{"id":56757,"date":"2017-11-17T18:09:20","date_gmt":"2017-11-17T16:09:20","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=56757"},"modified":"2017-11-17T15:28:43","modified_gmt":"2017-11-17T13:28:43","slug":"23-09-21","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=56757","title":{"rendered":"Archiwum warszawskiego getta"},"content":{"rendered":"<h5 style=\"text-align: center;\"><a href=\"https:\/\/chidusz.com\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><img decoding=\"async\" class=\"center alignleft\" src=\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/chidusz.png\" alt=\"\" width=\"30%\" \/><\/a><span style=\"text-decoration: underline; color: #000080;\"><strong><a style=\"color: #000080; text-decoration: underline;\" href=\"https:\/\/chidusz.com\/archiwum-ringelbluma-oneg-szabat-emanuel-ringelblum-getto-zih-archiwum-warszawskiego-getta-samuel-kassow-tlomackie-zydowski-instytut-historyczny\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\">Archiwum warszawskiego getta<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n<p style=\"text-align: center;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>KATARZYNA ANDERSZ<\/strong><\/span><\/p>\n<hr style=\"background: #d0e6fa; width: 710px; height: 15px;\" \/>\n<p style=\"text-align: center;\"><img decoding=\"async\" class=\"aligncenter\" src=\"https:\/\/chidusz.com\/wp-content\/uploads\/2017\/09\/ar.jpeg\" width=\"100%\" \/><span style=\"color: #808080;\"><em>Ulica Nowolipki 68 w Warszawie. Micha\u0142 Borowicz i Hersz Wasser wydobywaj\u0105 pierwsz\u0105 z odnalezionych cz\u0119\u015bci archiwum Oneg Szabat. Fot. Archiwum \u017bydowskiego Instytutu Historycznego<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">18 WRZE\u015aNIA 2017 ROKU MIN\u0118\u0141O 71 LAT OD MOMENTU, KIEDY W GRUZACH WARSZAWSKIEGO GETTA ODNALEZIONO PIERWSZ\u0104 Z UKRYTYCH CZ\u0118\u015aCI ARCHIWUM RINGELBLUMA. \u017bYDOWSKI INSTYTUT HISTORYCZNY, KT\u00d3RY OBCHODZI W TYM ROKU 70-LECIE ISTNIENIA, ZAINICJOWA\u0141 Z TEJ OKAZJI PROGRAM ONEG SZABAT, MAJ\u0104CY NA CELU UDOST\u0118PNIENIE MATERIA\u0141\u00d3W ON-LINE I WYDANIE ICH KOMPLETNEJ KSI\u0104\u017bKOWEJ EDYCJI. NA PO\u0141OW\u0118 LISTOPADA PLANOWANE JEST OTWARCIE STA\u0141EJ WYSTAWY \u201eCZEGO NIE MOGLI\u015aMY WYKRZYCZE\u0106 PRZED \u015aWIATEM\u201d W SIEDZIBIE INSTYTUTU.<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #808080;\"><em>Poni\u017cszy wywiad z prof. Samuelem Kassowem, badaczem spu\u015bcizny Ringelbluma, ukaza\u0142 si\u0119 w \u201eChiduszu\u201d w maju 2016 roku.<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><strong>Projektem \u017cycia Emanuela Ringelbluma, historyka urodzonego w 1900 roku w Buczaczu (dzisiejsza Ukraina), sta\u0142o si\u0119 dokumentowanie \u015bmierci. To dzi\u0119ki niemu i jego nieformalnemu zespo\u0142owi, nazwanemu Oneg Szabat (hebr. rado\u015b\u0107 szabatu), uda\u0142o si\u0119 zgromadzi\u0107 i ocali\u0107 wiele bezcennych dokument\u00f3w pokazuj\u0105cych obraz \u017cycia w getcie. Zbierali wszystko, co w przysz\u0142o\u015bci mog\u0142o pom\u00f3c odtworzy\u0107 histori\u0119 los\u00f3w ludzi skazanych na g\u0142\u00f3d, cierpienie, choroby, a w ko\u0144cu na \u015bmier\u0107. Od wspomnie\u0144, pami\u0119tnik\u00f3w i list\u00f3w, poprzez oficjalne dokumenty, nawet po papierki po cukierkach. Wielu w obliczu \u015bmierci, kt\u00f3ra mog\u0142a nadej\u015b\u0107 w ka\u017cdej chwili, pisa\u0142o, \u017ce chcieliby, aby zapami\u0119tano ich \u017cony i dzieci. Dziewi\u0119tnastoletni Dawid Graber zaskakuj\u0105co dojrzale notowa\u0142, \u017ce cho\u0107 skazani s\u0105 na zag\u0142ad\u0119, to ju\u017c mog\u0105 czu\u0107 si\u0119 jak weterani wojenni z medalami na piersi. To od nich przysz\u0142e pokolenia dowiedz\u0105 si\u0119 o tragedii, kt\u00f3ra mia\u0142a miejsce w XX wieku. \u201eTeraz mo\u017cemy spokojnie umiera\u0107. Wype\u0142nili\u015bmy swoj\u0105 misj\u0119\u201d \u2013 pisa\u0142 prawdopodobnie na dzie\u0144 przed zakopaniem archiwum. Odnalezione po wojnie, stanowi by\u0107 mo\u017ce najwa\u017cniejsze \u015bwiadectwo Zag\u0142ady.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><strong>Jednym z najwybitniejszych znawc\u00f3w \u017cycia i dzia\u0142alno\u015bci Emanuela Rigelbluma i grupy Oneg Szabat jest Samuel Kassow, autor ksi\u0105\u017cki \u201eKto napisze nasz\u0105 histori\u0119?\u201d. Na 2017 rok zaplanowana jest premiera fabularyzowanego filmu dokumentalnego o tym samym tytule. Zdj\u0119cia do niego realizowano w maju 2016 roku w \u0141odzi i w Warszawie. Film re\u017cyseruje ameryka\u0144ska dokumentalistka Roberta Grossman, a produkuje Nancy Spielberg. Samuel Kassow jest jednym z konsultant\u00f3w historycznych.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><strong>Katarzyna Andersz: Czytaj\u0105c pana ksi\u0105\u017ck\u0119 \u201eKto napisze nasz\u0105 histori\u0119?\u201d odnios\u0142am wra\u017cenie, \u017ce Ringelblum przed wojn\u0105 by\u0142 do\u015b\u0107 przeci\u0119tn\u0105 postaci\u0105.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Samuel Kassow: By\u0142 dobrym historykiem, ale na pewno nie mia\u0142 reputacji wybitnego naukowca. Przed wojn\u0105 chodzi\u0142 do archiw\u00f3w, by\u0142 bardzo rzetelny, ale swoim badaniom m\u00f3g\u0142 po\u015bwi\u0119ci\u0107 tylko mniej wi\u0119cej godzin\u0119 dziennie, bo mia\u0142 trzy, cztery prace w tym samym czasie. Musia\u0142 jako\u015b utrzyma\u0107 rodzin\u0119. Podczas wojny wiele niewybitnych os\u00f3b stawa\u0142o si\u0119 nagle wielkimi. I na odwr\u00f3t \u2013 wielcy okazywali si\u0119 zupe\u0142nie mierni, nie odnajdywali si\u0119 w nowej sytuacji. Gdyby nie wojna, Ringelblum prawdopodobnie nigdy nie by\u0142by postrzegany jako wa\u017cna posta\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000000;\"><strong>Przewidzia\u0142 co\u015b, czego inni w tamtych czasach nie dostrzegali?<\/strong><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Dla niego oczywist\u0105 by\u0142a r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy tym, co ludzie pisz\u0105 w getcie w 1941 roku, a tym, co b\u0119d\u0105 opowiada\u0107 z perspektywy czasu ci, kt\u00f3rym uda si\u0119 prze\u017cy\u0107 wojn\u0119. Przyjm\u0105 oni zupe\u0142nie inny punkt widzenia. Cho\u0107 warto tutaj doda\u0107, \u017ce zbieranie dokument\u00f3w i opisywanie tego, co si\u0119 dzieje, pozostawa\u0142o przez d\u0142ugi czas bez \u015bwiadomo\u015bci, jak to si\u0119 wszystko potoczy. Dopiero pod koniec 1942 roku stawa\u0142o si\u0119 oczywiste, \u017ce Niemcy doprowadz\u0105 do ca\u0142kowitej eksterminacji, wcze\u015bniej jednak nikt nie mia\u0142 poj\u0119cia, \u017ce jest skazany na pewn\u0105 \u015bmier\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><strong>Patrz\u0105c na archiwum Ringelbluma ci\u0119\u017cko sobie wyobrazi\u0107, \u017ce nie mieliby\u015bmy wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie dost\u0119pu do wiedzy zawartej w tych dokumentach.