{"id":57453,"date":"2017-11-10T18:09:06","date_gmt":"2017-11-10T16:09:06","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=57453"},"modified":"2017-11-10T16:28:00","modified_gmt":"2017-11-10T14:28:00","slug":"19-09-23","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=57453","title":{"rendered":"Andrzej Krakowski: Ja uciek\u0142em, Spielberg wytrzyma\u0142"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Andrzej Krakowski: Ja uciek\u0142em, Spielberg wytrzyma\u0142<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Katarzyna Bielas<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Fot. Albert Zawada<\/em><\/span><\/p>\n

Zaproponowali mi trzy \u015bwietne projekty, 100 tys. dolar\u00f3w za ka\u017cdy, ale pod warunkiem \u017ce moje nazwisko si\u0119 nie uka\u017ce. Co to by\u0142y za filmy, nie wolno mi powiedzie\u0107 do ko\u0144ca \u017cycia.<\/strong><\/p>\n

Andrzej Krakowski<\/strong> – ur. w 1946, re\u017cyser, scenarzysta, producent filmowy, pedagog, pisarz, rysownik; profesor City University of New York, doktor sztuk filmowych. Studiowa\u0142 w PWSTiF w \u0141odzi i w American Film Institute. Producent m.in. nominowanego do Oscara \u201eCalifornia Reich\u201d, dwukrotny zdobywca nagrody Emmy za seri\u0119 \u201eWe Are New York\u201d oraz popularnego na Broadwayu musicalu \u201eKing David\u201d. Re\u017cyser m.in. \u201eLooking for Palladin\u201d, \u201eFarewell to My Country\u201d i \u201eCampfire Stories\u201d. Autor wydanych w Polsce ksi\u0105\u017cek \u201ePollywood: jak stworzyli\u015bmy Hollywood\u201d, \u201ePollywood II: uciekinierzy w raju\u201d i \u201eDziura w ca\u0142ym\/Hole in the Whole\u201d (rysunki). Emigrant 1968. Mieszka w Nowym Jorku<\/em><\/p>\n

Wyjecha\u0142 pan w 1968 roku.<\/strong>
\n\u2013 Nie wyjecha\u0142em na \u017cydowskich papierach, tylko na ministerialne stypendium do Hollywood. Mo\u017cemy, tak jak wszyscy w Stanach, by\u0107 na ty?<\/span><\/p>\n

Zadzwoni\u0142 do mnie wiceminister kultury Zygmunt Garstecki, dostali propozycj\u0119 trzymiesi\u0119cznego stypendium do Los Angeles i mog\u0119 pojecha\u0107, b\u0119d\u0119 przyczepiony do Paramount Pictures. Pierwsza reakcja mojego ojca: \u201eNa nic si\u0119 nie zgadzaj, co\u015b tu si\u0119 knuje\u201d, ale potem, ju\u017c spokojnie: \u201eW\u0142a\u015bciwie to co ci si\u0119 mo\u017ce sta\u0107? Mamy tam kuzyn\u00f3w, nie dadz\u0105 ci zgin\u0105\u0107. Dam ci jeszcze Dzidk\u0119\u201d. W rodzinie by\u0142 \u015blub, dobry pretekst do kr\u00f3tkiego wyjazdu te\u017c dla m\u0142odszej siostry.<\/span><\/p>\n

Po trzech tygodniach naszego pobytu w USA polskie w\u0142adze, stosuj\u0105c szanta\u017c, zmusi\u0142y nas do zrzeczenia si\u0119 obywatelstwa. Szanta\u017c dotyczy\u0142 ojca, kt\u00f3remu rozwi\u0105zano zesp\u00f3\u0142 Kamera i zaproponowano prac\u0119 konduktora. Z\u0142o\u017cy\u0142 papiery na wyjazd do Izraela. Powiedzieli, \u017ce nawet nie rozpatrz\u0105 jego sprawy, je\u015bli my nie ode\u015blemy paszport\u00f3w. A ojciec zda\u0142 ju\u017c mieszkanie, samoch\u00f3d, wszystkiego si\u0119 pozby\u0142. Odes\u0142ali\u015bmy paszporty, ojcu dali dokument podr\u00f3\u017cy. Szykanowali go do ostatniej chwili, jeszcze w poci\u0105gu do Wiednia chcieli go aresztowa\u0107. Mnie i siostrze przynajmniej zaoszcz\u0119dzono upokorze\u0144.<\/span><\/p>\n

Nie mia\u0142em ju\u017c obywatelstwa, wi\u0119c stypendium te\u017c si\u0119 sko\u0144czy\u0142o.<\/span><\/p>\n

Tw\u00f3j ojciec J\u00f3zef Krakowski przed wyjazdem by\u0142 szefem produkcji Kamery, wcze\u015bniej dyrektorem Orbisu, kilka razy w randze wiceministra. Podobno w szkole filmowej koledzy nie chcieli si\u0119 z tob\u0105 kumplowa\u0107, bo by\u0142e\u015b synem prominenta.<\/strong><\/span>
\n \u2013 Wcale si\u0119 nie dziwi\u0119. Dziekanem re\u017cyserii by\u0142 kierownik artystyczny Kamery Jerzy Bossak, dziekanem operatorki \u2013 Jerzy Mierzejewski, u kt\u00f3rego uczy\u0142em si\u0119 wcze\u015bniej rysunku, malarstwa, w Kamerze ojciec pracowa\u0142 i przyja\u017ani\u0142 si\u0119 z Munkiem, pracowali tam najlepsi: Wajda, Pola\u0144ski, Skolimowski, Has, Hoffman, Majewski, Lesiewicz, Petelscy\u2026 Jako 14-latek by\u0142em na planie \u201eNo\u017ca w wodzie\u201d, potem \u201eNaganiacza\u201d, \u201ePami\u0119tnika znalezionego w Saragossie\u201d\u2026 Ka\u017cd\u0105 woln\u0105 chwil\u0119 tak sp\u0119dza\u0142em.<\/span><\/p>\n

Kiedy Munk robi\u0142 \u201eZezowate szcz\u0119\u015bcie\u201d, by\u0142em w harcerstwie, kt\u00f3rego\u015b dnia powiedzia\u0142: \u201ePrzyprowad\u017a swoj\u0105 dru\u017cyn\u0119\u201d. W scenie w \u0141azienkach maszeruj\u0119 razem z harcerzami; nas, czyli drugi plan, re\u017cyserowa\u0142 Romek Pola\u0144ski.<\/span><\/p>\n

Wielu re\u017cyser\u00f3w zna\u0142em z domu, ze wszystkimi by\u0142em na ty. Zna\u0142em \u015bwiat, kt\u00f3ry dla koleg\u00f3w by\u0142 krain\u0105 marze\u0144. Trzeba pami\u0119ta\u0107 te\u017c, \u017ce w wyniku zmiany przepis\u00f3w dopiero od mojego roku do szko\u0142y filmowej mo\u017cna by\u0142o zdawa\u0107 po maturze, wszyscy opr\u00f3cz Andrzeja Titkowa, byli o kilka lat starsi, ju\u017c po studiach.<\/span><\/p>\n

Zreszt\u0105 rok 1968 by\u0142 najlepszym sprawdzianem, tylko dwie osoby z tych, kt\u00f3re uwa\u017ca\u0142em za bliskie, nie zerwa\u0142y ze mn\u0105 kontaktu \u2013 Wojciech Marczewski i Janusz Zaorski. Za to potem, kiedy zacz\u0105\u0142em robi\u0107 filmy w Stanach, mia\u0142em w Polsce mn\u00f3stwo przyjaci\u00f3\u0142.<\/span><\/p>\n

Kiedy mia\u0142em zacz\u0105\u0107 studia w American Film Institute, \u0142\u00f3dzka szko\u0142a potwierdzi\u0142a moj\u0105 edukacj\u0119 dopiero po awanturze zrobionej przez telefon przez Stanis\u0142awa Wohla, z kt\u00f3rego synem studiowa\u0142em.<\/span><\/p>\n

