{"id":58926,"date":"2018-01-24T17:09:55","date_gmt":"2018-01-24T15:09:55","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=58926"},"modified":"2018-01-22T14:48:13","modified_gmt":"2018-01-22T12:48:13","slug":"23-09-24","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=58926","title":{"rendered":"Dybuk jako przepustka do \u017cydowskiej kultury, duchowo\u015bci, religii i mistyki"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Abramowicz: Dybuk jako przepustka do \u017cydowskiej kultury, duchowo\u015bci, religii i mistyki<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Przemys\u0142aw Gulda<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Foto: JAN RUSEK<\/em><\/span><\/p>\n

Mieczys\u0142aw Abramowicz, gda\u0144ski historyk specjalizuj\u0105cy si\u0119 w tematyce \u017cydowskiej, jest wsp\u00f3\u0142autorem i\u015bcie monumentalnego dzie\u0142a: zbiorowej pracy mi\u0119dzynarodowego grona autor\u00f3w po\u015bwi\u0119conej “Dybukowi”. Czytelnikom “Wyborczej” opowiada, czym jest dybuk i “Dybuk” i dlaczego warto im by\u0142o po\u015bwi\u0119ci\u0107 kilka lat pracy.<\/strong><\/p>\n

Przemys\u0142aw Gulda: Sk\u0105d pomys\u0142 przygotowania monograficznej publikacji po\u015bwi\u0119conej \u201eDybukowi\u201d?<\/strong>
\nMieczys\u0142aw Abramowicz: Prehistoria tego pomys\u0142u si\u0119ga drugiej po\u0142owy lat 80. ubieg\u0142ego wieku, kiedy zacz\u0105\u0142em na serio zajmowa\u0107 si\u0119 badaniem dziej\u00f3w teatru \u017cydowskiego, a szczeg\u00f3lnie teatru gda\u0144skiego, na pocz\u0105tku amatorsko i hobbystycznie, p\u00f3\u017aniej z ca\u0142ym oprzyrz\u0105dowaniem naukowym. By\u0142o to jeszcze niejasne przeczucie, co zrobi\u0119 z moj\u0105 wiedz\u0105 \u2013 mo\u017ce napisz\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 o teatrze \u017cydowskim w Wolnym Mie\u015bcie, mo\u017ce zrobi\u0119 gdzie\u015b wystaw\u0119? Kwerendy w archiwach, przesiadywanie w Bibliotece Gda\u0144skiej PAN, czytanie starych gazet, zrazu jedynie polskich i niemieckich, z czasem r\u00f3wnie\u017c jidyszowych, zg\u0142\u0119bianie wszelkiej dost\u0119pnej literatury \u2013 to wszystko zaowocowa\u0142o kilkunastoma artyku\u0142ami, r\u00f3wnie\u017c w prasie niemieckiej i izraelskiej, udzia\u0142em w kilku konferencjach naukowych, wsp\u00f3\u0142realizacj\u0105 kilku film\u00f3w dokumentalnych w gda\u0144skiej telewizji.<\/span><\/p>\n

Wsz\u0119dzie i zawsze przewija\u0142 si\u0119 w owych poszukiwaniach \u201eDybuk\u201d An-skiego.
\nBardzo szybko zrozumia\u0142em, \u017ce jest to najwa\u017cniejsze dzie\u0142o teatru \u017cydowskiego w jego dziejach.<\/strong><\/p>\n

Cho\u0107 dzi\u015b, po latach wg\u0142\u0119biania si\u0119 w temat, wiem, \u017ce du\u017co wa\u017cniejszymi, g\u0142\u0119bszymi i teatralnie no\u015bniejszymi s\u0105 \u201eNoc\u0105 na starym rynku\u201d Icchoka Lejbusza Pereca, \u017cydowskie \u201eDziady\u201d albo \u201eWesele\u201d.<\/span><\/p>\n

