 od niej pozostawione na przechowanie przedmioty i pieni\u0105dze: \u201eNa pewno przyjecha\u0142aby, a \u017ce w mi\u0119dzyczasie wywieziono \u017byd\u00f3w z Ko\u0142bieli do Treblinki, to ju\u017c trudno, widocznie by\u0142o przeznaczone pannie Lusi otrzyma\u0107 wypraw\u0119 gratisow\u0105 od mojej ciotki. Po sze\u015bciu tygodniach, jak jej zakomunikowa\u0142em o \u015bmierci ciotki, biedaczka a\u017c si\u0119 rozp\u0142aka\u0142a. Pola\u0142y si\u0119 jej \u0142zy, krokodyle \u0142zy, ona tak chcia\u0142a pom\u00f3c Czernie, z\u0142y los uprzedzi\u0142 j\u0105 ( ). I tym razem w milczeniu wys\u0142ucha\u0142em jej p\u0142acz\u00f3w. Ot, zwyk\u0142a moralna kurwa, ale z mani\u0105 udawania porz\u0105dnego cz\u0142owieka\u201d.<\/span><\/p>\n

Zatrzymajmy si\u0119 na tym poczuciu niewinno\u015bci. Panna Lusia przejmuje rzeczy jako przyjaci\u00f3\u0142ka i \u2013 \u015bwiadomie czy nie \u2013 aran\u017cuje sytuacj\u0119 w spos\u00f3b, kt\u00f3ry pozwala jej zachowa\u0107 \u00f3w status. Sprawstwo zostaje przeniesione na niesprecyzowany los, z kt\u00f3rym nie ma si\u0119 nic wsp\u00f3lnego, przy czym prawo do dziedziczenia zasadza si\u0119 na przyja\u017ani, dobrych stosunkach i braku innych spadkobierc\u00f3w. Panna Lusia czuje si\u0119 uprawniona do przyj\u0119cia rzeczy Czernej ze wzgl\u0119du na \u017cyczliwo\u015b\u0107, jak\u0105 jej okaza\u0142a.<\/span><\/p>\n

Mechanizm ten wyst\u0119puje w modelowej postaci w innym fragmencie: \u201eZnam Polaka, naszego lokatora Bujalskiego, kt\u00f3ry si\u0119 uwa\u017ca na sto procent za patriot\u0119 i porz\u0105dnego cz\u0142owieka. I rzeczywi\u015bcie, jest porz\u0105dnym cz\u0142owiekiem, cz\u0142owiekiem, kt\u00f3remu mo\u017cna bezwzgl\u0119dnie ufa\u0107 i kt\u00f3ry prawdopodobnie jest jedynym lokatorem na terenie ca\u0142ej Polski, kt\u00f3ry w 1943 r. p\u0142aci cz\u0119\u015b\u0107 komornego swojemu gospodarzowi \u017bydowi. Ot\u00f3\u017c w rozmowie z moim ojcem odezwa\u0142 si\u0119 Bujalski w nast\u0119puj\u0105cy spos\u00f3b: \u00bbTyle lat handlowa\u0142em z tym \u017bydem i pomy\u015bl pan, nic do mnie nie wni\u00f3s\u0142 na przechowanie. Zabrali go do Treblinki i co mia\u0142 z tego? Tak to by mnie cho\u0107 zostawi\u0142 swoje towary, znali\u015bmy si\u0119 tyle lat przecie\u017c \u00ab. \u015aliczne podzwonne, co?\u201d \u2013 ko\u0144czy Perechodnik.<\/span><\/p>\n

Bujalski najwyra\u017aniej uwa\u017ca, \u017ce jego przyzwoito\u015b\u0107 to co\u015b wyj\u0105tkowego. Wyprowadza stad wniosek: \u017byd ma d\u0142ug do sp\u0142acenia i powinien by\u0107 wdzi\u0119czny. Dyskryminacja okazuje si\u0119 milcz\u0105co zak\u0142adan\u0105 norm\u0105, od kt\u00f3rej kto\u015b wspania\u0142omy\u015blnie odst\u0105pi\u0142. Nie ma miejsca na refleksj\u0119 nad zwi\u0105zkiem owej normy z niemieck\u0105 machin\u0105 Zag\u0142ady, \u015bmier\u0107 \u017byd\u00f3w nie wprowadza te\u017c \u017cadnej poprawki ani w norm\u0119, ani w spos\u00f3b jej widzenia i egzekwowania. Uczynienie wyj\u0105tku jest czym\u015b tak istotnym, \u017ce zaniedbanie materialnych wyraz\u00f3w wdzi\u0119czno\u015bci okazuje si\u0119 co najmniej nietaktem, nawet je\u015bli \u017byd dopu\u015bci\u0142 si\u0119 go w obliczu \u015bmierci.<\/span><\/p>\n