Opowiedz o ojcu.<\/strong><\/span>
\n\u2013 By\u0142 sierot\u0105. Urodzi\u0142 si\u0119 w 1914 roku w Breslau, w Niemczech, a jego m\u0142odszy brat w Koniecpolu, mi\u0119dzy Cz\u0119stochow\u0105 a \u0141odzi\u0105. Pochodzili z olbrzymiej rodziny Krakowskich, w kt\u00f3rej by\u0142o wszystko \u2013 bogactwo i bieda, religijno\u015b\u0107, ortodoksja i asymilacja, wykszta\u0142cenie i kompletny brak edukacji.<\/span><\/p>\n

Po wczesnej \u015bmierci rodzic\u00f3w ojciec zosta\u0142 sam, musia\u0142 zarabia\u0107, wi\u0119c jako dziewi\u0119ciolatek poszed\u0142 do Hotelu Kupieckiego w Cz\u0119stochowie nosi\u0107 walizki. Jego brat, kt\u00f3rym na pocz\u0105tku zaopiekowali si\u0119 s\u0105siedzi, katolicy, wyuczy\u0142 si\u0119 na szewca. Ojciec uwa\u017ca\u0142 ich potem za rodzin\u0119, dzieci za rodze\u0144stwo.<\/span><\/p>\n

Dziwne, \u017ce wasza rodzina si\u0119 twoim ojcem nie zaopiekowa\u0142a.<\/strong>
\n\u2013 To prawda. Szczeg\u00f3lnie \u017ce zgodnie z tradycj\u0105 \u017cydowsk\u0105, kiedy umiera matka, kt\u00f3ra ma niezam\u0119\u017cn\u0105 siostr\u0119, to wdowiec powinien j\u0105 po\u015blubi\u0107. Ale siostra mojej babci by\u0142a nie\u0142adna, j\u0105ka\u0142a si\u0119 i tak si\u0119 nie sta\u0142o. Ch\u0142opcy zostali sami.<\/span><\/p>\n

W hotelu by\u0142a przerzut\u00f3wka komunistyczna, punkt kontaktowy, ojciec wcze\u015bnie zacz\u0105\u0142 komunizowa\u0107, zosta\u0142 dzia\u0142aczem. Przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do \u0141odzi, potem siedzia\u0142 z Gomu\u0142k\u0105 w jednej celi w Sieradzu, przed wojn\u0105 o\u017ceni\u0142 si\u0119, mia\u0142 dzieci. Olbrzymia cz\u0119\u015b\u0107 z nas, emigracji \u201968, pochodzi z drugich rodzin, bo pierwsze pogin\u0119\u0142y. Nasi rodzice za\u0142o\u017cyli nowe, mieli dzieci, a po 20 latach powiedziano im: \u201eWon!\u201d<\/span><\/p>\n

W 1939 ojciec wyl\u0105dowa\u0142 we Lwowie, pracowa\u0142 w fabryce, dzia\u0142a\u0142 w zwi\u0105zku zawodowym lakiernik\u00f3w, w 1941 Rosjanie ich ewakuowali, podjecha\u0142y ci\u0119\u017car\u00f3wki, zabra\u0142y dzia\u0142aczy komunistycznych i wojskowych, ale nie pozwolili zabra\u0107 rodzin, kt\u00f3re pierwszym transportem pojecha\u0142y do obozu zag\u0142ady. \u017bonie Edzi Szpicberg i dw\u00f3jce dzieci ojciec nie mia\u0142 nawet szansy powiedzie\u0107 \u201edo widzenia\u201d.<\/span><\/p>\n

By\u0142 w Armii Czerwonej, potem w Armii Andersa, Aleksander Wat opisywa\u0142, jak ojciec z Broniewskim tam jechali. Kiedy Armia ewakuowa\u0142a si\u0119 przez Morze Kaspijskie, w ostatniej chwili wysadzono 47 oficer\u00f3w i podoficer\u00f3w \u017byd\u00f3w: \u201eWy z nami nie jedziecie\u201d. Ojciec przez Taszkient wr\u00f3ci\u0142 do Moskwy, skierowali go do I Dywizji im. Tadeusza Ko\u015bciuszki, zosta\u0142 jednym z dow\u00f3dc\u00f3w batalionu szturmowego, w kt\u00f3rym wi\u0119kszo\u015b\u0107 stanowili d\u0105browszczacy. Potem organizowa\u0142 partyzantk\u0119, zrzucano go trzy razy do lasu, kiedy wyzwolono \u2013 albo zaj\u0119to, zale\u017cy jak na to patrzymy \u2013 Che\u0142m i Lw\u00f3w, by\u0142 dow\u00f3dc\u0105 najwi\u0119kszego zgrupowania partyzanckiego na Lubelszczy\u017anie, brygady im. Wasilewskiej i Grunwaldu, kt\u00f3re po\u0142\u0105czono.<\/span><\/p>\n

D\u0142uga historia\u2026<\/strong>
\n\u2013 Ja to bardzo skracam. Gomu\u0142ka i Bierut podj\u0119li decyzj\u0119, \u017ce wszyscy w mundurach id\u0105 na Berlin, a aparat w\u0142adzy b\u0119dzie budowany przez partyzant\u00f3w, ojciec zosta\u0142 dow\u00f3dc\u0105 batalionu ochrony rz\u0105du z zadaniem budowania bezpieki, by\u0142 tym, kt\u00f3ry je\u017adzi\u0142 od miasta do miasta, zatrudnia\u0142 ludzi, dawa\u0142 bro\u0144, tak \u017ce na tych cudnych wystawach IPN \u201eTwarze bezpieki\u201d m\u00f3j tata powtarza si\u0119 najcz\u0119\u015bciej. Powiedzieli mu, \u017ce to praca na sze\u015b\u0107 tygodni, a trwa\u0142o to prawie trzy lata. Wyrwa\u0142 si\u0119, zosta\u0142 pierwszym po wojnie dyrektorem Orbisu. To by\u0142o zes\u0142anie za to, \u017ce nie chcia\u0142 nacjonalizowa\u0107 rze\u017anik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Orbis w Warszawie to zes\u0142anie?<\/strong>
\n\u2013 Ale jaki to by\u0142 Orbis! Jedyny budynek, kt\u00f3ry sta\u0142, to Hotel Europejski, ale Rokossowski zabra\u0142 go na siedzib\u0119 sztabu generalnego. Ojciec zaczyna\u0142 od zera.<\/span><\/p>\n

W 1956 pok\u0142\u00f3ci\u0142 si\u0119 z Gomu\u0142k\u0105, powiedzia\u0142 mu, \u017ce otacza si\u0119 oportunistami, ludzie, kt\u00f3rym daje w\u0142adz\u0119, to nie komuni\u015bci i pi\u0119\u0107 lat wcze\u015bniej go sypali. Gomu\u0142ka dosta\u0142 odpa\u0142u, by\u0142em przy tym, jak na ojca wrzeszcza\u0142, w Zakopanem.<\/span><\/p>\n

Wkr\u00f3tce go aresztowano. Kt\u00f3rego\u015b dnia po prostu wyszed\u0142 z domu i nie wr\u00f3ci\u0142, a kiedy po kilku miesi\u0105cach si\u0119 pojawi\u0142, by\u0142 kompletnie siwy. Nigdy nie chcia\u0142 powiedzie\u0107, co si\u0119 dzia\u0142o na Rakowieckiej.<\/span><\/p>\n

Chcia\u0142 potem wyjecha\u0107 do Kanady, ale si\u0119 nie uda\u0142o. Tam te\u017c by\u0142a cz\u0119\u015b\u0107 rodziny, kt\u00f3ra uratowa\u0142a si\u0119 z Holocaustu, ojciec ich wszystkich odnalaz\u0142 zaraz po wojnie, odkarmi\u0142, da\u0142 paszporty i powiedzia\u0142: \u201eWyje\u017cd\u017cajcie\u201d. Ostatni, m\u0142odszy brat dziadka Dawid Krakowski wyjecha\u0142 po pogromie kieleckim, kt\u00f3ry by\u0142 w 1946 roku. By\u0142 chasydem, mia\u0142 cha\u0142at, pejsy, brod\u0119, jarmu\u0142k\u0119 albo czarny kapelusz, oczywi\u015bcie szykanowano go na ulicy.<\/span><\/p>\n