Dlaczego wi\u0119c postanowi\u0142e\u015b po\u015bwi\u0119ci\u0107 tyle czasu w\u0142a\u015bnie \u201eDybukowi\u201d?<\/strong>
\n\u2013 \u201eDybuk\u201d \u2013 ale te\u017c ca\u0142y teatr \u017cydowski i jego okolice, \u017ceby u\u017cy\u0107 zwrotu profesora Jana Ciechowicza \u2013 sta\u0142 si\u0119 dla mnie wa\u017cnym pasem transmisyjnym ku \u017cydowskiej kulturze, \u017cydowskiej duchowo\u015bci, religii, nawet mistyce oraz temu, co \u017bydzi nazywaj\u0105 jidyszkajtem, czyli \u017cydowsko\u015bci\u0105. Sta\u0142 si\u0119 \u2013 na szcz\u0119\u015bcie niez\u0142o\u015bliwym \u2013 dybukiem, kt\u00f3ry przyklei\u0142 si\u0119 do mnie i nie pozwala\u0142 o sobie zapomnie\u0107. Gdzie\u015b w okolicy po\u0142owy lat 90. wiedzia\u0142em ju\u017c, \u017ce musz\u0119 zrobi\u0107 wystaw\u0119 po\u015bwi\u0119con\u0105 dybukowi i \u201eDybukowi\u201d, \u017ce tej wystawie musi towarzyszy\u0107 powa\u017cna konferencja naukowa, a zatem r\u00f3wnie\u017c tom pokonferencyjny, \u017ce \u2013 by\u0107 mo\u017ce \u2013 w kt\u00f3rym\u015b z teatr\u00f3w gda\u0144skich zrealizuj\u0119 re\u017cysersko legend\u0119 dramatyczn\u0105 An-skiego, wszak jestem z zawodu re\u017cyserem, to co, \u017ce teatru lalek, ale re\u017cyserem teatralnym. Wszystko spe\u0142ni\u0142o si\u0119 w 2015 roku, cho\u0107 spektakl przeze mnie wyre\u017cyserowany nie by\u0142 wielk\u0105 inscenizacj\u0105, a skromnym \u201eteatrem przy stoliku\u201d w sali pr\u00f3b Teatru Miniatura.<\/span><\/p>\n

W\u0142a\u015bnie: wydanie ksi\u0105\u017cki poprzedzi\u0142a wystawa. Sk\u0105d wzi\u0105\u0142 si\u0119 ten pomys\u0142?<\/strong>
\n\u2013 Pomys\u0142 wystawy wykrystalizowa\u0142 si\u0119 w 2013 roku, wtedy napisa\u0142em pierwszy, og\u00f3lny scenariusz, p\u00f3\u017aniej powstawa\u0142y nast\u0119pne, bardziej szczeg\u00f3\u0142owe. Do realizacji aran\u017cacyjnej i scenograficznej zaprosi\u0142em Przemys\u0142awa Klonowskiego, znakomitego scenografa i tw\u00f3rc\u0119 kilku wa\u017cnych wystaw \u2013 wsp\u00f3\u0142pracowali\u015bmy z nim w Dziale Teatralnym Muzeum Narodowego w Gda\u0144sku.<\/span><\/p>\n

Ekspozycj\u0119 zatytu\u0142owali\u015bmy \u201eDybuk. Na pograniczu dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w\u201d, zale\u017ca\u0142o mi bowiem na tym, by z jednej strony tytu\u0142 odnosi\u0142 si\u0119 wprost do legendy dramatycznej An-skiego, a z drugiej zapowiada\u0142 poruszanie si\u0119 po owym pograniczu \u015bwiat\u00f3w, narod\u00f3w, religii, j\u0119zyk\u00f3w i do\u015bwiadcze\u0144.<\/strong><\/p>\n

Chcia\u0142em, by wystawa nie by\u0142a tylko relacj\u0105 z obecno\u015bci \u201eDybuka\u201d w r\u00f3\u017cnych przestrzeniach artystycznych od literatury, przez teatr, film, oper\u0119 a\u017c po telewizj\u0119, ale \u017ceby by\u0142a r\u00f3wnie\u017c refleksj\u0105 nad stanem pogranicza polsko-\u017cydowskiego, w kt\u00f3rym \u017cyli\u015bmy my, Polacy, i \u017bydzi, obok siebie i w kt\u00f3rym teraz przysz\u0142o nam, Polakom, \u017cy\u0107 w samotno\u015bci, z pami\u0119ci\u0105 jedynie o naszych s\u0105siadach, kt\u00f3rzy znikn\u0119li.<\/span><\/p>\n