3. Nie wolno uog\u00f3lnia\u0107<\/strong><\/p>\n

W polskiej \u015bwiadomo\u015bci zbiorowej \u017byd\u00f3w traktuje si\u0119 jako grup\u0119 w\u0142a\u015bciwie monolityczn\u0105. Polacy to tak\u017ce nar\u00f3d, ale m\u00f3wi si\u0119 o nim inaczej. Czyny, kt\u00f3re m\u0105c\u0105 obraz wsp\u00f3lnoty, s\u0105 marginesem, a z\u0142a dopuszczaj\u0105 si\u0119 ludzie, kt\u00f3rych nie wolno identyfikowa\u0107 z polsko\u015bci\u0105. St\u0105d powtarzaj\u0105ce si\u0119 roztrz\u0105sania, czy zbrodnie Polak\u00f3w wobec \u017cydowskich wsp\u00f3\u0142obywateli obci\u0105\u017caj\u0105 nar\u00f3d, czy te\u017c nie. Koronny argument w tych sporach to figura \u201enie wolno uog\u00f3lnia\u0107\u201d, kt\u00f3ra sugeruje, \u017ce przypadki indywidualne nie daj\u0105 podstaw do wyrokowania o narodzie (czymkolwiek by on by\u0142).<\/span><\/p>\n

Perechodnik zna ten mechanizm i kwituje go ironicznym komentarzem. Po opisie rabunk\u00f3w i wy\u0142apywania uciekinier\u00f3w z getta stwierdza: \u201eCzy nale\u017cy st\u0105d wyci\u0105ga\u0107 wniosek co do og\u00f3\u0142u? Czy nale\u017cy wykona\u0107 statystyk\u0119 dobrych uczynk\u00f3w w por\u00f3wnaniu ze z\u0142ymi? Nie, to nie jest wa\u017cne. To\u0107 sam Najwy\u017cszy B\u00f3g zaj\u0105\u0142 stanowisko w Starym Testamencie, \u017ce je\u015bli w mie\u015bcie oka\u017ce si\u0119 dziesi\u0119ciu sprawiedliwych, to miasta nie zburzy. Prawdopodobnie i w Warszawie znajdzie si\u0119 r\u00f3wnie\u017c dziesi\u0119ciu sprawiedliwych (\u2026), tak \u017ce ludno\u015b\u0107 polska mo\u017ce spokojnie spa\u0107 po nocach, nic im nie grozi, a ten, co zrabowa\u0142, to ma i b\u0119dzie mie\u0107 nadal\u201d.<\/span><\/p>\n

Ironiczny przeskok od rozwa\u017ca\u0144 moralnych do spraw merkantylnych ujawnia rol\u0119 zakazu uog\u00f3lnie\u0144: rabunek ma pozosta\u0107 w cieniu, poza mo\u017cliwo\u015bci\u0105 wypowiedzenia. Istnienie \u201esprawiedliwych\u201d ko\u0144czy namys\u0142, zanim ktokolwiek zd\u0105\u017cy postawi\u0107 pierwsze pytanie. Gdyby fakty ujrza\u0142y \u015bwiat\u0142o dzienne, \u201esprawiedliwi\u201d okazaliby si\u0119 cudown\u0105 broni\u0105 wsp\u00f3lnoty. Nar\u00f3d ma si\u0119 z kim fantazmatycznie uto\u017csami\u0107 i za kim schowa\u0107. Na oskar\u017cenia zareaguje moralnym oburzeniem.<\/span><\/p>\n