To teraz o twojej matce.<\/strong>
\n\u2013 By\u0142a c\u00f3rk\u0105 Tekli Borowiak, \u0142\u00f3dzkiej rewolucjonistki, po wojnie na Widzewie by\u0142a szko\u0142a jej imienia, tablica pami\u0105tkowa, do tej pory jest ulica, jeszcze jej nie zdekomunizowali.<\/span><\/p>\n

Dziadek by\u0142 telefoniarzem, zak\u0142ada\u0142 telefony, by\u0142 p\u00f3\u0142 Niemcem, p\u00f3\u0142 Polakiem, prze\u017cy\u0142. Babcia zosta\u0142a aresztowana w czasie wojny, a potem oblana benzyn\u0105 i spalona przed szeregiem wi\u0119\u017aniarek, \u017ceby si\u0119 nie organizowa\u0142y w ruch oporu w Birkenau. Mama prze\u017cy\u0142a w \u0141odzi dzi\u0119ki niemieckiej aptekarskiej rodzinie Szyrmer\u00f3w, przechowali j\u0105 pod jej w\u0142asnym nazwiskiem Henia Borowiak.<\/span><\/p>\n

Mama pracowa\u0142a w MSZ, w handlu zagranicznym, potem w Polskim Radiu, by\u0142a dziennikark\u0105, redaktork\u0105, korespondentk\u0105, m.in. w Szwajcarii, Belgii, Francji. Zmar\u0142a wcze\u015bnie, w 1965 roku, na raka, wa\u017cy\u0142a 27 kilogram\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Kiedy nie wysz\u0142o z Kanad\u0105, rodzice zastanawiali si\u0119, co robi\u0107, i wtedy przysz\u0142a propozycja pracy dla ojca jako wiceprzewodnicz\u0105cego Centralnego Urz\u0119du Kinematografii. Odm\u00f3wi\u0142, nie chcia\u0142 by\u0107 na stanowisku podlegaj\u0105cym KC. Tydzie\u0144 p\u00f3\u017aniej przyjechali do nas do domu Aleksander Ford, kt\u00f3rego zna\u0142 z 1. Dywizji, Stanis\u0142aw Wohl, Jan Rybkowski i zaproponowali mu prac\u0119 szefa produkcji zespo\u0142u filmowego Studio.<\/span><\/p>\n

Jaki mia\u0142 zwi\u0105zek z filmem?<\/strong>
\n\u2013 O to samo zapyta\u0142. Sta\u015b Wohl powiedzia\u0142: \u201eFilmu to my ci\u0119 w trzy tygodnie nauczymy, nam jest potrzebna ta reszta, organizowanie, kontakty, ty mo\u017cesz zadzwoni\u0107 do Gomu\u0142ki i powiedzie\u0107: Wies\u0142aw, ja chc\u0119, \u017ceby ten film powsta\u0142 \u201d.<\/span><\/p>\n

Z Fordem pok\u0142\u00f3ci\u0142 si\u0119 jednak o jego zgod\u0119 na zap\u00f3\u0142kowanie dw\u00f3ch film\u00f3w wed\u0142ug b\u0119d\u0105cego na indeksie Marka H\u0142aski. Ford, choleryk, przyjecha\u0142 do nas zielonym mercedesem i zacz\u0105\u0142 si\u0119 na ojca wydziera\u0107, ojciec wykrzycza\u0142 mu: \u201eKiedy\u015b by\u0142e\u015b odwa\u017cny, co si\u0119 z tob\u0105 sta\u0142o!\u201d. I odszed\u0142 z zespo\u0142u. Wkr\u00f3tce zosta\u0142 szefem produkcji Kamery, pracowa\u0142 tam a\u017c do 1968 roku, do rozwi\u0105zania zespo\u0142u.<\/span><\/p>\n

U nas w domu bywali nie tylko filmowcy, ale i arty\u015bci, te\u017c zagraniczni, tacy jak Picasso, Neruda czy Diego Rivera. Ojciec pozna\u0142 ich wcze\u015bniej, jako szef Orbisu. By\u0142 w Polsce ich gospodarzem, mia\u0142 wszystkie apana\u017ce, szofera, samoch\u00f3d. Poniewa\u017c nie by\u0142o dobrych hoteli, r\u00f3\u017cni wa\u017cni, znani ludzie u nas przemieszkiwali.<\/span><\/p>\n

Nasz dom by\u0142 jak wielki tramwaj, przednim wej\u015bciem ludzie wsiadali, a tylnym wysiadali. Kiedy\u015b wchodz\u0119, na kanapie le\u017cy facet, twarz ma zakryt\u0105 gazet\u0105 \u2013 to by\u0142 Yves Montand, kt\u00f3rego tata przywi\u00f3z\u0142 z wyst\u0119pu na \u017beraniu, gdzie go wygwizdano.<\/span><\/p>\n

Gdzie mieszkali\u015bcie?<\/strong>
\n\u2013 Do\u015b\u0107 daleko, na Bielanach, na Ceg\u0142owskiej 38 m. 1, w dwurodzinnej willi, kt\u00f3r\u0105 ojciec i jego przyjaciel Ludwik Zag\u00f3rski dostali na mocy dekretu Bieruta. Dom by\u0142 wypalony, jak wyliczono, w 68 procentach. Odbudowali go, 20 lat byli zwolnieni z czynszu, potem dop\u0142acili r\u00f3\u017cnic\u0119 i mogli wykupi\u0107 \u2013 akurat w 1968 roku.<\/span><\/p>\n

Na g\u00f3rze, u Zag\u00f3rskich, by\u0142o podobnie, otwarty dom, grano w bryd\u017ca, Zag\u00f3rski by\u0142 w Hiszpanii, odwiedzali go d\u0105browszczacy.<\/span><\/p>\n

Pod wzgl\u0119dem towarzyskim moje dzieci\u0144stwo by\u0142o niezwyk\u0142e. Z drugiej strony gdybym dzi\u015b mia\u0142 je okre\u015bli\u0107 jednym s\u0142owem, by\u0142oby to \u201eznikanie\u201d, bo przyje\u017cd\u017cali do nas te\u017c inni \u017bydzi, \u017ceby si\u0119 po\u017cegna\u0107. R\u00f3\u017cnie wygl\u0105dali, cz\u0119sto m\u00f3wili w innym j\u0119zyku, rabin da\u0142 mi klaser ze znaczkami. W 1956 by\u0142a du\u017ca fala wyjazd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W domu m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o przesz\u0142o\u015bci?<\/strong>
\n\u2013 Zawsze wiedzieli\u015bmy, kim jeste\u015bmy, zreszt\u0105 s\u0105siedzi nas zdefiniowali. Ich dzieci wo\u0142a\u0142y \u2013 Mosiek, Srul, Jojne, chod\u017a na wojn\u0119. Kiedy\u015b siostra przysz\u0142a sp\u0142akana, bo w autobusie kazano jej wsta\u0107, bo \u201eto s\u0105 miejsca dla Polak\u00f3w\u201d. Mia\u0142a dziewi\u0119\u0107 lat.<\/span><\/p>\n

Holocaust by\u0142 cz\u0119\u015bci\u0105 narracji, ojciec du\u017co m\u00f3wi\u0142 o rodzinie, kt\u00f3ra zgin\u0119\u0142a, nad \u0142\u00f3\u017ckiem mojej siostry powiesi\u0142 ich fotografi\u0119.<\/span><\/p>\n

Rodzice powtarzali nam, \u017ce wprawdzie maj\u0105 wysokie stanowiska, ale przyjdzie taki dzie\u0144, \u017ce nas z Polski wyrzuc\u0105, bo jeste\u015bmy \u017bydami.<\/span><\/p>\n