Jak takie my\u015blenie wp\u0142yn\u0119\u0142o na kszta\u0142t wystawy?<\/strong>
\n\u2013 U\u0142o\u017cy\u0142em moj\u0105 opowie\u015b\u0107 o dybuku, \u201eDybuku\u201d i pograniczu w trzy obszary. Pierwszy m\u00f3wi\u0142 o \u017cydowskich dybukach, kt\u00f3re przyklei\u0142y si\u0119 do polskiej, katolickiej duszy, dr\u0119cz\u0105 j\u0105 i m\u0119cz\u0105 swoj\u0105 obco\u015bci\u0105 i o dybukach polskich, kt\u00f3re torturuj\u0105 \u017cydowskie dusze, zmuszaj\u0105c je do porzucenia ich \u201eprzytulnego\u201d jidyszkajtu na rzecz niepewnej asymilacji. Ten obszar, jak i ca\u0142\u0105 wystaw\u0119, otwiera\u0142a symboliczna brama, kt\u00f3rej dwa skrzyd\u0142a stanowi\u0142y dwa znakomite dzie\u0142a malarskie dw\u00f3ch wybitnych tw\u00f3rc\u00f3w: \u017cydowskiego (\u201eSpotkanie\u201d Brunona Schulza z Muzeum Literatury w Warszawie) i polskiego (\u201e\u015awi\u0119to tr\u0105bek\u201d Aleksandra Gierymskiego z Muzeum Narodowego w Krakowie). Obaj arty\u015bci pokazuj\u0105 podobne zdarzenie: spotkanie \u017byd\u00f3w i Polak\u00f3w w jakiej\u015b wsp\u00f3lnej przestrzeni. U Schulza jest to m\u0142ody student jesziwy, kt\u00f3ry na swojej drodze spotyka dwie powabne chrze\u015bcijanki, boi si\u0119 ich, ale r\u00f3wnocze\u015bnie ukradkiem spogl\u0105da w ich stron\u0119. Gierymski ukazuje \u017byd\u00f3w modl\u0105cych si\u0119 nad rzek\u0105 w \u015bwi\u0119to Rosz ha-Szana, czyli w \u017cydowski nowy rok. Obok nich przechodzi m\u0142oda chrze\u015bcija\u0144ska dziewczyna nios\u0105ca wiadro z wod\u0105 do domu. Przygl\u0105da si\u0119 modl\u0105cym si\u0119 z zainteresowaniem, ale przechodzi, nie zaprz\u0105taj\u0105c sobie g\u0142owy nie swoimi sprawami. Oba obrazy pokazuj\u0105 spotkanie, do kt\u00f3rego nie dochodzi, cho\u0107 wszyscy uczestnicy obu zdarze\u0144 przebywaj\u0105 w tej samej przestrzeni, s\u0105 s\u0105siadami, by\u0107 mo\u017ce znaj\u0105 si\u0119 z widzenia, a nawet z imienia, s\u0105 obok siebie, ale osobno. Nie s\u0105 dla siebie wrogami, ale te\u017c nie \u0142\u0105czy ich jaka\u015b szczeg\u00f3lna przyja\u017a\u0144.<\/span><\/p>\n

