{"id":56614,"date":"2018-07-03T17:09:55","date_gmt":"2018-07-03T15:09:55","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=56614"},"modified":"2018-06-24T07:28:06","modified_gmt":"2018-06-24T05:28:06","slug":"17-09-17","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=56614","title":{"rendered":"Czas \u017cydowskich duch\u00f3w"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Czas \u017cydowskich duch\u00f3w<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Micha\u0142 Sobelman<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Micha\u0142 Sobelman<\/strong>\u00a0 Ambasada Izraela Materia\u0142 W\u0142asny<\/em><\/span><\/p>\n

Je\u015bli za\u0142o\u017cymy, \u017ce dzieje polskich \u017byd\u00f3w stanowi\u0105 integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 historii i kultury Polski, stanie si\u0119 oczywiste, \u017ce to w\u0142a\u015bnie Polacy powinni wzi\u0105\u0107 na swoje barki trud upami\u0119tnienia tej spu\u015bcizny. Dziedzictwo to mo\u017ce si\u0119 sta\u0107 wyj\u0105tkowym pomostem do ponownego spotkania Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w i nale\u017cy wierzy\u0107, \u017ce do niego dojdzie.<\/strong><\/p>\n

Miesi\u0119cznik \u201eZnak\u201d zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do mnie z pro\u015bb\u0105 o wypowied\u017a na temat zainteresowania w Polsce kultur\u0105 \u017cydowsk\u0105. Ta na poz\u00f3r prosta pro\u015bba wprawi\u0142a mnie w zak\u0142opotanie. Doskonale pami\u0119tam, \u017ce w dzieci\u0144stwie i we wczesnej m\u0142odo\u015bci za wszelk\u0105 cen\u0119 pragn\u0105\u0142em uchodzi\u0107 za prawdziwego Polaka, b\u0119d\u0105c przekonanym, \u017ce nie ma nic gorszego ni\u017c bycie \u017bydem w kraju, gdzie zaledwie kilka lat wcze\u015bniej odby\u0142a si\u0119 eksterminacja narodu skazanego na Zag\u0142ad\u0119. I zapewne nie tylko we w\u0142asnych oczach rzeczywi\u015bcie by\u0142em Polakiem. P\u00f3\u017aniej nadszed\u0142 marzec 1968 r., kt\u00f3ry najpierw formalnie, a potem ju\u017c faktycznie uczyni\u0142 ze mnie syjonist\u0119 i Izraelczyka. Sprawa jest o tyle z\u0142o\u017cona, \u017ce w pe\u0142ni u\u015bwiadomi\u0142em sobie swoje pochodzenie dopiero w Izraelu i to znacznie p\u00f3\u017aniej, co z kolei nie mia\u0142o \u017cadnego zwi\u0105zku ze zmianami, jakie wydarzy\u0142y si\u0119 Polsce. Ten nieco zagmatwany wst\u0119p ma poniek\u0105d wyja\u015bni\u0107 sens mojej wypowiedzi.<\/span><\/p>\n

Utracona r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107<\/strong><\/p>\n