Do si\u00f3dmego roku \u017cycia mia\u0142em koszmary nocne, budzi\u0142em si\u0119 z wrzaskiem, czasami moczy\u0142em \u0142\u00f3\u017cko. To by\u0142 zawsze ten sam sen, \u017ce chowam si\u0119 z siostr\u0105 pod schodami i widz\u0119 podeszwy wojskowych but\u00f3w. Lekarz, do kt\u00f3rego trafi\u0142em, kaza\u0142 mi je narysowa\u0107, wi\u0119c narysowa\u0142em spody but\u00f3w z wybit\u0105 gwo\u017adziami liter\u0105 V. Takie buty nosi\u0142y wojska Stroopa, kt\u00f3re pacyfikowa\u0142y warszawskie getto. Nie mia\u0142em sk\u0105d tego wiedzie\u0107, nikt z rodziny nie by\u0142 w warszawskim getcie, nikt nie ukrywa\u0142 si\u0119 pod schodami. Nie by\u0142o zdj\u0119\u0107, rysunk\u00f3w. To jest zagadka, kt\u00f3rej logicznie nie da si\u0119 rozwi\u0105za\u0107.<\/span><\/p>\n

Jak w Stanach przyj\u0119\u0142a ci\u0119 rodzina ojca?<\/span>
\n \u2013 By\u0142a u nich dosy\u0107 antypolska atmosfera, prze\u017cyli \u0142\u00f3dzkie getto, Auschwitz, ojciec ich odnalaz\u0142, odkarmi\u0142 i wys\u0142a\u0142 za granic\u0119 w 1946 roku. W ich pami\u0119ci Polska by\u0142a zrujnowana, to, co polskie, by\u0142o wrogie, \u017ale si\u0119 kojarzy\u0142o. Spodziewali si\u0119, \u017ce przyjad\u0105 do nich zabiedzone chasydzkie dzieci. My z kolei przyjechali\u015bmy z obrazem Ameryki, kt\u00f3ry nam w Polsce w szkole wbito do g\u0142owy: \u017bydzi s\u0105 bogaci, Murzyni s\u0105 biedni, a na ulicach jest pe\u0142no kowboj\u00f3w. Kuzyn pokazywa\u0142 na ulicy nowego lincolna continentala, pytaj\u0105c, czy co\u015b takiego widzieli\u015bmy. Nie zdawa\u0142 sobie sprawy, \u017ce nasz ojciec mia\u0142 jeden z dw\u00f3ch prywatnych mercedes\u00f3w w Polsce, my\u015bleli, \u017ce mieszkamy w drewnianych cha\u0142upkach bez pod\u0142\u00f3g. Zawozili posi\u0142ki w mena\u017ckach do przytu\u0142ku dla biednych \u017byd\u00f3w w Los Angeles \u2013 to z kolei dla nas by\u0142 szok. Kiedy\u015b listonosza wzi\u0105\u0142em za kowboja. Mity pada\u0142y w szybkim tempie, jeden po drugim.<\/span><\/p>\n

D\u0142ugo tam nie mieszkali\u015bmy, bo ko\u0142o siostry zakr\u0119ci\u0142 si\u0119 Marek Nizi\u0144ski, dwa razy starszy od niej fotografik, alkoholik, co zbulwersowa\u0142o moj\u0105 rodzin\u0119. Na dodatek zjawi\u0142 si\u0119 u nich z wielkim krzy\u017cem na szyi. \u201eJak mog\u0142a nam co\u015b takiego zrobi\u0107!\u201d \u2013 powiedzia\u0142a kuzynka i kaza\u0142a nam si\u0119 wynie\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Zna\u0142e\u015b jeszcze kogo\u015b?<\/strong>
\n\u2013 Kiedy przyjechali\u015bmy, Roman Pola\u0144ski wyda\u0142 z tej okazji przyj\u0119cie, przyszed\u0142 ca\u0142y polski \u201esatyrykon\u201d. By\u0142a tam spora grupa polskich artyst\u00f3w, kt\u00f3rzy znali ojca \u2013 Marek H\u0142asko, Jerzy Abratowski, Janek Ch\u0119ci\u0144ski, znany tancerz Stefan Wenta, ale tylko z Pola\u0144skim i Komed\u0105 by\u0142em zaprzyja\u017aniony, tylko oni te\u017c mieli zaj\u0119cie. Abratowskiego, Nizi\u0144skiego nie zna\u0142em w Polsce, Warsa i Kapera widzia\u0142em raz w Warszawie, musia\u0142em co\u015b od nich odebra\u0107, H\u0142ask\u0119 widzia\u0142em raz, z daleka. Marek pracowa\u0142 w Los Angeles u ojczyma He\u0144ka Grynberga w sklepie monopolowym, ale jak zacz\u0119\u0142o znika\u0107 za du\u017co alkoholu, to go wyrzucili.<\/span><\/p>\n

Nie mia\u0142em na nic czasu, musia\u0142em wykszta\u0142ci\u0107 siostr\u0119. A oni balowali, wszyscy mieli problem z alkoholem. Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce by\u0142em m\u0142odszy od nich, mieli pod czterdziestk\u0119, a ja 21 lat. Nie mogli mi pom\u00f3c.<\/span><\/p>\n

Z tego, co wiem, to ty w og\u00f3le nie pijesz.<\/strong>
\n\u2013 Ani kropli, mam alergi\u0119, o czym przekona\u0142em si\u0119 ju\u017c na koloniach letnich w Polsce.<\/span><\/p>\n

Z tego powodu musia\u0142em odwozi\u0107 pijanych. Dzwoniono do mnie o 11 w nocy, \u017cebym przyjecha\u0142 po H\u0142ask\u0119, bo si\u0119 pobi\u0142 z jakimi\u015b Irlandczykami i czeka, \u017ceby kto\u015b go odebra\u0142 z policji.<\/span><\/p>\n

Dzie\u0144 przed Bo\u017cym Narodzeniem w 1968 zadzwoni\u0142 pijany Nizi\u0144ski, \u017ce Krzy\u015b Komeda, kt\u00f3ry od jakiego\u015b czasu bardzo \u017ale si\u0119 czu\u0142, leje mu si\u0119 przez r\u0119ce. Musia\u0142em p\u0119dzi\u0107, by zawie\u017a\u0107 go do szpitala. Lekarz nic nie stwierdzi\u0142. Zapyta\u0142em Krzysia: \u201eCzy powiedzia\u0142e\u015b, \u017ce\u015b si\u0119 waln\u0105\u0142 w g\u0142ow\u0119 podczas Columbus Day?\u201d. On: \u201eNie, to s\u0105 lekarze, sami si\u0119 dokapuj\u0105\u201d. To by\u0142y jego ostatnie s\u0142owa.<\/span><\/p>\n

Znalaz\u0142e\u015b prac\u0119?<\/strong>
\n\u2013 Na pocz\u0105tku w firmie Towncraft, kt\u00f3ra robi\u0142a metalowe p\u00f3\u0142ki, nale\u017c\u0105cej do przyjaciela moich kuzyn\u00f3w Szmula Salzberga, kt\u00f3ry przyjecha\u0142 z Izraela, m\u00f3wi\u0142 po polsku s\u0142abo, nauczy\u0142em si\u0119 od niego sporo jidysz. Mieszka\u0142em w zachodnim Los Angeles, firma by\u0142a na drugim ko\u0144cu miasta, daleko, musia\u0142em je\u017adzi\u0107 ze Szmulem o 5 rano i wraca\u0107, kiedy on sobie za\u017cyczy. I zn\u00f3w, tak jak w szkole filmowej, szef mnie nie lubi\u0142, bo by\u0142em pupilkiem w\u0142a\u015bciciela. Problem rozwi\u0105za\u0142em tak, \u017ce zacz\u0105\u0142em spa\u0107 na tych metalowych p\u00f3\u0142kach.<\/span><\/p>\n