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Gdyby nie to archiwum, mieliby\u015bmy \u015bwiadectwa ocala\u0142ych z getta, ale nie opisy pochodz\u0105ce od \u017byd\u00f3w \u017cyj\u0105cych tam i opisuj\u0105cych sytuacj\u0119 w czasie rzeczywistym. \u015awiadectwa ocala\u0142ych skupi\u0142yby si\u0119 na \u017cyciu obozowym, na tym, co by\u0142o po getcie. Getto by\u0142oby tylko etapem, drog\u0105 wyjazdow\u0105 do oboz\u00f3w, nie by\u0142oby wi\u0119c tak istotne. Archiwum Ringelbluma pokazuje nam, \u017ce getto w wielu aspektach by\u0142o kontynuacj\u0105 gminy \u017cydowskiej. To zasadnicza r\u00f3\u017cnica.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><img decoding=\"async\" class=\"alignleft\" src=\"https:\/\/chidusz.com\/wp-content\/uploads\/2017\/09\/EmanuelRingelblum_1900-1944.jpg\" width=\"40%\" \/><span style=\"color: #808080;\"><em>Emanuel Ringelblum. Fot. Wikipedia<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><strong>Mo\u017ce Ringelblum nie by\u0142 wybitnym historykiem, ale ju\u017c pod koniec lat 20. zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, jak wa\u017cne jest kolekcjonowanie materia\u0142\u00f3w dokumentuj\u0105cych \u017cycie \u017cydowskie.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">To by\u0142 do\u015b\u0107 charakterystyczny dla Europy Wschodniej trend zapocz\u0105tkowany przez Dubnowa. Na Starym Kontynencie mieszka\u0142o 7-9 milion\u00f3w \u017byd\u00f3w, pos\u0142uguj\u0105cych si\u0119 g\u0142\u00f3wnie j\u0119zykiem jidysz. Byli to ludzie bez ziemi, bez suwerenno\u015bci, bez w\u0142adzy. Religia wszystko pokazuje bardzo jasno \u2013 \u017bydzi istniej\u0105 jako nar\u00f3d, modl\u0105 si\u0119, a kiedy przyjdzie mesjasz, znajd\u0105 si\u0119 w Jerozolimie. Ale kiedy przestaje si\u0119 wierzy\u0107, powstaje pytanie, co czyni tych ludzi narodem. Jak tych \u017cyj\u0105cych po\u015br\u00f3d Polak\u00f3w, Litwin\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w sk\u0142oni\u0107 do tego, \u017ceby walczyli o swoje szko\u0142y, o sw\u00f3j j\u0119zyk, o prawa, kt\u00f3re powinny im przys\u0142ugiwa\u0107? Nie maj\u0105 przecie\u017c w\u0142asnego rz\u0105du ani w\u0142adzy. W tym momencie historia zaczyna przejmowa\u0107 to, co do tej pory by\u0142o funkcj\u0105 religii \u2013 kolektywn\u0105 pami\u0119\u0107. Dubnow apeluje wi\u0119c o zbieranie dokument\u00f3w, materia\u0142\u00f3w \u017ar\u00f3d\u0142owych, tworzenie archiw\u00f3w, \u017ceby \u017bydzi mieli pami\u0119\u0107, przesz\u0142o\u015b\u0107. Ale jest jeszcze co\u015b. Gdyby zapyta\u0107 si\u0119 Graetza, albo innych \u017cydowskich historyk\u00f3w z Niemiec, kto tworzy histori\u0119 \u017cydowsk\u0105, od razu wymieniliby Majmonidesa czy Moj\u017cesza Mendelssohna. To by\u0142aby historia wielkich my\u015blicieli, definiowana przez ich intelekt, ich etyk\u0119, ich filozofi\u0119. Historia \u017cydowska tak postrzegana jest histori\u0105 walki intelektualnej, a \u017ceby j\u0105 napisa\u0107, nie s\u0105 potrzebne du\u017ce zbiory archiwalne. Jednak w momencie, kiedy zdefiniujemy histori\u0119 \u017cydowsk\u0105 jako histori\u0119 ca\u0142ego narodu, musimy w\u0142\u0105czy\u0107 w ni\u0105 histori\u0119 kobiet, \u017cebrak\u00f3w, wykluczonych. Nie tylko wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie, ale te\u017c w XV i XVI wieku. Trzeba opisa\u0107, kim by\u0142y \u017cydowskie kobiety, jak \u017cy\u0142y, a \u017ceby to zrobi\u0107, potrzeba zupe\u0142nie innych \u017ar\u00f3de\u0142. Trzeba wyj\u015b\u0107 do ludzi, rozmawia\u0107 z nimi, zwraca\u0107 uwag\u0119 na j\u0119zyk, jakiego u\u017cywaj\u0105, przys\u0142owia, a cz\u0119sto nawet wej\u015b\u0107 do ich dom\u00f3w i wyj\u0105\u0107 kroniki sprzed dwustu lat, kt\u00f3re przekazywane by\u0142y w rodzinach od pokole\u0144. To ca\u0142y proces nadawania kolekcjonowaniu dokument\u00f3w rangi misji narodowej, kt\u00f3ra powinna dotyczy\u0107 ka\u017cdego. To sta\u0142o si\u0119 celem utworzonego w 1925 roku YIVO i pasj\u0105 Ringelbluma, dla kt\u00f3rego r\u00f3wnie\u017c proces kolekcjonowania materia\u0142\u00f3w oznacza\u0142 proces budowania narodowej \u015bwiadomo\u015bci.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><strong>Zbiera\u0142 dokumenty, bo naprawd\u0119 my\u015bla\u0142, \u017ce tworzy narodow\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107?<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Tak, ale jest te\u017c wiele innych powod\u00f3w. Ringelblum by\u0142 przedstawicielem pokolenia urodzonego na samym pocz\u0105tku XX wieku, kt\u00f3re w wieku 20 lat, wraz z odzyskaniem przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci, znalaz\u0142o si\u0119 pod jej w\u0142adz\u0105. Pami\u0119tajmy, \u017ce \u017bydzi nie mieszkali pod polsk\u0105 w\u0142adz\u0105 od trzeciego rozbioru w 1795 roku. To wywo\u0142a\u0142o pewne problemy. Z jednej strony konstytucja m\u00f3wi\u0142a, \u017ce wszyscy obywatele s\u0105 r\u00f3wni, a z drugiej polska kultura by\u0142a kultur\u0105 szlachty i ch\u0142op\u00f3w i mia\u0142a raczej kontrowersyjny i protekcjonalny stosunek do \u017byd\u00f3w. Ringelblum i \u017bydzi w jego wieku dorastali w Polsce, w kt\u00f3rej byli obywatelami drugiej kategorii. Wiedzieli, \u017ce nie dostan\u0105 pracy w samorz\u0105dach i instytucjach zarz\u0105dzanych przez pa\u0144stwo. W warszawskim transporcie miejskim na cztery tysi\u0105ce pracownik\u00f3w by\u0142o dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w. W Krakowie wszyscy \u017cydowscy urz\u0119dnicy pocztowi, kt\u00f3rzy pracowali tam za czas\u00f3w habsburskich, zostali wyrzuceni. Przemys\u0142 tytoniowy zosta\u0142 upa\u0144stwowiony i wszyscy pracuj\u0105cy w nim \u017bydzi stracili prac\u0119.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Koncept tego, \u017ce zbieranie materia\u0142\u00f3w jest tak wa\u017cne, bierze si\u0119 zatem i z tego, \u017ce tysi\u0105ce m\u0142odych \u017byd\u00f3w w Polsce mia\u0142o ni\u017cszy status ni\u017c Polacy. Byli pozbawieni w\u0142adzy, nie mieli odwagi, m\u00f3wiono im, \u017ce nie maj\u0105 talent\u00f3w, kt\u00f3re maj\u0105 Polacy. Ca\u0142e to pokolenie chcia\u0142o uciec do Palestyny lub innych kraj\u00f3w, inni z t\u0119sknot\u0105 spogl\u0105dali na komunizm. Jednym z cel\u00f3w stawianych i przez YIVO i przez Bund by\u0142o danie m\u0142odym \u017bydom do zrozumienia, \u017ce Polska jest ich domem. To tu mieszkali oni i ich rodzice i marzenia o emigracji w niczym nie pomog\u0105. Prawdziwym wyzwaniem jest to, jak poradzi\u0107 sobie z rzeczywisto\u015bci\u0105 w Polsce.