Dorastaj\u0105c w do\u015b\u0107 szarej rzeczywisto\u015bci tzw. ma\u0142ej stabilizacji lat 60., trudno mi by\u0142o uwierzy\u0107, cho\u0107 przecie\u017c o tym wiedzia\u0142em, \u017ce w przededniu II wojny \u015bwiatowej mieszka\u0142o w Polsce blisko 3,5 mln \u017byd\u00f3w. Byli w\u015br\u00f3d nich ludzie religijni, atei\u015bci, chasydzi, syjoni\u015bci, jidyszy\u015bci, bundy\u015bci, komuni\u015bci i asymilanci. Jeden na trzech mieszka\u0144c\u00f3w Warszawy by\u0142 \u017bydem. By\u0142a ona najwi\u0119kszym \u017cydowskim miastem w Europie. Znajdowa\u0142y si\u0119 tam najwa\u017cniejsze instytucje \u017cycia spo\u0142ecznego i kulturalnego: dziesi\u0105tki synagog, szk\u00f3\u0142, szpitali, teatr\u00f3w, redakcje gazet, kluby sportowe. Podobnie dzia\u0142o si\u0119 w \u0141odzi, Lublinie, Bia\u0142ymstoku oraz w innych polskich miastach i miasteczkach. W Izbicy na Lubelszczy\u017anie mieszkali prawie wy\u0142\u0105cznie \u017bydzi. W Sosnowcu \u2013 moim rodzinnym mie\u015bcie \u2013 nie by\u0142o ich a\u017c tylu. Spis ludno\u015bci z 1938 r. zarejestrowa\u0142 ich prawie 25 tys., co stanowi\u0142o przesz\u0142o 20% populacji miasta. By\u0142y tam wielka synagoga, zwana miejsk\u0105, domy modlitwy, instytucje spo\u0142eczne, szko\u0142y, sierociniec, szpital, cmentarz. W s\u0105siednim B\u0119dzinie, gdzie m\u00f3j ojciec prze\u017cy\u0142 pocz\u0105tki wojny, populacja \u017cydowska dochodzi\u0142a niemal do 70% og\u00f3\u0142u mieszka\u0144c\u00f3w. \u015awiat, kt\u00f3ry pozna\u0142em kilka lat po zako\u0144czeniu wojny, by\u0142 ca\u0142kowicie inny. Nie by\u0142o w nim prawie \u017byd\u00f3w, a ci cudem ocaleli w wielu przypadkach woleli ukry\u0107 swoje pochodzenie. W ci\u0105gu zaledwie 5 lat kilkumilionowy nar\u00f3d, kt\u00f3ry \u017cy\u0142 i rozwija\u0142 si\u0119 tu przez niemal\u017ce tysi\u0105clecie, znikn\u0105\u0142 z powierzchni ziemi. Pozosta\u0142y tylko niedobitki, mgliste wspomnienia i pami\u0119\u0107, kt\u00f3ra czasami powraca\u0142a falami. Dopiero wiele lat p\u00f3\u017aniej dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce na tzw. Ziemiach Odzyskanych, na terenach niedotkni\u0119tych bezpo\u015brednio Zag\u0142ad\u0105, gdzie istnia\u0142y zaledwie nieliczne skupiska \u017cydowskie, powstawa\u0142y nowe sztetle, docierali tam powracaj\u0105cy repatrianci ze Zwi\u0105zku Sowieckiego, w kt\u00f3rym mieli niebywa\u0142e szcz\u0119\u015bcie przetrwa\u0107 wojn\u0119. Ju\u017c nie w Hrubieszowie, Karczewie, Brodach, Falenicy, jak pisa\u0142 S\u0142onimski w Elegii \u017cydowskich miasteczek, lecz w Dzier\u017coniowie, Bielawie, \u017barach czy Nowej Soli mo\u017cna by\u0142o sporadycznie us\u0142ysze\u0107 \u017cydowskie pie\u015bni dochodz\u0105ce z lokali Towarzystwa Spo\u0142eczno-Kulturalnego \u017byd\u00f3w w Polsce (TSK\u017b). Jednak i to sko\u0144czy\u0142o si\u0119 po kilkunastu latach, kiedy w marcu 1968 r., kilka miesi\u0119cy po wojnie sze\u015bciodniowej, komunistyczne w\u0142adze przyst\u0105pi\u0142y do bezwzgl\u0119dnej kampanii antysemickiej, ukrywanej pod kryptonimem urojonej walki z syjonizmem. W konsekwencji oko\u0142o 20 tys. ostatnich \u017byd\u00f3w zosta\u0142o zmuszonych do wyjazdu z Polski. Wielu z nich uda\u0142o si\u0119 do Stan\u00f3w Zjednoczonych, Skandynawii, Francji, nieliczni przybyli do Izraela.<\/span><\/p>\n

\u201eWi\u0119cej \u017cydowskich festiwali ni\u017c \u017byd\u00f3w\u201d<\/strong><\/p>\n

Polska wsp\u00f3\u0142czesna charakteryzuje si\u0119 olbrzymim zainteresowaniem wszystkiego, co ma jakikolwiek zwi\u0105zek z \u017bydami. Pocz\u0105wszy od bodaj najwa\u017cniejszej debaty publicystycznej w demokratycznej Polsce na temat zbrodni jedwabie\u0144skiej, dyskusji i spor\u00f3w wok\u00f3\u0142 relacji polsko-\u017cydowskich, sprowokowanych kolejnymi ksi\u0105\u017ckami Jana Tomasza Grossa, a sko\u0144czywszy na tym, co potocznie nazywamy \u017cydowskimi festiwalami. W tym kontek\u015bcie warto wspomnie\u0107, \u017ce Adar Primor, znany izraelski dziennikarz, napisa\u0142 kilka lat temu po pobycie w Krakowie, \u017ce \u201ew Polsce jest wi\u0119cej \u017cydowskich festiwali ni\u017c \u017byd\u00f3w\u201d. Z punktu widzenia turysty w tym smutnym \u017carcie rzeczywi\u015bcie co\u015b jest. Nie tylko w Krakowie i Warszawie, lecz tak\u017ce w wielu miastach i miasteczkach odbywaj\u0105 si\u0119 festiwale, organizowane s\u0105 r\u00f3\u017cnego rodzaju dni judaizmu, ba, nawet Ko\u015bci\u00f3\u0142 Katolicki od przesz\u0142o 10 lat w ramach dialogu mi\u0119dzy religiami patronuje tego typu imprezom. Rozmowy o \u017bydach i judaizmie odbywaj\u0105 si\u0119 w wielu szko\u0142ach, domach kultury i na uniwersytetach, nie wspominaj\u0105c ju\u017c o tym, \u017ce na wielu uczelniach istniej\u0105 programy studi\u00f3w po\u015bwi\u0119cone tej tematyce. Powstaj\u0105 nowe organizacje, stowarzyszenia i fundacje, kt\u00f3rych celem jest pomaganie w rozpowszechnianiu tej kultury.<\/span><\/p>\n