Kiedy\u015b szef zapyta\u0142: \u201eCi\u0119\u017car\u00f3wk\u0119 prowadzi\u0107 umiesz?\u201d. My\u015bla\u0142em, \u017ce m\u00f3wi o pick-upie, a to by\u0142 kolos, 16 k\u00f3\u0142, wyjecha\u0142em jako\u015b z parkingu, skr\u0119ci\u0142em, \u017ceby znikn\u0105\u0107 mu z oczu, i zadzwoni\u0142em do Hollywood, do H\u0142aski, kt\u00f3ry oczywi\u015bcie pi\u0142. \u0179le s\u0142ysza\u0142em, a on dar\u0142 si\u0119: \u201eDouble clutch, double clutch\u201d. Dwie klacze? Nie rozumia\u0142em, a chodzi\u0142o o to, \u017ce trzeba dwukrotnie, raz za razem, wciska\u0107 sprz\u0119g\u0142o i wrzuca\u0107 bieg.<\/span><\/p>\n

Trzy miesi\u0105ce prowadzi\u0142em ci\u0119\u017car\u00f3wk\u0119, potem Szmul sprzeda\u0142 firm\u0119 i straci\u0142em prac\u0119. Zwr\u00f3ci\u0142em si\u0119 do kuzyn\u00f3w o pomoc, ale odm\u00f3wili. Potem zamiata\u0142em marmurowe pod\u0142ogi w hurtowni m\u0119skich ubra\u0144 Lassar and Gross. Kiedy\u015b szef zobaczy\u0142, \u017ce rysuj\u0119. \u201eA umiesz zaprojektowa\u0107 marynark\u0119?\u201d. Mia\u0142em na studiach kostiumologi\u0119, zaprojektowa\u0142em. Z fabryki w Massachusetts przys\u0142ali co\u015b ogromnego, bo poda\u0142em wymiary w centymetrach, a nie w calach. Pr\u00f3bowali mnie broni\u0107, \u017ce my\u015bleli, \u017ce to model na wystaw\u0119, ale przyzna\u0142em si\u0119 do b\u0142\u0119du, poprosi\u0142em tylko, \u017ce je\u015bli szef chce obci\u0105\u017cy\u0107 mnie kosztami, to w ratach. To go zaszokowa\u0142o. Ty\u015b si\u0119 przyzna\u0142 do b\u0142\u0119du \u2013 powtarza\u0142 z niedowierzaniem. W tym kraju przyzna\u0107 si\u0119 do b\u0142\u0119du! \u201eIt takes a mensch\u201d, musisz by\u0107 facetem. Od tej pory Bernie Gross sta\u0142 si\u0119 moim sojusznikiem.<\/span><\/p>\n

Kiedy w willi Pola\u0144skiego banda Mansona zabi\u0142a Sharon Tate i czw\u00f3rk\u0119 jej przyjaci\u00f3\u0142, ci\u0105gano mnie na przes\u0142uchania, bo z siostr\u0105 byli\u015bmy ostatnimi, kt\u00f3rzy widzieli wszystkich \u017cywych. Robili wizje lokalne. Inny pracodawca powiedzia\u0142by: \u201eId\u017a do diab\u0142a, ci\u0105gle mi tu policja zaje\u017cd\u017ca, nie chc\u0119 k\u0142opot\u00f3w\u201d. Bernie nic nie m\u00f3wi\u0142, potem zosta\u0142 inwestorem w moim filmie.<\/span><\/p>\n

Szuka\u0142e\u015b doj\u015b\u0107 do filmu?<\/strong><\/span>
\n\u2013 Oczywi\u015bcie, cho\u0107 kompletnie nie mia\u0142em czasu. Kupi\u0142em u\u017cywany samoch\u00f3d, na si\u00f3dm\u0105 odwozi\u0142em siostr\u0119 do szko\u0142y, potem brata ojca, szewca, kt\u00f3ry te\u017c przyjecha\u0142, z \u017con\u0105 Rosjank\u0105, do pracy w fabryce sk\u00f3ry, sam jecha\u0142em do pracy, a p\u00f3\u017aniej J\u00f3zef Lejtes pilnowa\u0142, \u017cebym poszed\u0142 do liceum wieczorowego uczy\u0107 si\u0119 j\u0119zyka.<\/span><\/p>\n

No w\u0142a\u015bnie, a starsi filmowcy?<\/strong><\/span>
\n \u2013 Z tych, kt\u00f3rzy mieszkali tam od lat, by\u0142 w Stanach od 1935 roku Bronis\u0142aw Kaper, kompozytor, laureat Oscara za muzyk\u0119 do \u201eLili\u201d Charlesa Waltersa (1954); Henryk Wars, kompozytor, jazzman, i re\u017cyser J\u00f3zef Lejtes przyjechali po wojnie. Lejtesa pozna\u0142em przez Id\u0119 Kami\u0144sk\u0105.<\/span><\/p>\n

Najpierw poszed\u0142em do Warsa, powiedzia\u0142: \u201ePanie Andrzeju, nikogo tu nie znam, pisz\u0119 tylko muzyk\u0119 do serialu o delfinkach. Bronek Kaper cz\u0142onek Akademii Filmowej, zdobywca Oscara, to jest dla pana kontakt\u201d. Poszed\u0142em do niego, a on: \u201ePowiem wprost: jak ja bym pomaga\u0142 wszystkim Polakom, kt\u00f3rzy mnie o to prosz\u0105, to nie mia\u0142bym na nic czasu. Niech kto\u015b inny b\u0119dzie pierwszy, a ja zasekunduj\u0119\u201d. Unios\u0142em si\u0119 honorem, \u017ce nie b\u0119dzie mi musia\u0142 sekundowa\u0107, a on: \u201eSynu, zapomnij o honorze. W Hollywood ci nie pomo\u017ce, a tylko zaszkodzi\u201d.<\/span><\/p>\n

Zgadzasz si\u0119 z tym?<\/strong>
\n\u2013 Zgadzam si\u0119 w tym sensie, \u017ce je\u015bli odrzuc\u0105 nasz projekt, nie mo\u017cna si\u0119 obra\u017ca\u0107. Z tymi lud\u017ami musimy potem cz\u0119sto pracowa\u0107.<\/span><\/p>\n

W roku 1969 znalaz\u0142e\u015b si\u0119 w\u015br\u00f3d student\u00f3w nowo za\u0142o\u017conego American Film Institute.<\/strong>
\n\u2013 T\u0119 podyplomow\u0105 szko\u0142\u0119 filmow\u0105 zak\u0142ada\u0142 Stanis\u0142aw Wohl. Poproszono jego, bo by\u0142 wiceprezesem \u015bwiatowego zrzeszenia szk\u00f3\u0142 filmowych, autorytetem. Polacy byli mocni w bran\u017cy, Jerzy Toeplitz zak\u0142ada\u0142 szko\u0142\u0119 w Australii, szko\u0142a \u0142\u00f3dzka uchodzi\u0142a za jedn\u0105 z najlepszych na \u015bwiecie.<\/span><\/p>\n

Za tw\u00f3rc\u0119 Ameryka\u0144skiego Instytutu Filmowego uwa\u017ca si\u0119 Czecha Franka Daniela, w rzeczywisto\u015bci Wohlowi nie przed\u0142u\u017cono paszportu. Musia\u0142 wr\u00f3ci\u0107 do Polski, \u017ceby za\u0142atwi\u0107 formalno\u015bci, ale ju\u017c go nie wypuszczono. W tej sytuacji dopiero dwa miesi\u0105ce przed otwarciem Instytutu z praskiego FAMU \u015bci\u0105gni\u0119to Daniela.<\/span><\/p>\n

Instytut by\u0142 dla mnie szans\u0105, od razu z\u0142o\u017cy\u0142em papiery. Zosta\u0142em studentem na wydziale produkcji, o kt\u00f3rej nic nie wiedzia\u0142em. Polska by\u0142a dla filmowc\u00f3w rajem finansowym, nic nie musieli za\u0142atwia\u0107, w Stanach trzeba by\u0142o umie\u0107 zdoby\u0107 pieni\u0105dze na film, nauczy\u0107 si\u0119 dzia\u0142a\u0107 w systemie kapitalistycznym. Poniewa\u017c potrzebowa\u0142em mie\u0107 w\u0142asny film, po jakim\u015b czasie przenios\u0142em si\u0119 na re\u017cyseri\u0119, nakr\u0119ci\u0142em \u201eThe Wedding Was Beautiful, People Were Crying\u201d \u2013 \u201e\u015alub by\u0142 wspania\u0142y, ludzie p\u0142akali\u201d. Sam go wyprodukowa\u0142em.<\/span><\/p>\n