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Max Weinreich, dyrektor YIVO, kiedy studiowa\u0142 na Yale University w latach 1931-32, wybra\u0142 si\u0119 w podr\u00f3\u017c na Po\u0142udnie, do \u201eczarnych\u201d college\u2019\u00f3w w Alabamie i Missisipi. By\u0142 przekonany, \u017ce ciemnosk\u00f3rzy obywatele USA maj\u0105 dok\u0142adnie takie same problemy jak \u017bydzi w Polsce. Jak wzbudzisz w m\u0142odych ludziach poczucie w\u0142asnej warto\u015bci, je\u015bli biali Amerykanie m\u00f3wi\u0105 im, \u017ce s\u0105 gorsi? Weinreich przygl\u0105da\u0142 si\u0119, jak poradzono sobie z tymi problemami na gruncie ameryka\u0144skim.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><strong>Jaki by\u0142 efekt tej podr\u00f3\u017cy badawczej Weinreicha?<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">YIVO zacz\u0119\u0142o robi\u0107 wywiady z m\u0142odymi lud\u017ami, nak\u0142ania\u0142o ich do pisania autobiografii, odby\u0142 si\u0119 znany konkurs, w kt\u00f3rym siedemnasto- i osiemnastolatkowie opisywali swoje \u017cycie. Chodzi\u0142o o to, \u017ceby zbudowa\u0107 psychologiczny obraz ca\u0142ego pokolenia i dowiedzie\u0107 si\u0119, jak mo\u017cna tym m\u0142odym ludziom pom\u00f3c. Ringelblum tak\u017ce by\u0142 w ten projekt zaanga\u017cowany. Oneg Szabat kontynuowa\u0142 wi\u0119c zadanie, kt\u00f3re postawi\u0142o YIVO. Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce mniej wi\u0119cej do kwietnia \u2013 czerwca 1942 roku wszystkim tym, kt\u00f3rzy spisywali swoje wspomnienia, nie przysz\u0142o do g\u0142owy, \u017ce Niemcy b\u0119d\u0105 chcieli ich zabi\u0107. My\u015bleli raczej: sko\u0144czy si\u0119 wojna i co zrobimy? Polacy powiedz\u0105, \u017ce zdradzili\u015bmy Polsk\u0119, \u017ce kolaborowali\u015bmy z Sowietami. B\u0119dziemy musieli sobie odpowiedzie\u0107 na pytanie, kt\u00f3rzy z naszych przyw\u00f3dc\u00f3w stan\u0119li na wysoko\u015bci zadania, a kt\u00f3rzy nie. Ze zgromadzonych dokument\u00f3w dowiemy si\u0119, jacy byli \u017bydzi podczas wojny. B\u0119d\u0105 relacje o jad\u0142odajniach, o organizacjach samopomocy, o tym, jak rozwija\u0142a si\u0119 kultura. Materia\u0142y poka\u017c\u0105, kto poni\u00f3s\u0142 pora\u017ck\u0119, a kto sobie poradzi\u0142. Tak wi\u0119c do 1942 roku Oneg Szabat nie dokumentowa\u0142 \u015bmierci a \u017cycie. Mia\u0142 by\u0107 zabezpieczeniem na czasy powojenne.<\/span><\/p>\n<p><strong>Bardzo ciekawy jest ten element obronny \u2013 udowodnienia, \u017ce \u017bydzi nie zawinili w czasie wojny.<\/strong><\/p>\n<p style=\"text-align: left;\"><span style=\"color: #000080;\">Nie nazwa\u0142bym tego obron\u0105. Ringelblum, tak jak inny historycy, porusza\u0142 si\u0119 po niepewnym gruncie. Granica tego, co jest obron\u0105, a co dokumentacj\u0105, jest trudna do zdefiniowania. Pomi\u0119dzy 1939 a 1940 rokiem Ringelblum zebra\u0142 wiele \u015bwiadectw z Bia\u0142egostoku i Wilna na temat tego, jak \u017bydzi reagowali na Sowiet\u00f3w, po to w\u0142a\u015bnie, \u017ceby obraz tego, co dzia\u0142o si\u0119 podczas wojny, by\u0142 jak najbardziej obiektywny. Chcia\u0142 dokumentowa\u0107 przypadki nie tylko \u017byd\u00f3w przeciwstawiaj\u0105cych si\u0119 komunizmowi, ale te\u017c