Pono\u0107 zdobycie tych prac nie by\u0142o \u0142atwe?<\/strong>
\n\u2013 Ze skompletowaniem \u201eskrzyde\u0142\u201d naszej bramy rzeczywi\u015bcie by\u0142y pewne k\u0142opoty. Bo o ile Muzeum Literatury zgodzi\u0142o si\u0119 od razu wypo\u017cyczy\u0107 nam obraz Schulza, o tyle Muzeum Narodowe w Krakowie kategorycznie odm\u00f3wi\u0142o wypo\u017cyczenia Gierymskiego, t\u0142umacz\u0105c, \u017ce \u201e\u015awi\u0119to tr\u0105bek\u201d jest dzie\u0142em o wyj\u0105tkowej warto\u015bci, r\u00f3wnie\u017c finansowej, a poza tym znajduje si\u0119 w sta\u0142ej ekspozycji w Sukiennicach. Dopiero po moim spotkaniu w Krakowie z \u00f3wczesn\u0105 pani\u0105 dyrektor muzeum Zofi\u0105 Go\u0142ubiew uda\u0142o mi si\u0119 przekona\u0107 krakowian, \u017ce bez tego obrazu nasza wystawa b\u0119dzie u\u0142omna.<\/p>\n

Schulz i Gierymski zawisn\u0119li wi\u0119c obok siebie w Pa\u0142acu Opat\u00f3w w Oliwie.<\/strong><\/p>\n

Do tej cz\u0119\u015bci wystawy uda\u0142o nam si\u0119 pozyska\u0107 r\u00f3wnie\u017c inne ciekawe obiekty, wok\u00f3\u0142 kt\u00f3rych naros\u0142y ju\u017c legendy i kt\u00f3re zwykle eksponowane s\u0105 w oparach sensacji i skandalu: video-art Artura \u017bmijewskiego \u201eBerek\u201d z Fundacji Foksal w Warszawie oraz \u201eLego. Ob\u00f3z koncentracyjny\u201d Zbigniewa Libery z Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, a tak\u017ce \u201eKonstrukcja rasy \u2013 Volksgemeinschaft\u201d Doroty Nieznalskiej i \u201ePogranicza\u201d Eli Goldman.<\/span><\/p>\n

A druga cz\u0119\u015b\u0107 wystawy?<\/strong>
\n– Drugi obszar nazwali\u015bmy mistycznym. Przemys\u0142aw Klonowski zbudowa\u0142 wielk\u0105 scenografi\u0119, w kt\u00f3r\u0105 wchodzi\u0142o si\u0119, jak aktorzy wchodz\u0105 na scen\u0119, widzowie stawali si\u0119 wi\u0119c cz\u0119\u015bci\u0105 wystawy. Przemierzali ciemny, tajemniczy cmentarz \u017cydowski, gubi\u0105c si\u0119 w jego labiryntach, a nast\u0119pnie przechodzili przez pomieszczenia, w kt\u00f3rych byli \u015bwiadkami najwa\u017cniejszych wydarze\u0144 w \u017cyciu \u017cydowskim: obrzezania, \u015blubu i \u015bmierci. W pod\u0105\u017caniu t\u0105 drog\u0105 mo\u017cna by\u0142o i\u015b\u0107 tylko do przodu: po wej\u015bciu do kolejnego pomieszczenia nie mo\u017cna si\u0119 by\u0142o ju\u017c cofn\u0105\u0107, bo drzwi, przez kt\u00f3re przeszli\u015bmy przed chwil\u0105, nie mia\u0142y od \u015brodka klamek. Tak widzowie dochodzili do beit tahara, domu przedpogrzebowego, w kt\u00f3rym na metalowym stole le\u017ca\u0142o cia\u0142o owini\u0119te w ca\u0142un, d\u017awi\u0119ki towarzysz\u0105ce nam (chlapanie wody, kt\u00f3r\u0105 obmywa si\u0119 cia\u0142o, modlitwy wypowiadane przez cz\u0142onk\u00f3w bractwa pogrzebowego i \u015bpiew kantora) pot\u0119gowa\u0142y poczucie autentyczno\u015bci tego zdarzenia, powodowa\u0142y, \u017ce czuli\u015bmy si\u0119 uczestnikami ostatniego obrz\u0119du nad cia\u0142em zmar\u0142ego.<\/span><\/p>\n