Wyszed\u0142em z Instytutu, maj\u0105c kontrakt z Universalem na zrobienie trzech odcink\u00f3w serialu o starym lekarzu, spo\u0142eczniku, nakr\u0119ci\u0142em dwa. Mieli\u015bmy pi\u0119\u0107 dni na zrobienie p\u00f3\u0142godzinnego filmu, nie by\u0142o na nic czasu, ja po drugim si\u0119 znarowi\u0142em, doszed\u0142em do wniosku, \u017ce to nie jest re\u017cyseria, nic kreatywnego. By\u0107 mo\u017ce to by\u0142 b\u0142\u0105d \u017cyciowy, bo w s\u0105siedniej sali robi\u0142 dok\u0142adnie to samo Steven Spielberg, ja uciek\u0142em, on wytrzyma\u0142.<\/span><\/p>\n

Uczyli ci\u0119 Alfred Hitchcock, John Cassavetes, Milos Forman\u2026<\/strong>
\n\u2013 Byli tam jako artists-in-residence.<\/span><\/p>\n

Instytut za\u0142o\u017cy\u0142y i finansowa\u0142y Akademia Filmowa, ta od Oscar\u00f3w, i wszystkie siedem studi\u00f3w filmowych, mieli\u015bmy karty uprawniaj\u0105ce do wej\u015bcia do Akademii i wytw\u00f3rni. Tw\u00f3rcom szko\u0142y zale\u017ca\u0142o te\u017c, \u017ceby na studia \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 mocn\u0105 grup\u0119, kt\u00f3ra od razu poka\u017ce, \u017ce Instytut jest wa\u017cny. Terence Malick by\u0142 ju\u017c uznanym scenarzyst\u0105, przyszed\u0142 do nas, a za chwil\u0119 ukaza\u0142 si\u0119 artyku\u0142, \u017ce sprzeda\u0142 za 200 tys. dol. scenariusz \u201eZ w\u0142asnej kieszeni\u201d (\u201ePocket Money\u201d) z Paulem Newmanem. Lynch przyszed\u0142 w trakcie pracy nad \u201eG\u0142ow\u0105 do wycierania\u201d (\u201eEraserhead\u201d), my\u015bmy mu pomagali. By\u0142 te\u017c tam Paul Schrader.<\/span><\/p>\n

Lynch stara\u0142 si\u0119 zawsze wyr\u00f3\u017cni\u0107. U Hitchcocka, kt\u00f3ry przychodzi\u0142 na zaj\u0119cia pod krawatem, a my z szacunku dla mistrza te\u017c, on zjawia\u0142 si\u0119 w s\u0142omkowym kapeluszu bez dna, w poszarpanych d\u017cinsach. Garnitur za to wk\u0142ada\u0142, kiedy szed\u0142 na zaj\u0119cia w parku czy na balkonie u Cassavetesa, cz\u0142owieka na kompletnym luzie. Patrzyli tylko na niego.<\/span><\/p>\n

By\u0142e\u015b ju\u017c re\u017cyserem. Czego si\u0119 nauczy\u0142e\u015b?<\/strong>
\n\u2013 Obcowanie z wielkimi zawsze du\u017co daje. Robili\u015bmy rzeczy, o kt\u00f3rych w Polsce nikt nie m\u00f3wi\u0142. Ju\u017c sam styl gry aktorskiej by\u0142 inny, oszcz\u0119dny.<\/span><\/p>\n

Hitchcock produkowa\u0142 wtedy telewizyjny cykl \u201eAlfred Hitchcock przedstawia\u201d. Przynosi\u0142 nam kawa\u0142ek scenariusza i m\u00f3wi\u0142: \u201eRozstawcie to\u201d. Trzeba by\u0142o zrobi\u0107 scen\u0119, stworzy\u0107 plan filmowy. By\u0142a nas du\u017ca grupa, z r\u00f3\u017cnych wydzia\u0142\u00f3w, mieli\u015bmy do dyspozycji aktor\u00f3w. Pami\u0119tam, jak m\u00f3j kolega Mike Murphy wszystko ustawi\u0142, a Hitchcock: \u201eA gdzie stoi kamera?\u201d. Mike zacz\u0105\u0142 chodzi\u0107 po planie, przygl\u0105da\u0107 si\u0119: \u201eTu jest optymalne miejsce, bo st\u0105d najlepiej wida\u0107\u201d. Hitchcock w\u015bciek\u0142 si\u0119, zrobi\u0142 si\u0119 czerwony. \u201eA gdzie jest tw\u00f3j punkt widzenia, wizja, osobowo\u015b\u0107? Wyno\u015b si\u0119, wr\u00f3\u0107, jak naprawd\u0119 b\u0119dziesz chcia\u0142 by\u0107 re\u017cyserem\u201d.<\/span><\/p>\n

Dla Hitchcocka master shot, czyli pe\u0142ne uj\u0119cie sceny, by\u0142o pierwszym uj\u0119ciem, do kt\u00f3rego zawsze mo\u017cna wr\u00f3ci\u0107, ale niekoniecznie b\u0119dzie uj\u0119ciem optymalnym. Je\u015bli potem b\u0119dziesz opowiada\u0142a o dziecku, kt\u00f3re boi si\u0119 ojca, to ustawisz kamer\u0119 ni\u017cej b\u0105d\u017a wy\u017cej, w zale\u017cno\u015bci od tego, z czyjego punktu widzenia b\u0119dziesz opowiada\u0107. Wielu z nas posz\u0142o robi\u0107 t\u0119 seri\u0119 u Hitchcocka. Mike ju\u017c nie wr\u00f3ci\u0142.<\/span><\/p>\n

Cassavetes uczy\u0142 nas czego\u015b zupe\u0142nie odwrotnego. Nie mia\u0142 wszystkiego pouk\u0142adanego, poci\u0119tego w g\u0142owie, jak Hitchcock. By\u0142 bli\u017cej cin\u00e9ma-v\u00e9rit\u00e9, u niego mog\u0142y by\u0107 d\u0142ugie, niepoci\u0119te sceny, improwizacja, zupe\u0142nie inny styl.<\/span><\/p>\n

Jeszcze inny by\u0142 Forman, dopiero co przyjecha\u0142, w 1968 roku, wni\u00f3s\u0142 europejsko\u015b\u0107, czesk\u0105 ironi\u0119. Chcesz zrobi\u0107 komedi\u0119, b\u0105d\u017a powa\u017cny, i odwrotnie, do dramatu wprowadzaj elementy humoru.<\/span><\/p>\n

W tym czasie pojawi\u0142a si\u0119 w Hollywood mocna grupa Czech\u00f3w \u2013 Passer, Kad\u00e1r, Ondricek, Jasn\u00fd. Ka\u017cdy kombinowa\u0142, jak zrobi\u0107 film. Forman zacz\u0105\u0142 wsp\u00f3\u0142pracowa\u0107 z nami, jego pierwszy film w Stanach, \u201eTaking Off\u201d, \u201eOdlot\u201d, zosta\u0142 napisany przez mojego koleg\u0119 z roku, wszyscy nad tym pracowali\u015bmy.<\/span><\/p>\n

Pojawia\u0142 si\u0119 u nas Goldwyn, Billy Wilder\u2026 to by\u0142o pi\u0119kne miejsce, \u017ceby nawi\u0105za\u0107 kontakty. S\u0142abo zna\u0142em angielski, postrzegano mnie troch\u0119 jak kogo\u015b, kto nic nie wie, cz\u0142owieka z dzikiego kraju. Siedz\u0119 sobie kiedy\u015b na zaj\u0119ciach jak kopciuszek, a tu wchodzi Anthony Quinn. Zobaczy\u0142 mnie: \u201eA ty co tu robisz?\u201d. Wszyscy zbaranieli. Pozna\u0142em go kiedy\u015b w Rzymie, bo kupi\u0142 prawa do \u201eHomo faber\u201d, kt\u00f3re m\u00f3j ojciec dosta\u0142 bezpo\u015brednio od Maxa Frischa.<\/span><\/p>\n