W przygranicznej Go\u0142dapi, mazurskim miasteczku na skraju Puszczy Boreckiej, kt\u00f3re lubi\u0119 odwiedza\u0107 i kt\u00f3re do 1945 r. nale\u017ca\u0142o do Niemiec, od lat mieszka\u0144cy piel\u0119gnuj\u0105 pami\u0119\u0107 o dawnych mieszka\u0144cach. Wprawdzie ostatni \u017byd st\u0105d pochodz\u0105cy zmar\u0142 przed kilkoma laty w Izraelu, nie przeszkadza to jednak burmistrzowi i mieszka\u0144com, kt\u00f3rzy przecie\u017c przybyli tu z r\u00f3\u017cnych zak\u0105tk\u00f3w Polski, organizowa\u0107 izraelsko-polskie spotkania i z pietyzmem piel\u0119gnowa\u0107 \u017cydowski kirkut. W Chmielniku w wojew\u00f3dztwie \u015bwi\u0119tokrzyskim, gdzie w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym \u017bydzi stanowili przesz\u0142o 80% spo\u0142eczno\u015bci, od dziesi\u0119ciu lat odbywaj\u0105 si\u0119 s\u0142ynne Spotkania z Kultur\u0105 \u017bydowsk\u0105, na kt\u00f3re z Izraela, USA, Kanady i Niemiec \u015bci\u0105gaj\u0105 potomkowie dawnych mieszka\u0144c\u00f3w. W Rymanowie na Podkarpaciu od kilku lat organizowane s\u0105 Dni Pami\u0119ci o \u017bydowskiej Spo\u0142eczno\u015bci, a w Lelowie nieopodal Cz\u0119stochowy od 2003 r. odbywaj\u0105 si\u0119 do\u015b\u0107 kuriozalne coroczne \u015bwi\u0119ta czulentu. Wiele emocji budzi r\u00f3wnie\u017c kontrowersyjna inscenizacja w B\u0119dzinie przedstawiaj\u0105ca likwidacj\u0119 tamtejszego getta w sierpniu 1943 r.<\/span><\/p>\n

W Polsce wszyscy ju\u017c jako\u015b przyzwyczaili si\u0119 do tych zjawisk, nie m\u00f3wi si\u0119 wi\u0119c o przemijaj\u0105cej modzie, nie pami\u0119ta si\u0119 ju\u017c dowcipu z pocz\u0105tku lat 80. ubieg\u0142ego wieku: \u201eco si\u0119 dzi\u015b w Polsce nosi? \u2013 \u017byd\u00f3w na r\u0119kach\u201d. W USA, Francji, nawet Izraelu fascynacje te budz\u0105 jednak spore zainteresowanie, czasami wr\u0119cz zdumienie. Wielu spo\u015br\u00f3d \u017cydowskich turyst\u00f3w odwiedzaj\u0105cych Polsk\u0119 zadaje sobie pytanie: jak to mo\u017cliwe? Jak wyt\u0142umaczy\u0107 prosty fakt, \u017ce w pa\u0144stwie, w kt\u00f3rym wed\u0142ug oficjalnego spisu ludno\u015bci mieszka nieco ponad tysi\u0105c \u017byd\u00f3w, wyst\u0119puje a\u017c taka fascynacja t\u0105 tematyk\u0105? Prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105c dla mnie samego i zapewne dla wielu moich polskich r\u00f3wie\u015bnik\u00f3w nie do ko\u0144ca by\u0142a ona zrozumia\u0142a jeszcze kilkana\u015bcie lat temu.<\/span><\/p>\n