Uj\u0119cie Zag\u0142ady w kategoriach \u201emoralnej postawy narodu\u201d nie pozwala postawi\u0107 pyta\u0144 o regu\u0142y spo\u0142ecznych zachowa\u0144, a wi\u0119c o charakterystyczne cechy polskiej kultury. Perechodnik nie u\u017cywa okre\u015blenia \u201ewz\u00f3r kultury\u201d w sensie, jaki nada\u0142y mu XX-wieczne nauki spo\u0142eczne. M\u00f3wi jednak o \u201ewarunkach klimatycznych\u201d. Chodzi najpewniej o kalk\u0119 francuskiego zwrotu l\u2019air du pays, kt\u00f3ry oznacza klimat, ale i kulturow\u0105 atmosfer\u0119 kraju. \u201eWarunki klimatyczne\u201d \u2013 zakorzenione w kulturze regu\u0142y \u017cycia spo\u0142ecznego \u2013 sprawiaj\u0105 zdaniem Perechodnika, \u017ce nazistom uda\u0142o si\u0119 przeprowadzi\u0107 w Polsce to, co wydawa\u0142o si\u0119 nie do pomy\u015blenia.<\/span><\/p>\n

Komentarz do \u201eSpowiedzi\u201d dopisa\u0142o \u017cycie, a w\u0142a\u015bciwie dynamika polskiego dyskursu o Zag\u0142adzie. Zakaz uog\u00f3lniania zyska\u0142 sankcj\u0119 prawn\u0105. Art. 55a ustawy z 18 pa\u017adziernika 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organ\u00f3w bezpiecze\u0144stwa pa\u0144stwa z lat 1944-90 oraz tre\u015bci tych dokument\u00f3w g\u0142osi: \u201eKto publicznie pomawia Nar\u00f3d Polski o udzia\u0142, organizowanie lub odpowiedzialno\u015b\u0107 za zbrodnie komunistyczne lub nazistowskie, podlega karze pozbawienia wolno\u015bci do lat 3\u2033.<\/span><\/p>\n

4. Nauczy\u0142em si\u0119 milcze\u0107<\/strong><\/p>\n

W \u201eSpowiedzi\u201d wielokrotnie powraca fraza: \u201enauczy\u0142em si\u0119 milcze\u0107\u201d. Tak Perechodnik kwituje wypowiedzi, kt\u00f3re realizuj\u0105 polskie schematy postrzegania Zag\u0142ady. Milczenie jest cz\u0119\u015bci\u0105 rytua\u0142u. Oznacza podw\u00f3jn\u0105 zgod\u0119: na to, co si\u0119 dzieje, i na to, jak si\u0119 o tym m\u00f3wi. Potwierdza uczestnictwo w grze, kt\u00f3rej zasady narzuci\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

We\u017amy taki obrazek: \u201ePani Lidia, jako stara nasza lokatorka, poznawa\u0142a doskonale rzeczy mojej siostry i w miar\u0119 mo\u017cno\u015bci docina\u0142a pomocnicy swojej, pannie Sta\u0144czak\u00f3wnie, kt\u00f3ra na zewn\u0105trz mocno si\u0119 rumieni\u0142a, ale w duchu \u015bmia\u0142a si\u0119 pewno z nas. Wy m\u00f3wcie, \u015bmiejcie si\u0119 ze mnie \u2013 prawdopodobnie tak my\u015bla\u0142a w duchu \u2013 ale ja wiem, \u017ce jestem elegancko i \u0142adnie ubrana, a \u017ce te rzeczy s\u0105 zrabowane po \u017bydach, kto by si\u0119 dzisiaj takimi rzeczami przejmowa\u0142, w\u0142a\u015bciciele i tak z grobu nie powstan\u0105, a ci, co jeszcze \u017cyj\u0105, musz\u0105 milcze\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n

Dyskursywne rytua\u0142y tworz\u0105 wsp\u00f3lnot\u0119 milczenia. Docinki pani Lidii nie by\u0142y a\u017c tak dotkliwe, \u017ceby panna Sta\u0144czak\u00f3wna nie nosi\u0142a skradzionych rzeczy. Zakaz nazwania wydarze\u0144 i ujawnienia stosunku do nich sprawia, \u017ce fakty zostaj\u0105 zagospodarowane przez obowi\u0105zuj\u0105cy spos\u00f3b m\u00f3wienia o \u017bydach i Zag\u0142adzie. W\u0142a\u015bnie pani Lidia wyja\u015bni\u0142a Perechodnikowi \u015bmier\u0107 jego siostry \u201es\u0142uszn\u0105 kar\u0105 Bo\u017c\u0105\u201d za \u015bwiadectwo, kt\u00f3re tamta z\u0142o\u017cy\u0142a przeciw niej w s\u0105dzie przy okazji zatargu o komorne.<\/span><\/p>\n