I gdzie ten \u201eDybuk\u201d?<\/strong>
\n\u2013 Dopiero p\u00f3\u017aniej wchodzili\u015bmy w przestrze\u0144, w kt\u00f3rej toczy\u0142a si\u0119 opowie\u015b\u0107 o artystycznym \u017cywocie \u201eDybuka\u201d An-skiego. Uda\u0142o mi si\u0119 zgromadzi\u0107 obiekty wyj\u0105tkowe, cz\u0119sto po raz pierwszy \u2013 przynajmniej w Polsce \u2013 prezentowane, jak np. najstarszy, maszynopisowy tekst \u201eDybuka\u201d, pisany jeszcze po rosyjsku z odr\u0119cznymi poprawkami An-skiego z Petersburskiej Biblioteki Teatralnej, fotografie z prapremiery \u015bwiatowej \u201eDybuka\u201d w Trupie Wile\u0144skiej w Warszawie w 1920 roku z instytutu YIVO w Nowym Jorku, projekty kostium\u00f3w do s\u0142ynnego przedstawienia Jewgienija Wachtangowa w moskiewskiej \u201eHabimie\u201d z 1922 roku z archiwum Teatru Habima w Tel Awiwie, cztery notatniki Andrzeja Wajdy, kt\u00f3re re\u017cyser prowadzi\u0142 podczas realizacji \u201eDybuka\u201d w Krakowie i Tel Awiwie w 1988 roku z Archiwum Andrzeja Wajdy w Krakowie \u2013 notatniki mo\u017cna by\u0142o przegl\u0105da\u0107, podobnie jak egzemplarz autorski An-skiego, kartka po kartce, na ekranie dotykowym.<\/span><\/p>\n

A poza tym dziesi\u0105tki fotografii, afisz\u00f3w i plakat\u00f3w, sukni\u0119 Lei z przedstawienia Krzysztofa Warlikowskiego i gad\u017cety \u201edybukowe\u201d: znaczki pocztowe, medale, a nawet izraelsk\u0105 kart\u0119 telefoniczn\u0105 z motywem z \u201eDybuka\u201d.<\/strong><\/span><\/p>\n

Ca\u0142o\u015b\u0107 zamyka\u0142a sala telewizyjna, w kt\u00f3rej mo\u017cna by\u0142o obejrze\u0107 telewizyjn\u0105 wersj\u0119 \u201eDybuka\u201d Sydneya Lumeta z 1960 roku, oraz sala operowa, w kt\u00f3rej \u2013 w absolutnej ciemno\u015bci z\u0142amanej tylko nieznacznie przez tysi\u0105ce mikroskopijnych \u201egwiazdek\u201d na suficie \u2013 trzeba by\u0142o wys\u0142ucha\u0107 cho\u0107by fragmentu opery \u201eIl dibuk\u201d Ludovico Rokki.<\/span><\/p>\n

Mog\u0119 z ca\u0142kowitym przekonaniem powiedzie\u0107, \u017ce ta wystawa (bardzo autorska i bardzo osobista), konferencja, a teraz r\u00f3wnie\u017c ta ksi\u0105\u017cka s\u0105 moim opus vitae, dzie\u0142em \u017cycia. Wystaw\u0119 otworzyli\u015bmy w oliwskim Pa\u0142acu Opat\u00f3w 19 listopada 2015 roku, w rocznic\u0119 \u015bmierci Brunona Schulza, ale te\u017c w 250. rocznic\u0119 wystawienia pierwszego przedstawienia zespo\u0142u aktor\u00f3w polskich stworzonego z inicjatywy kr\u00f3la Stanis\u0142awa Augusta. Data ta uwa\u017cana jest za pocz\u0105tek dziej\u00f3w Teatru Narodowego, a jednocze\u015bnie za pocz\u0105tek polskiego teatru publicznego, a wi\u0119c r\u00f3wnie\u017c \u2013 w jaki\u015b spos\u00f3b \u2013 polskiego teatru \u017cydowskiego.<\/span><\/p>\n