Przys\u0142uchiwanie si\u0119 przesz\u0142o\u015bci<\/strong><\/p>\n

Pod koniec 2010 r. nak\u0142adem Wydawnictwa Znak ukaza\u0142a si\u0119 interesuj\u0105ca w tym kontek\u015bcie ksi\u0105\u017cka francuskiego historyka Jeana-Yvesa Potela, pod do\u015b\u0107 przewrotnym tytu\u0142em Koniec niewinno\u015bci. Polska wobec swojej \u017cydowskiej przesz\u0142o\u015bci. Potel, kt\u00f3ry sp\u0119dzi\u0142 kilka lat w Ambasadzie Francji w Warszawie na stanowisku attach\u00e9 kulturalnego, stara\u0142 si\u0119 zrozumie\u0107 to osobliwe zjawisko. \u201eW czasie, w kt\u00f3rym cz\u0119sto pami\u0119\u0107 bywa nadu\u017cywana, wyda\u0142 mi si\u0119 istotny powr\u00f3t do sytuacji podstawowych, zrozumienie, jak konkretne kobiety i konkretni m\u0119\u017cczy\u017ani, w r\u00f3\u017cnym wieku i o najr\u00f3\u017cniejszych przekonaniach, podejmuj\u0105 pr\u00f3b\u0119 upami\u0119tnienia. Jaka jest ich motywacja i w jaki spos\u00f3b swe zadania realizuj\u0105\u201d (s. 12). W swoim eseju autor zamieszcza wypowiedzi kilkunastu rozm\u00f3wc\u00f3w, g\u0142\u00f3wnie intelektualist\u00f3w m\u0142odszego pokolenia, kt\u00f3rzy ukazuj\u0105 swoj\u0105 drog\u0119 do fascynacji kultur\u0105 \u017cydowsk\u0105. Uwa\u017cam, \u017ce francuski historyk i dyplomata ma ca\u0142kowit\u0105 s\u0142uszno\u015b\u0107, m\u00f3wi\u0105c: \u201eprzygl\u0105danie si\u0119 \u017cydowskiej historii jest przys\u0142uchiwaniem si\u0119 swojej przesz\u0142o\u015bci, pytaniem o polityczn\u0105 i narodow\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107. Pochylaj\u0105c si\u0119 nad losem \u017byd\u00f3w, Polacy wyra\u017caj\u0105 swoj\u0105 fascynacj\u0119 histori\u0105 kraju, wielokulturowym pi\u0119knem rzeczywisto\u015bci, kt\u00f3ra znikn\u0119\u0142a. Jest to fascynacja tym, co zosta\u0142o utracone, i tym, co chcia\u0142oby si\u0119 wci\u0105\u017c posiada\u0107\u201d . Dobrym tego przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 casus noblisty Isaaca Bashevisa Singera, urodzonego w Polsce, kt\u00f3ry w 1935 r. wyemigrowa\u0142 do Stan\u00f3w Zjednoczonych. Na pocz\u0105tku lat 90. sta\u0142 si\u0119 jednym z najbardziej popularnych i poczytnych pisarzy w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w. Pisa\u0142 wprawdzie w Nowym Jorku w j\u0119zyku jidysz, a jego powie\u015bci ukazywa\u0142y si\u0119 nad Wis\u0142\u0105 w przek\u0142adach z angielskiego, niekiedy z jidysz, ale przecie\u017c pisa\u0142 o tym kraju, o \u017cyj\u0105cych tu kiedy\u015b \u017bydach. To w\u0142a\u015bnie z tego powodu sta\u0142 si\u0119 polskim pisarzem. W jednej ze swoich wczesnych powie\u015bci opisuje spacer bohatera z domu przy ulicy Krochmalnej do hotelu Bristol na Krakowskim Przedmie\u015bciu. W\u0119druj\u0105c \u017cydowskimi ulicami i zau\u0142kami Warszawy bohater powie\u015bci dopiero tam, w hotelowej restauracji, natyka si\u0119 na kelnera, kt\u00f3ry okazuje si\u0119 pierwszym nie-\u017bydem spotkanym tego dnia. A przecie\u017c podobnie bywa\u0142o w \u0141odzi, Lublinie, Bia\u0142ymstoku i w innych polskich miastach i miasteczkach. Ten cudowny, barwny i r\u00f3\u017cnorodny \u015bwiat bezpowrotnie znik\u0142 po II wojnie \u015bwiatowej.<\/span><\/p>\n

Powojenna komunistyczna Polska sta\u0142a si\u0119 krajem szarym, monotonnym, homogenicznym i jednonarodowym. W okresie tym prawie w og\u00f3le nie ukazywa\u0142y si\u0119 ksi\u0105\u017cki po\u015bwi\u0119cone tematyce \u017cydowskiej, a ocaleli, kt\u00f3rzy jeszcze tu \u017cyli, zeszli do podziemia. Wprawdzie w Warszawie wci\u0105\u017c dzia\u0142a\u0142y Teatr \u017bydowski i \u017bydowski Instytut Historyczny oraz ukazywa\u0142a si\u0119 gazeta w j\u0119zyku jidysz, ale wszystko to by\u0142o niczym listek figowy dla komunistycznych w\u0142adz, utrzymuj\u0105cych pozory istnienia \u017cycia diaspory. Wydaje mi si\u0119, \u017ce mog\u0119 do\u015b\u0107 precyzyjnie wskaza\u0107 na moment prze\u0142omowy tego zjawiska. By\u0142a to po\u0142owa lat 80. ubieg\u0142ego stulecia. To w\u0142a\u015bnie wtedy Jerzy Kawalerowicz zrealizowa\u0142 Austeri\u0119 wed\u0142ug powie\u015bci Juliana Stryjkowskiego, a telewizja publiczna pokaza\u0142a nienowy ju\u017c wtedy ameryka\u0144ski film Skrzypek na dachu z izraelskim aktorem Chaimem Topolem w roli Tewiego. Musicalowa produkcja o do\u015b\u0107 banalnej fabule, znanej z Teatru \u017bydowskiego, wywo\u0142a\u0142a ogromny efekt. Pro\u015bci ludzie na ulicach pytali wprost \u201eGdzie podzia\u0142a si\u0119 ta dawna, barwna Polska?\u201d. Starsi opowiadali swoim wnukom o \u017cydowskich s\u0105siadach. Okres talon\u00f3w na niemal wszystkie produkty prowokowa\u0142 do ironicznych uwag: \u201eKiedy \u017cyli tu \u017bydzi, to i w sklepach by\u0142o wszystko\u201d. By\u0142 to pocz\u0105tek d\u0142ugiego i fascynuj\u0105cego procesu. Zacz\u0119\u0142y si\u0119 ukazywa\u0107 artyku\u0142y, a p\u00f3\u017aniej ksi\u0105\u017cki o tematyce \u017cydowskiej. Pokazywano i kr\u0119cono filmy fabularne i dokumentalne. Nadszed\u0142 czas festiwali oraz dni kultury \u017cydowskiej.<\/span><\/p>\n