Wsp\u00f3lnota zgody na regu\u0142y gier j\u0119zykowych jest dla ich \u201earyjskich\u201d uczestnik\u00f3w niewidoczna. Inaczej dla \u017byd\u00f3w. Konieczno\u015b\u0107 milczenia, a wi\u0119c de facto deklaracja: \u201ejestem jednym z was, nale\u017cymy do jednego \u015bwiata, kt\u00f3ry akceptuj\u0119\u201d, to dla Perechodnika tortura. Je\u015bli odm\u00f3wi pos\u0142usze\u0144stwa, postawi si\u0119 poza polsk\u0105 wsp\u00f3lnot\u0105 (kt\u00f3ra i tak w wi\u0119kszo\u015bci uwa\u017ca go za obcego), a to jest r\u00f3wnoznaczne z wyrokiem albo ze zmniejszeniem szans prze\u017cycia. Je\u015bli si\u0119 dostosuje, musi zdradzi\u0107 samego siebie, sprzeniewierzy\u0107 si\u0119 w\u0142asnemu do\u015bwiadczeniu i pami\u0119ci o zabitych najbli\u017cszych.<\/span><\/p>\n

Niezno\u015bny fa\u0142sz sytuacji zostaje nazwany we fragmencie o urz\u0119dniku magistratu, kt\u00f3ry zabiera bibliotek\u0119 Perechodnik\u00f3w. Jest to cz\u0142owiek kulturalny, wdaje si\u0119 wi\u0119c w dyskusj\u0119 o literaturze. \u201eBoj\u0119 si\u0119 go obrazi\u0107, ale ch\u0119tnie wyrzuci\u0142bym go za drzwi ( ). Przez d\u0142ugie cztery godziny znosz\u0119 jak najgorsze tortury jego obecno\u015b\u0107 ( ). Chcia\u0142bym si\u0119 jeszcze kiedy\u015b z nim zobaczy\u0107 i policzy\u0107 si\u0119, chocia\u017c w jego poj\u0119ciu on mi najmniejszej krzywdy nie wyrz\u0105dzi\u0142. Wprost przeciwnie \u2013 uzna\u0142 mnie za inteligentnego cz\u0142owieka, z kt\u00f3rym ch\u0119tnie chcia\u0142 podyskutowa\u0107, i to na tak wa\u017cny temat, jak literatura w \u017cyciu cz\u0142owieka. A \u017ce na dworze padaj\u0105 strza\u0142y, to c\u00f3\u017c z tego? Wszak to si\u0119 tylko \u017byd\u00f3w zabija, nie jest to wa\u017cne\u201d.<\/span><\/p>\n

Ze wzgl\u0119du na dyskursywne rytua\u0142y Perechodnik musi w polskim towarzystwie zak\u0142ada\u0107 mask\u0119. Udaje, \u017ce nie pami\u0119ta o pi\u0119tnie, kt\u00f3rym jest naznaczony. Jednocze\u015bnie uczestniczy w grach, kt\u00f3re nieustannie przypominaj\u0105, \u017ce jest napi\u0119tnowany i \u017ce wykluczenie zwi\u0105zane z pi\u0119tnem \u017cydostwa pozostaje norm\u0105 zawieszon\u0105 tylko na chwil\u0119 w drodze wyj\u0105tku. Wyj\u0105tku b\u0119d\u0105cego rodzajem pr\u00f3by.<\/span><\/p>\n