\u0141atwo by\u0142o o prac\u0119?<\/strong><\/span>
\n \u2013 Jeszcze w Instytucie zacz\u0105\u0142em produkowa\u0107 dla Cormana, gwiazdy filmu niezale\u017cnego, zrobili\u015bmy trzy filmy. Potem ci\u0119\u017cko by\u0142o dosta\u0107 prac\u0119, wszystko stan\u0119\u0142o. Z niemocy i w\u015bciek\u0142o\u015bci napisa\u0142em list do 20th Century Fox, \u017ce blokuj\u0105 miejsca dla m\u0142odych filmowc\u00f3w, \u017ce starzy boj\u0105 si\u0119 podnie\u015b\u0107 ty\u0142ek z krzes\u0142a, bo usi\u0105dzie tam kto\u015b m\u0142ody. Wys\u0142a\u0142em to do szefa wytw\u00f3rni. Pierwszy zareagowa\u0142 re\u017cyser John Frankenheimer, spotkali\u015bmy si\u0119, polubili\u015bmy si\u0119; drugi \u2013 szef produkcji Herb Wallerstein: \u201eSzukasz pracy? A co umiesz?\u201d. Przyni\u00f3s\u0142 projekt: \u201ePowiedz, co jest z\u0142ego w tym scenariuszu\u201d. A kiedy powiedzia\u0142em, on: \u201eDialogu to ty nie czujesz, ale na konstrukcji si\u0119 znasz\u201d. Zaproponowali mi trzy \u015bwietnie p\u0142atne projekty, 100 tys. dol. za ka\u017cdy, ale pod warunkiem \u017ce moje nazwisko si\u0119 nie uka\u017ce. Co to by\u0142y za filmy, nie wolno mi powiedzie\u0107 do ko\u0144ca \u017cycia.<\/span><\/p>\n

A p\u00f3\u017aniej to ju\u017c si\u0119 potoczy\u0142o. Robi\u0142em filmy, zak\u0142ada\u0142em szko\u0142\u0119 filmow\u0105 w Purchase ko\u0142o Nowego Jorku, wyk\u0142ada\u0142em. Jako scenarzysta, re\u017cyser i producent mam na koncie ponad 60 film\u00f3w, na og\u00f3\u0142 wyst\u0119powa\u0142em w dw\u00f3ch rolach. Moi studenci zdobyli 11 studenckich Oscar\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Sta\u0142o si\u0119 tak, jak powiedzia\u0142em Kaperowi, \u017ce wystarczy pom\u00f3c mi tylko raz, na pocz\u0105tku.<\/span><\/p>\n

A co z twoim ojcem? Gdzie by\u0142 po wyje\u017adzie z Polski.<\/strong><\/span>
\n \u2013 Pracowa\u0142 dla niemieckiej telewizji, kt\u00f3ra \u015bci\u0105gn\u0119\u0142a go z Wiednia, znali go, w Kamerze produkowa\u0142 dla nich \u201eMatur\u0119\u201d Konwickiego i \u201eBramy raju\u201d, film Wajdy. Ojciec, jako urodzony w Breslau, ju\u017c w 1969 dosta\u0142 niemieckie obywatelstwo.<\/span><\/p>\n

Nie chcia\u0142 si\u0119 przenie\u015b\u0107 do Stan\u00f3w?<\/strong><\/span>
\n \u2013 Kuzyni za\u0142atwili mu nawet wiz\u0119, ale nie skorzysta\u0142, zachowywa\u0142 si\u0119 dziwnie, jakby si\u0119 czego\u015b ba\u0142. Nie chcia\u0142 przylecie\u0107 bezpo\u015brednio do Stan\u00f3w, musieli\u015bmy odbiera\u0107 go autem z Tijuany. Po latach jeden z by\u0142ych PRL-owskich dygnitarzy wyt\u0142umaczy\u0142 mi, o co chodzi. W latach 1945-46 rz\u0105dy zachodnie nie uznawa\u0142y rz\u0105du komunistycznego w Polsce, a wi\u0119c banki nie dawa\u0142y dewiz. Minister przemys\u0142u Hilary Minc wpad\u0142 na pomys\u0142, \u017ceby wej\u015b\u0107 w kontakt z CIA, przekona\u0107 ich, \u017ce w Polsce jest wystarczaj\u0105co du\u017co przeciwnik\u00f3w politycznych, aby utworzy\u0107 konspiracyjn\u0105, antykomunistyczn\u0105 armi\u0119, ale na to potrzebne s\u0105 pieni\u0105dze. Wyznaczy\u0142 do tego mojego ojca, kt\u00f3ry by\u0142 jeszcze w UB. Uda\u0142o si\u0119, dostali od rz\u0105du ameryka\u0144skiego prawie 8 mln dol., kt\u00f3re posz\u0142y na odbudow\u0119 kraju. Po dw\u00f3ch latach Amerykanie uznali, \u017ce czas zrobi\u0107 co\u015b spektakularnego, najlepiej desant armii na Gda\u0144sk. \u017beby si\u0119 wykaraska\u0107 z sytuacji, zacz\u0119to fabrykowa\u0107 fa\u0142szywe dokumenty potwierdzaj\u0105ce istnienie armii, jej dzia\u0142alno\u015b\u0107, by\u0142y jakoby procesy, aresztowano przyw\u00f3dc\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Niewiarygodne. To prawda?<\/strong><\/span>
\n \u2013 Prawda. Ojciec ba\u0142 si\u0119, \u017ce jak przyjedzie do Stan\u00f3w, zapytaj\u0105: \u201eStary, gdzie nasze 8 mln?\u201d.<\/span><\/p>\n

By\u0142 u nas kilka razy, nawet w \u015brod\u0119, dwa dni przed tragedi\u0105, poszli\u015bmy razem do Sharon Tate. Ojciec wraca\u0142 do Frankfurtu, Sharon, kt\u00f3ra \u015bwietnie gotowa\u0142a, zrobi\u0142a obiad po\u017cegnalny, przyszli znajomi. Romek by\u0142 w Anglii, ona przyjecha\u0142a tylko rodzi\u0107. Ojciec zosta\u0142 do ko\u0144ca \u017cycia w Europie, zmar\u0142 w 1986 we Frankfurcie, na zawa\u0142.<\/span><\/p>\n

Gr\u00f3b symboliczny jest w Warszawie.<\/strong><\/span>
\n \u2013 Ojciec przys\u0142a\u0142 mi list, w kt\u00f3rym przyznaje, \u017ce jest bankrutem politycznym. Bardzo przeprasza, \u017ce siostrze i mnie nic nie zostawi\u0142 w sensie materialnym, \u017ce postawi\u0142 swoje \u017cycie na ide\u0119, kt\u00f3ra nie mog\u0142a pracowa\u0107, na komun\u0119, przegra\u0142 w ten spos\u00f3b \u017cycie. I teraz on daje mi instrukcje, jak go pochowa\u0107.<\/span><\/p>\n

Jego marzeniem jest, \u017ceby by\u0107 pochowanym na Pow\u0105zkach w grobie z mam\u0105, a je\u015bli to si\u0119 nie uda, to zgodnie ze starym obrz\u0105dkiem \u017cydowskim na \u017cydowskim cmentarzu we Frankfurcie. I co si\u0119 dzieje? Jest rok 1986, ojciec umiera w pi\u0105tek w nocy, czyli w szabas. \u017beby wyst\u0105pi\u0107 do w\u0142adz polskich o zgod\u0119, trzeba czeka\u0107 do poniedzia\u0142ku, je\u015bli w poniedzia\u0142ek powiedz\u0105 nie, to ja ju\u017c go nie mog\u0119 pochowa\u0107 w obrz\u0105dku \u017cydowskim, bo b\u0119dzie za p\u00f3\u017ano. No wi\u0119c pochowali\u015bmy go we Frankfurcie, a w Polsce na mamy grobie jest tabliczka. On zreszt\u0105 wi\u0119cej czasu sp\u0119dzi\u0142 z ostatni\u0105 \u017con\u0105 w Niemczech ni\u017c z moj\u0105 mam\u0105. Mia\u0142 z ni\u0105 romans, jeszcze gdy mama \u017cy\u0142a. W og\u00f3le by\u0142 kobieciarzem.<\/span><\/p>\n