Proces ten trwa nadal, przynosz\u0105c coraz bardziej zdumiewaj\u0105ce przyk\u0142ady. M\u0142odzi Polacy odwiedzaj\u0105 Izrael \u2013 w zau\u0142kach jerozolimskiej dzielnicy Mea Szearim lub na przedmie\u015bciach Tel Awiwu szukaj\u0105 atmosfery dawnych warszawskich Nalewek, ulicy G\u0119siej czy Krochmalnej. Powodowane jest to zapewne nostalgi\u0105 za pi\u0119kn\u0105, barwn\u0105 i wielonarodow\u0105 niegdysiejsz\u0105 Polsk\u0105, w kt\u00f3rej na ulicach miast i miasteczek jidysz miesza\u0142 si\u0119 z polskim. Muzykolodzy, historycy oraz badacze literatury i sztuki doszli do wniosku, \u017ce nie mo\u017cna zrozumie\u0107 dziej\u00f3w tego kraju, nie wspominaj\u0105c o wk\u0142adzie i wp\u0142ywach tej spo\u0142eczno\u015bci. Szczeg\u00f3ln\u0105 rol\u0119, zw\u0142aszcza w r\u00f3\u017cnych inicjatywach lokalnych, odgrywaj\u0105 ludzie m\u0142odzi, dobrze wykszta\u0142ceni i spragnieni wiedzy o historii w\u0142asnego narodu, kt\u00f3rzy w dodatku niezbyt dobrze pami\u0119taj\u0105 siermi\u0119\u017cne lata Polski Ludowej. W przeobra\u017ceniach tych, moim zdaniem, niewielki udzia\u0142 bierze odradzaj\u0105ca si\u0119 w demokratycznej Polsce spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska, tworz\u0105ca w minionych latach r\u00f3\u017cne organizacje. Wytyczy\u0142y one przed sob\u0105 inne cele i maj\u0105 zupe\u0142nie inne wyzwania, zwi\u0105zane bardziej z okre\u015bleniem to\u017csamo\u015bci ni\u017c wyra\u017caniem nostalgii za dawn\u0105 wielokulturowo\u015bci\u0105. Wyj\u0105tkiem jest tu Fundacja Shalom, za\u0142o\u017cona i kierowana przez niestrudzon\u0105 Go\u0142d\u0119 Tencer. Aktorka pocz\u0105wszy od 2004 r. organizuje warszawski Festiwal Singera, zajmuje si\u0119 upami\u0119tnianiem Zag\u0142ady oraz dzia\u0142a na rzecz upowszechniania wiedzy o kulturze polskich \u017byd\u00f3w w\u015br\u00f3d szkolnej m\u0142odzie\u017cy.<\/span><\/p>\n

W poszukiwaniu to\u017csamo\u015bci<\/strong><\/p>\n

W ostatnich latach do Polski przyje\u017cd\u017ca coraz wi\u0119cej m\u0142odzie\u017cy z Izraela, zorganizowanych grup z diaspory, a tak\u017ce indywidualnych turyst\u00f3w. Nie jestem pewny, czy wszyscy oni zauwa\u017cyli to narastaj\u0105ce w tym kraju zainteresowanie ich kultur\u0105. M\u0142odzie\u017c przyje\u017cd\u017ca tu od przesz\u0142o 20 lat. Co roku odwiedza Polsk\u0119 prawie trzydzie\u015bci tysi\u0119cy uczni\u00f3w i uczennic izraelskich lice\u00f3w. Pielgrzymki te od lat pod\u0105\u017caj\u0105 starym niezmienionym szlakiem, koncentruj\u0105c si\u0119 na osi Warszawa \u2013 Treblinka \u2013 Majdanek \u2013 P\u0142asz\u00f3w \u2013 O\u015bwi\u0119cim. Niezale\u017cnie od tych wszystkich pomnik\u00f3w Zag\u0142ady, odwiedzaj\u0105 oni r\u00f3wnie\u017c miejsca zwi\u0105zane z dziejami \u017byd\u00f3w w Polce takie jak Tykocin czy krakowski Kazimierz, a nawet spotykaj\u0105 si\u0119 ze swoimi polskimi r\u00f3wie\u015bnikami. Uwzgl\u0119dniaj\u0105c to, trudno mi jednak uwolni\u0107 si\u0119 od prze\u015bwiadczenia, \u017ce izraelska m\u0142odzie\u017c nie przyje\u017cd\u017ca do Polski zafascynowanej jej histori\u0105, lecz przede wszystkim na cmentarz narodu \u017cydowskiego. Nie s\u0105 to rzecz jasna kulturoznawcze wycieczki, lecz niemal religijne pielgrzymki do miejsc m\u0119cze\u0144stwa, eksterminacji i \u015bmierci. Izraelscy uczniowie identyfikuj\u0105c si\u0119 z cierpieniem swoich dziadk\u00f3w, pragn\u0105 jedynie pozna\u0107 kraj, gdzie wydarzy\u0142a si\u0119 ta najwi\u0119ksza tragedia ich narodu. Zapewne nie interesuje ich wsp\u00f3\u0142czesna Polska, odkrywaj\u0105ca czarne i bia\u0142e karty w\u0142asnej przesz\u0142o\u015bci i wspominaj\u0105ca swoich s\u0105siad\u00f3w. Dlatego te\u017c nie zajrz\u0105 oni na lokaln\u0105 wystaw\u0119, \u017ceby zobaczy\u0107 kilka po\u017c\u00f3\u0142k\u0142ych zdj\u0119\u0107 \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w odwiedzanego miasta, nie p\u00f3jd\u0105 na sentymentalny koncert ckliwej muzyki klezmerskiej, wreszcie nie wejd\u0105 do ksi\u0119garni, \u017ceby zdumie\u0107 si\u0119 imponuj\u0105c\u0105 liczb\u0105 przek\u0142ad\u00f3w literatury hebrajskiej, nie wspominaj\u0105c ju\u017c o albumach, ksi\u0105\u017ckach i innych publikacjach po\u015bwi\u0119conych problematyce ich narodu, kt\u00f3rych ilo\u015b\u0107 daleko przewy\u017csza asortyment podobnej plac\u00f3wki w Izraelu.<\/span><\/p>\n