Jak wystaw\u0119 przyj\u0119\u0142a publiczno\u015b\u0107?<\/strong>
\n\u2013 Mi\u0142o mi powiedzie\u0107, \u017ce entuzjastycznie. Widz\u00f3w przyci\u0105gn\u0119\u0142a oczywi\u015bcie tematyka \u2013 mistyka i \u017cycie pozagrobowe s\u0105 zawsze bardzo ciekawe, cho\u0107 i straszne r\u00f3wnocze\u015bnie \u2013 ale te\u017c teatralna aran\u017cacja Przemys\u0142awa Klonowskiego, to, \u017ce mo\u017cna by\u0142o si\u0119 poczu\u0107 cz\u0119\u015bci\u0105 tego \u015bwiata, do kt\u00f3rego zapraszali\u015bmy. I mo\u017ce dzi\u0119ki temu ten \u015bwiat stawa\u0142 si\u0119 bardziej zrozumia\u0142y.<\/span><\/p>\n

Wiadomo, \u017ce odpowied\u017a na to pytanie przynosi wasza ksi\u0105\u017cka, ale gdyby uj\u0105\u0107 rzecz w najwi\u0119kszym skr\u00f3cie: jaka jest rola \u201eDybuka\u201d w kulturze polskiej, \u017cydowskiej, \u015bwiatowej?<\/strong>
\n\u2013 W latach 20. XX wieku po prapremierze \u201eDybuka\u201d, przez Polsk\u0119, a potem \u015bwiat przesz\u0142a fala \u201edybukomanii\u201d, co ju\u017c w\u00f3wczas nazwano dybukiad\u0105: wszystkie teatry \u017cydowskie, w\u0142\u0105czaj\u0105c w to nawet najmniejsze teatrzyki amatorskie, a z czasem r\u00f3wnie\u017c nie\u017cydowskie, stawia\u0142y sobie za punkt honoru wystawienie \u201eDybuka\u201d. Legenda dramatyczna An-skiego znalaz\u0142a si\u0119 nawet w repertuarze nowojorskiego teatrzyku lalkowego Modicot, wzorowanego na angielskiej komedii Puncha i Judy \u2013 w 1929 roku wyst\u0119powa\u0142 w Warszawie.<\/span><\/p>\n

Moda na \u201eDybuka\u201d przetrwa\u0142a do wybuchu wojny, a nawet i p\u00f3\u017aniej, bowiem sztuka ta grana by\u0142a w getcie warszawskim przez Teatr Nowy Azazel \u2013 o czym jako pierwsi m\u00f3wili\u015bmy na wystawie i w ksi\u0105\u017cce odpowiedni passus te\u017c si\u0119 znalaz\u0142.<\/strong><\/p>\n

Szlojme Zajnwel Rapoport, kt\u00f3ry podpisywa\u0142 si\u0119 S. An-ski, \u017cy\u0142 w latach 1863-1920. By\u0142 nie tylko pisarzem i dramaturgiem, ale r\u00f3wnie\u017c solidnym badaczem folkloru \u017cydowskiego. W swojej legendzie dramatycznej \u201eNa pograniczu dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w. Dybuk\u201d zawar\u0142 wiele bardzo wnikliwych obserwacji, poczynionych podczas wypraw etnograficznych na Wo\u0142yniu i Podolu, potrafi\u0142 je bardzo sprawnie pod wzgl\u0119dem literackim i dramaturgicznym przekaza\u0107 czytelnikom. \u017bydowska publiczno\u015b\u0107 zobaczy\u0142a na scenie teatralnej w\u0142asne \u017cycie z jego wzlotami i upadkami, udr\u0119kami i rado\u015bciami i to wszystko podniesione do rangi dzie\u0142a artystycznego. \u017bydowska publiczno\u015b\u0107 zobaczy\u0142a wi\u0119c na scenie sam\u0105 siebie.<\/span><\/p>\n