tych, kt\u00f3rzy wspierali bolszewizm. Nie tylko po to, \u017ceby nie by\u0142o tak \u0142atwo rzuci\u0107 oskar\u017cenia, \u017ce \u017bydzi zdradzili Polsk\u0119, ale tak\u017ce, \u017ceby zaprezentowa\u0107 ca\u0142y przekr\u00f3j zjawiska. Ringelbluma od zawsze n\u0119ka\u0142o napi\u0119cie pomi\u0119dzy histori\u0105 obiektywn\u0105 a histori\u0105 jako obron\u0105 narodow\u0105. Raz nawet napisa\u0142 w tej sprawie do Czerniakowa na temat 1863 roku, bo znalaz\u0142 dokument o \u017cydowskim w\u0142a\u015bcicielu tawerny, kt\u00f3ry szpiegowa\u0142 dla Rosjan. Zastanawia\u0142 si\u0119, czy go opublikowa\u0107, bo stawia\u0142 przecie\u017c \u017byd\u00f3w w z\u0142ym \u015bwietle, ale w ko\u0144cu stwierdzi\u0142, \u017ce chyba b\u0119dzie musia\u0142 to zrobi\u0107.<\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: center;\"><img decoding=\"async\" class=\"aligncenter\" src=\"https:\/\/chidusz.com\/wp-content\/uploads\/2017\/09\/wide__44A4073.jpg\" width=\"100%\" \/><span style=\"color: #808080;\"><em>Zdj\u0119cie z planu fabularyzowanego filmu dokumentalnego Roberty Grossman. Piotr G\u0142owacki w roli Emanuela Ringelbluma. Fot. Grzegorz Kwolek, \u017bIH<\/em><\/span><\/p>\n<p style=\"text-align: right;\"><span style=\"color: #000080;\">czytaj dalej tu:<\/span> <a style=\"color: #000080; text-decoration: underline;\" href=\"https:\/\/chidusz.com\/archiwum-ringelbluma-oneg-szabat-emanuel-ringelblum-getto-zih-archiwum-warszawskiego-getta-samuel-kassow-tlomackie-zydowski-instytut-historyczny\/\" target=\"_blank\" rel=\"noopener\"><strong>Archiwum warszawskiego getta<\/strong><\/a><\/p>\n<hr style=\"background: #d0e6fa; width: 710px; height: 15px;\" \/>\n<div id=\"content\" class=\" content-alignment&lt;br \/&gt;&lt;br \/&gt; \">\n<div id=\"watch-description\" class=\"yt-uix-button-panel\">\n<div id=\"watch-description-text\">\n<p style=\"text-align: center;\"><span style=\"color: #808080;\"> twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: <span style=\"color: #000080;\"><strong><span style=\"text-decoration: underline;\"><a style=\"color: #000080; text-decoration: underline;\" href=\"mailto:webmaster@reunion68.com\">webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<hr style=\"width: 710px;\" \/>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Archiwum warszawskiego getta KATARZYNA ANDERSZ Ulica Nowolipki 68 w Warszawie. Micha\u0142 Borowicz i Hersz Wasser wydobywaj\u0105 pierwsz\u0105 z odnalezionych cz\u0119\u015bci archiwum Oneg Szabat. Fot. Archiwum \u017bydowskiego Instytutu Historycznego 18 WRZE\u015aNIA 2017 ROKU MIN\u0118\u0141O 71 LAT OD MOMENTU, KIEDY W GRUZACH WARSZAWSKIEGO GETTA ODNALEZIONO PIERWSZ\u0104 Z UKRYTYCH CZ\u0118\u015aCI ARCHIWUM RINGELBLUMA. \u017bYDOWSKI INSTYTUT HISTORYCZNY, KT\u00d3RY OBCHODZI W [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56757"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=56757"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56757\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":56775,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/56757\/revisions\/56775"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=56757"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=56757"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=56757"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}