Zupe\u0142nie inny stosunek do zmian zachodz\u0105cych w Polsce maj\u0105 starsi ju\u017c \u017bydzi przyje\u017cd\u017caj\u0105cy tu zar\u00f3wno z Izraela, jak i z pozosta\u0142ych cz\u0119\u015bci \u015bwiata. Wielu spo\u015br\u00f3d nich urodzi\u0142o si\u0119 w Polsce i pami\u0119ta jeszcze kraj swojej m\u0142odo\u015bci. Spojrzenie ich zmienia si\u0119 jednak z up\u0142ywem lat. \u201eZapami\u0119ta\u0142em dni mojego dzieci\u0144stwa w Warszawie, kt\u00f3ra by\u0142a nie tylko stolic\u0105 Polski, lecz r\u00f3wnie\u017c wielk\u0105 \u017cydowsk\u0105 metropoli\u0105. Na ulicach miasta wyr\u00f3\u017cniali si\u0119 \u017bydzi w tradycyjnych ubraniach. A teraz przechadzam si\u0119 ulicami Warszawy, w kt\u00f3rej nie ma nawet jednego mi znajomego cz\u0142owieka\u2026 Jedynie ruiny dom\u00f3w s\u0105 pomnikami spoczywaj\u0105cych pod nimi \u017byd\u00f3w\u201d \u2013 zanotowa\u0142 w swym dzienniku 15 wrze\u015bnia 1956 r. Katriel Katz, nowo mianowany ambasador Izraela w Polsce . Przesz\u0142o p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej inny izraelski dyplomata \u2013 Yossi Avni-Levi \u2013 w relacji dla izraelskiego dziennika \u201eHa-arec\u201d pt. Cappuccino i sernik na Placu Trzech Krzy\u017cy, okre\u015bli Warszaw\u0119 jako najbardziej romantyczne i melancholijne miasto na \u015bwiecie.<\/span><\/p>\n