\u017byd czuje na sobie wzrok polskich rozm\u00f3wc\u00f3w sprawdzaj\u0105cych, czy dostosuje si\u0119 do regu\u0142 rytua\u0142u. Warunkowe przyzwolenie na wsp\u00f3lnot\u0119 jest nieustannym egzaminem z podporz\u0105dkowania. Nie wolno mu m\u00f3wi\u0107 w\u0142asnym g\u0142osem ani wypowiedzie\u0107 tego, co prze\u017cywa. Ma pozosta\u0107 doskona\u0142ym potwierdzeniem obrazu, kt\u00f3ry wytworzy\u0142a na jego temat grupa dominuj\u0105ca. Perechodnik odczuwa konieczno\u015b\u0107 mimikry jako jeszcze jeden rodzaj przemocy. Tym razem przemocy specyficznie polskiej.<\/span><\/p>\n

W figurze \u201enauczy\u0142em si\u0119 milcze\u0107\u201d idzie o widzialno\u015b\u0107. Depersonifikuj\u0105cej perfidii nazistowskiego planu eksterminacji towarzysz\u0105 wzory kultury polskiej, kt\u00f3re tak\u017ce \u2013 cho\u0107 w inny spos\u00f3b i na innych zasadach \u2013 pozbawiaj\u0105 ofiary twarzy i spychaj\u0105 ich do\u015bwiadczenie w sfer\u0119 niewidzialno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Perechodnik rozpoznaje te mechanizmy i jest w stanie przeciwstawi\u0107 si\u0119 im. Ironia wydobywa na jaw przemoc symboliczn\u0105. Ju\u017c nie Polacy patrz\u0105 na \u017byda, \u017ceby dzi\u0119ki jego podporz\u0105dkowaniu zobaczy\u0107 go takim, jakim chc\u0105 go widzie\u0107, i samemu przejrze\u0107 si\u0119 w obrazie, kt\u00f3ry jest dla nich wygodny. Teraz oni s\u0105 przedmiotem ogl\u0105du. Musz\u0105 skonfrontowa\u0107 si\u0119 z prawd\u0105 o sobie wypowiedzian\u0105 z perspektywy nieobj\u0119tej w\u0142adz\u0105 polskiego kolektywu.<\/span><\/p>\n

Perechodnik z bezwolnego narz\u0119dzia s\u0142u\u017c\u0105cego grupie dominuj\u0105cej do utwierdzania si\u0119 w poczuciu niewinno\u015bci, z \u201e\u017cywego trupa\u201d, kt\u00f3ry \u201enic nie m\u00f3wi, nikomu nie przeszkadza i nikomu si\u0119 nie przy\u015bni\u201d, staje si\u0119 partnerem. Wchodzi w sp\u00f3r z polsk\u0105 kultur\u0105 jako jej r\u00f3wnoprawny uczestnik.<\/span><\/p>\n

\n

*Tomasz \u017bukowski<\/strong> zajmuje si\u0119 literatur\u0105 drugiej po\u0142owy XX wieku, pracuje w Instytucie Bada\u0144 Literackich PAN. Jest te\u017c redaktorem kwartalnika kulturalno-politycznego \u201eBez Dogmatu<\/strong>\u201d<\/em><\/span><\/p>\n

*** Calek Perechodnik \u201eSpowied\u017a<\/strong>\u201d, Fundacja O\u015brodka Karta, Warszawa 2011<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: Gazeta Wyborcza<\/strong><\/em><\/span>
\n Tekst pierwotnie ukaza\u0142 si\u0119 w Gazecie Wyborczej<\/strong> pt. \u201eObrze\u017ca Zag\u0142ady: Grzeczny Polak, grzeczny \u017byd<\/strong>\u201d<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Recenzja \u201eSpowiedzi\u201d Calka Perechodnika, aut. Tomasz \u017bukowski Tomasz \u017bukowski Odda\u0107 rzeczy Polakowi i da\u0107 si\u0119 wywie\u017a\u0107 do Treblinki \u2013 oto powinno\u015b\u0107 \u201egrzecznego\u201d \u017byda. Maj\u0105tek r\u00f3s\u0142, a sumienie czyste, bo wina niemiecka. Wraz z nowym wydaniem \u201eSpowiedzi\u201d Calka Perechodnika wracaj\u0105 niemi\u0142e pytania o post\u0119powanie Polak\u00f3w w czasie Zag\u0142ady. Odda\u0107 rzeczy Polakowi i da\u0107 si\u0119 wywie\u017a\u0107 do […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56316"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=56316"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56316\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":56329,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56316\/revisions\/56329"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=56316"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=56316"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=56316"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}