Jaka w domu by\u0142a narracja polityczna?<\/strong><\/span>
\n \u2013 Nasz dom by\u0142 pe\u0142en skrajno\u015bci. Do harcerstwa mog\u0142em si\u0119 zapisa\u0107, do ZMS-u nie, indoktrynacji komunistycznej nie by\u0142o. Ojciec by\u0142 pragmatykiem, nie mog\u0119 nawet powiedzie\u0107, \u017ce po wojnie by\u0142 ideowym komunist\u0105, chyba nie by\u0142.<\/span><\/p>\n

W domu by\u0142y silne sentymenty antyradzieckie, kiedy w szkole wybrano mnie i czterech innych uczni\u00f3w na studia dyplomatyczne do Moskwy, ojciec dosta\u0142 sza\u0142u. Krzycza\u0142, kl\u0105\u0142: \u201eTo ju\u017c lepiej id\u017a do szko\u0142y filmowej \u2013 wcze\u015bniej by\u0142 przeciwny, uwa\u017ca\u0142, \u017ce re\u017cyseria to nie zaw\u00f3d, lecz aberracja psychiczna \u2013 bo jak przekroczysz granic\u0119 radzieck\u0105, to ci kolano przestrzel\u0119\u201d.<\/span><\/p>\n

Mia\u0142 czym?<\/strong><\/span>
\n \u2013 Kiedy byli\u015bmy dzie\u0107mi, a on chcia\u0142 mnie i siostr\u0119 obsztorcowa\u0107, to sadza\u0142 naprzeciw biurka, za kt\u00f3rym sam siedzia\u0142, i czy\u015bci\u0142 przed nami pistolet. Nie wiedzia\u0142, \u017ce my z siostr\u0105 wynie\u015bli\u015bmy z domu wszystkie naboje. O tym, \u017ce ich nie ma, dowiedzia\u0142 si\u0119 dopiero z raportu po rewizji. By\u0142 zdumiony: \u201eWy trzy lata udawali\u015bcie, \u017ce si\u0119 mnie boicie!\u201d.<\/span><\/p>\n

No to jakie by\u0142y jego pogl\u0105dy \u2013 rozdwojony, rozdarta sosna, hipokryta?<\/span>
\n \u2013 Nie by\u0142 hipokryt\u0105, mia\u0142 w sobie kompas moralny, dlatego mam problemy z IPN. Zrobili ojcu stron\u0119 w Wikipedii, jest tam napisane, \u017ce w 1959 roku dosta\u0142 nagan\u0119 partyjn\u0105 za wykorzystywanie stanowiska s\u0142u\u017cbowego do osi\u0105gania w\u0142asnych korzy\u015bci, kumotersk\u0105 polityk\u0119 kadrow\u0105 i brak nadzoru nad gospodark\u0105 podleg\u0142ych przedsi\u0119biorstw.<\/span><\/p>\n

I?<\/strong><\/span>
\n \u2013 Wiesz, na czym to polega\u0142o? W okresie procesu genera\u0142\u00f3w ojciec zatrudni\u0142 w Orbisie \u017cony wszystkich tych, kt\u00f3rzy siedzieli. Wzywali go do KC, Biuro Polityczne, Ostap D\u0142uski, \u017c\u0105da\u0142 ich zwolnienia. Ojciec powiedzia\u0142: \u201eNie. Dzieci musz\u0105 je\u015b\u0107, to s\u0105 wykszta\u0142cone kobiety, znaj\u0105 obce j\u0119zyki\u201d. Mam w domu laurk\u0119 dla ojca podpisan\u0105 przez \u017con\u0119 gen. Fieldorfa, kt\u00f3ra te\u017c pracowa\u0142a w Orbisie.<\/span><\/p>\n

A brak nadzoru? Jak si\u0119 ojca czepiali w 1957, zatrzymali go w areszcie \u015bledczym, by\u0142y rewizje w domu. Szukali dewiz, czegokolwiek, nic nie znale\u017ali, w ko\u0144cu postawili zarzut, \u017ce w jednym z pensjonat\u00f3w Orbisu by\u0142y trzy nierozliczone koce. A ojcu podlega\u0142y wszystkie hotele, pensjonaty, autokary, wagony sypialne, restauracje dworcowe\u2026 Najzabawniejsze, \u017ce jakie\u015b dziesi\u0119\u0107 lat temu w Toronto poszli\u015bmy z \u017con\u0105 z wizyt\u0105 i \u017cona przyjaciela, lekarka, r\u00f3wnie\u017c emigrantka \u201968, powiedzia\u0142a: \u201eA wiesz, \u017ce my\u015bmy kiedy\u015b z mam\u0105 dwa koce z pensjonatu wzi\u0119\u0142y?\u201d. A wi\u0119c zosta\u0142 ju\u017c tylko jeden, mo\u017ce kto\u015b si\u0119 zg\u0142osi.<\/span><\/p>\n

Ju\u017c na emigracji zapyta\u0142em go: \u201eDlaczego si\u0119 stawia\u0142e\u015b, nara\u017ca\u0142e\u015b ca\u0142\u0105 rodzin\u0119. Czym si\u0119 kierowa\u0142e\u015b?\u201d. M\u00f3wi\u0142, \u017ce musia\u0142 \u017cy\u0107 sam ze sob\u0105 w zgodzie. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 spraw uchodzi\u0142a mu na sucho. Dopiero w Stanach przyjaciel rodziny Eugeniusz Szyr, kiedy\u015b wicepremier, wyja\u015bni\u0142 mi, dlaczego: \u201eBo ty zapominasz, kim by\u0142a twoja babka Tekla Borowiak, ona wychowa\u0142a Gomu\u0142k\u0119, Kliszk\u0119, Log\u0119-Sowi\u0144skiego, Moczara, Witaszewskiego, Tatark\u00f3wn\u0119-Majkowsk\u0105. Ca\u0142\u0105 grup\u0119 \u0142\u00f3dzk\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

A nie pyta\u0142e\u015b, dlaczego w og\u00f3le po wojnie z komun\u0105 si\u0119 zadawa\u0142, by\u0142 w UB?<\/strong><\/span>
\n \u2013 Pyta\u0142em. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce obowi\u0105zywa\u0142a go dyscyplina partyjna i nie mia\u0142 wyboru. On to widzia\u0142 z perspektywy szykanowanego \u017cydowskiego dziecka. \u201eTo by\u0142o dla mnie jedyne wyzwolenie\u201d. Gdyby nie wdepn\u0105\u0142 w to przed wojn\u0105, to kim on by by\u0142 \u2013 wykorzysta\u0142 ten ustr\u00f3j najlepiej, jak m\u00f3g\u0142, by\u0142 samoukiem, du\u017co osi\u0105gn\u0105\u0142, zrobi\u0142 du\u017co dobrego.<\/span><\/p>\n

W szkole filmowej z przywilej\u00f3w korzysta\u0142e\u015b?<\/span><\/strong>
\n \u2013 Nie je\u017adzi\u0142em na wakacje do o\u015brodka Rady Ministr\u00f3w, ojciec zreszt\u0105 te\u017c nie, jednak na pewno wykorzystywa\u0142em kontakty; dla mnie najwi\u0119kszym przywilejem by\u0142 \u0142atwy dost\u0119p do wa\u017cnych ludzi, kontakty z Wajd\u0105, Munkiem, Brandysem, Dygatem, aktorami\u2026<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n