Trudno nie wzruszy\u0107 si\u0119, czytaj\u0105c w Tel Awiwie przepi\u0119kne opisy warszawskich ulic, park\u00f3w i ogrod\u00f3w. Nie spos\u00f3b nie uroni\u0107 \u0142zy, gdy czytamy w artykule Avni-Leviego o jego m\u0142odym przyjacielu \u0141ukaszu, mieszka\u0144cu jednego z blok\u00f3w przy ulicy Anielewicza, kt\u00f3ry nagle odkry\u0142, \u017ce \u017cyje na terenie dawnego getta. Dzi\u0119ki temu odnalaz\u0142 now\u0105 pasj\u0119 i sens w \u017cyciu: wraz z grup\u0105 koleg\u00f3w zaczytuje si\u0119 w literaturze \u017cydowskiej, ogl\u0105da filmy, je\u017adzi na festiwale, a w Dzie\u0144 Wszystkich \u015awi\u0119tych k\u0142adzie kwiaty i kamyki na przypadkowych grobach na \u017cydowskim cmentarzu przy ulicy Okopowej. Dzi\u015b Yossi Avni-Levi jest ambasadorem Izraela w Belgradzie. Opr\u00f3cz swojej oficjalnej funkcji jest r\u00f3wnie\u017c przedstawicielem owej szlachetnej Polski, kt\u00f3r\u0105 zapami\u0119ta\u0142 z okresu swojej misji. \u0141atwo mog\u0119 sobie wyobrazi\u0107, jak bardzo t\u0119skni do swojej pi\u0119knej Warszawy, do wy\u015bnionego \u017cydowskiego miasta, kt\u00f3re, cho\u0107 znik\u0142o z powierzchni ziemi prawie siedemdziesi\u0105t lat temu, wci\u0105\u017c jeszcze obecne jest w zakamarkach jego pami\u0119ci i we wspomnieniach innych. Wiem r\u00f3wnie\u017c, \u017ce brakuje mu tych wszystkich polskich przyjaci\u00f3\u0142, kt\u00f3rzy wci\u0105\u017c wracaj\u0105 my\u015blami do tamtej Polski, chocia\u017c nigdy nie by\u0142o im dane w niej \u017cy\u0107. Pisz\u0105c te s\u0142owa zdaj\u0119 sobie spraw\u0119, \u017ce m\u00f3j przyjaciel Yossi w swoich poetyckich wizjach nie jest jednak typowym Izraelczykiem. Nie s\u0105 r\u00f3wnie\u017c nimi przedstawiciele drugiego i trzeciego pokolenia \u017byd\u00f3w z Krakowa, Chmielnika, B\u0119dzina czy Rymanowa, kt\u00f3rzy do\u015b\u0107 regularnie odwiedzaj\u0105 kraj swoich przodk\u00f3w, uczestnicz\u0105c w dniach pami\u0119ci po\u015bwi\u0119conych swoim ojcom i dziadkom. \u201eJakie to jest uczucie przyjecha\u0107 do miasta, w kt\u00f3rym wychowa\u0142a si\u0119 mama i z kt\u00f3rego musia\u0142a wyjecha\u0107\u201d \u2013 zapytuje dziennikarka miesi\u0119cznika \u201eNasz Ryman\u00f3w\u201d Malk\u0119 Shachan-Doron, kt\u00f3ra przyjecha\u0142a z Izraela na I Dni Pami\u0119ci o \u017bydowskiej Spo\u0142eczno\u015bci Rymanowa w sierpniu 2008 r. Ta za\u015b odpowiada pi\u0119kn\u0105 polszczyzn\u0105, kt\u00f3rej nauczy\u0142a si\u0119 ju\u017c w izraelskim miasteczku: \u201eTu jest tak pi\u0119knie, jak mama m\u00f3wi\u0142a. Ludzie s\u0105 przyjemni, zapraszaj\u0105 mnie do domu, ja id\u0119 i my gadamy, i p\u0142aczemy, i to dla mnie jest pami\u0119ta\u0107\u201d . Jest to dla niej na tyle wa\u017cne, \u017ce przyje\u017cd\u017ca co roku, przywo\u017c\u0105c za ka\u017cdym razem ze sob\u0105 now\u0105 grup\u0119 dawnych rymanowian poszukuj\u0105cych to\u017csamo\u015bci w Polsce.<\/span><\/p>\n

Podr\u00f3\u017ce do Polski sta\u0142y si\u0119 w ostatnich latach do\u015b\u0107 wdzi\u0119cznym tematem we wsp\u00f3\u0142czesnej literaturze hebrajskiej. Problematyka ta zosta\u0142a zreszt\u0105 opisana we frapuj\u0105cej ksi\u0105\u017cce Shoshany Ronen pt. Polin. A Land of Forests and Rivers. Images of Poland and Poles in Contemporary Hebrew Literature wydanej kilka lat temu przez Wydawnictwo Uniwersytetu Warszawskiego. Ksi\u0105\u017cka ta niestety nie doczeka\u0142a si\u0119 jeszcze polskiego przek\u0142adu. Szkoda, bo mo\u017cna by si\u0119 dowiedzie\u0107, w jaki spos\u00f3b izraelscy pisarze pr\u00f3buj\u0105 zbudowa\u0107 swoj\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 poprzez podr\u00f3\u017ce do Polski, \u201edo miejsca, kt\u00f3re by\u0142o bardziej wymy\u015blone ni\u017c prawdziwe\u2026 Polska jest idealnym miejscem dla takich poszukiwa\u0144 to\u017csamo\u015bci. To ziemia, na kt\u00f3rej \u017bydzi \u017cyli od wiek\u00f3w, ale i miejsce, gdzie znaczna cz\u0119\u015b\u0107 ludno\u015bci \u017cydowskiej zosta\u0142a zg\u0142adzona. Polska jest z jednej strony miejscem pochodzenia, a z drugiej strony miejscem, w kt\u00f3rym zgin\u0119\u0142a ca\u0142a cywilizacja\u201d . Dla tych tw\u00f3rc\u00f3w, dla wielu Izraelczyk\u00f3w oraz \u017byd\u00f3w z diaspory festiwale, dni pami\u0119ci oraz nowe wyobra\u017cenia i fascynacje nie s\u0105 do niczego potrzebne. Ronen zauwa\u017ca jednak tak\u017ce i drugi nurt, \u201ejest nim tw\u00f3rczo\u015b\u0107 pisarzy podr\u00f3\u017cuj\u0105cych do tych samych miejsc, co ich poprzednicy, ale zafascynowanych pami\u0119ci\u0105 o nieobecnych \u017bydach, stworzon\u0105 przez Polak\u00f3w, mieszka\u0144c\u00f3w tych nieistniej\u0105cych ju\u017c miejsc\u201d.<\/span><\/p>\n

Obsesyjne wype\u0142nianie pustki<\/strong><\/p>\n

Zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce dzieje dawnych s\u0105siad\u00f3w z tych ziem stanowi\u0105 integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 historii i kultury kraju, jest spraw\u0105 oczywist\u0105, \u017ce to w\u0142a\u015bnie Polacy powinni wzi\u0105\u0107 na swoje barki trud upami\u0119tnienia \u017cydowskiej spu\u015bcizny. Dziedzictwo to mo\u017ce si\u0119 sta\u0107 wyj\u0105tkowym pomostem do ponownego spotkania z \u017bydami i nale\u017cy wierzy\u0107, \u017ce do niego rzeczywi\u015bcie dojdzie. Tymczasem nale\u017cy popiera\u0107 wszelkie inicjatywy maj\u0105ce na celu upami\u0119tnienie ich dzie\u0142a, cho\u0107 nie zawsze s\u0105 one udane. Odczuwam wielki podziw dla determinacji Janusza Makucha i Krzysztofa Gierata, kt\u00f3rzy byli prawdziwymi pionierami na tym polu i doprowadzili do tego, \u017ce \u017cydowskie dziedzictwo zawita\u0142o do wielu miast i miasteczek. B\u0119d\u0105c do\u015b\u0107 cz\u0119stym go\u015bciem na krakowskim Festiwalu Kultury \u017bydowskiej wielokrotnie zastanawia\u0142em si\u0119, na ile przedstawiane tam wydarzenia s\u0105 typowe dla \u017cydowskiej sztuki i tradycji, czy muzyka klezmerska, nauka kaligrafii hebrajskiej i wycinanki nie wypaczaj\u0105 jej charakteru i bogactwa. Mo\u017cna by na ten temat rozmawia\u0107 bez ko\u0144ca, nale\u017cy jednak zapyta\u0107, czy ma to jakikolwiek sens? Korzystaj\u0105c z okazji pragn\u0105\u0142bym przywo\u0142a\u0107 tu rozmow\u0119, kt\u00f3ra cho\u0107 odbyta przed kilkunastoma laty, zapad\u0142a mi g\u0142\u0119boko w pami\u0119ci. Chodzi tu o spotkanie ze Szlomo Barem, liderem i za\u0142o\u017cycielem zespo\u0142u Habrera Hativit, bodaj najwi\u0119kszej atrakcji wielu krakowskich festiwali, kt\u00f3ry powiedzia\u0142 mi w\u00f3wczas w Krakowie, \u017ce on, potomek maroka\u0144skich \u017byd\u00f3w z g\u00f3r Atlas dopiero tu pozna\u0142 i zrozumia\u0142 esencj\u0119 wschodnioeuropejskiego sztetla \u2013 zaczarowanej krainy polskich \u017byd\u00f3w. Pomy\u015bla\u0142em w\u00f3wczas, \u017ce we wsp\u00f3lnej wyobra\u017ani ludzi urodzonych ju\u017c po wojnie jest to metafora \u015bwiata, kt\u00f3ry bezpowrotnie przepad\u0142 i do kt\u00f3rego niemal wszyscy wci\u0105\u017c t\u0119sknimy. Przypomnia\u0142y mi si\u0119 s\u0142owa cytowanego ostatnio przy ka\u017cdej okazji wiersza Antoniego S\u0142onimskiego, polskiego poety o \u017cydowskich korzeniach, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 symbolem tego zaginionego \u015bwiata i kt\u00f3ry w 1947 r. w Londynie pisa\u0142: \u201eNie masz ju\u017c w Polsce \u017cydowskich miasteczek, (\u2026) gdzie szewc by\u0142 poet\u0105, zegarmistrz filozofem, fryzjer trubadurem\u201d. Z biegiem czasu Elegia \u017cydowskich miasteczek sta\u0142a si\u0119 w pewnym sensie symbolem \u015bwiata, kt\u00f3ry bezpowrotnie zgin\u0105\u0142. Prawd\u0105 jest, \u017ce nie ma ju\u017c w Polsce sztetli i prawie nie ma w niej \u017byd\u00f3w, ale jednak paradoksalnie i niemal\u017ce obsesyjnie s\u0105 oni nadal obecni w naszej \u015bwiadomo\u015bci zbiorowej. Mo\u017cna \u015bmia\u0142o powiedzie\u0107, \u017ce \u017cydowskie duchy wci\u0105\u017c unosz\u0105 si\u0119 nad Polsk\u0105.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Czas \u017cydowskich duch\u00f3w Micha\u0142 Sobelman Micha\u0142 Sobelman\u00a0 Ambasada Izraela Materia\u0142 W\u0142asny Je\u015bli za\u0142o\u017cymy, \u017ce dzieje polskich \u017byd\u00f3w stanowi\u0105 integraln\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 historii i kultury Polski, stanie si\u0119 oczywiste, \u017ce to w\u0142a\u015bnie Polacy powinni wzi\u0105\u0107 na swoje barki trud upami\u0119tnienia tej spu\u015bcizny. Dziedzictwo to mo\u017ce si\u0119 sta\u0107 wyj\u0105tkowym pomostem do ponownego spotkania Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w i nale\u017cy […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56614"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=56614"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56614\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":56631,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56614\/revisions\/56631"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=56614"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=56614"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=56614"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}