An-ski by\u0142 pierwszy, czy raczej najlepszy, je\u015bli chodzi o pokazanie \u017cydowskiego \u017cycia w formie literackiej?<\/strong>
\n\u2013 Oczywi\u015bcie i przed An-skim by\u0142y liczne dzie\u0142a literackie, kt\u00f3re pokazywa\u0142y jak w soczewce \u017cydowskie \u017cycie, jak cho\u0107by ca\u0142y cykl powie\u015bci i opowiada\u0144 Szolema Alejchema, poczynaj\u0105c od \u201eDziej\u00f3w Tewji mleczarza\u201d z 1894 roku, ale \u017cadne z nich nie wywar\u0142o takiego wp\u0142ywu na publiczno\u015b\u0107 jak \u201eDybuk\u201d, kt\u00f3ry od pierwszego wystawienia sta\u0142 si\u0119 niezaprzeczalnym hitem teatralnym. Pami\u0119ta\u0107 te\u017c trzeba, \u017ce sztuka Rapoporta przyci\u0105ga\u0142a swoj\u0105 niesamowit\u0105, pe\u0142n\u0105 grozy i mistycznego uniesienia tematyk\u0105. \u017bydzi zawsze potrafili radzi\u0107 sobie z umar\u0142ymi, \u015bwiat \u017cydowski pe\u0142en jest duch\u00f3w i b\u0142\u0119dnych dusz, wi\u0119c i w \u201eDybuku\u201d od tej strony widzowie znajdowali co\u015b bliskiego i prawdziwego.<\/span><\/p>\n

Taka jest si\u0142a przyci\u0105gaj\u0105ca wszelkich horror\u00f3w: lubimy si\u0119 ba\u0107.
\nLubimy si\u0119 te\u017c wzrusza\u0107, a \u201eDybuk\u201d moment\u00f3w wzruszenia dostarcza nam sporo.<\/strong><\/p>\n

C\u00f3\u017c mo\u017ce by\u0107 bardziej poruszaj\u0105cego jak \u017ale ko\u0144cz\u0105ca si\u0119 love story, historia rozdzielonych kochank\u00f3w, kt\u00f3rych \u0142\u0105czy dopiero \u015bmier\u0107. Motyw wszechobecny w ca\u0142ej literaturze od staro\u017cytno\u015bci (Odys i Penelopa), przez \u015bredniowiecze (Tristan i Izolda), czasy nowo\u017cytne (Romeo i Julia), przez \u00f3wczesn\u0105 wsp\u00f3\u0142czesno\u015b\u0107 roku 1920 (Chonon i Lea), a\u017c po Oliviera i Jennifer ze s\u0142ynnej \u201eLove story\u201d Arthura Hillera z 1970 roku.<\/span><\/p>\n

Jak wygl\u0105da dzi\u015b recepcja tego dzie\u0142a?<\/strong>
\n\u2013 Mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce prze\u017cywamy kolejn\u0105 dybukiad\u0119 \u2013 w ostatnich latach pojawi\u0142o si\u0119 na \u015bwiecie kilka film\u00f3w eksponuj\u0105cych motyw dybuka, nawiedzenia przez z\u0142ego ducha i pr\u00f3b wyp\u0119dzenia go poprzez skomplikowane egzorcyzmy. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 od ameryka\u0144skich \u201eUnborn\u201d Davida Goyera (2009) i \u201eThe Possession\u201d Ole Bornedala (2012), p\u00f3\u017aniej by\u0142 australijsko-kanadyjski \u201eThe Babadook\u201d Jennifer Kent (2014) i wreszcie polsko-izraelski \u201eDemon\u201d Marcina Wrony (2015), chyba najlepszy ze wszystkich wymienionych, owiany dodatkowo tajemnic\u0105 samob\u00f3jczej \u015bmierci re\u017cysera. W Polsce poza \u201eDemonem\u201d dybukiada zago\u015bci\u0142a w teatrach. W ostatnich latach mieli\u015bmy premiery w S\u0142upsku (2010, re\u017c. Marcin Bortkiewicz), \u0141odzi (2010, re\u017c. Mariusz Grzegorek), Wroc\u0142awiu (2011, re\u017c. Renata Jasi\u0144ska), w Rzeszowie (2013, re\u017c. Aneta Adamska), Radomiu (2014, re\u017c. Janusz Wi\u015bniewski), Warszawie (2015, re\u017c. Maja Kleczewska), wreszcie w Bydgoszczy (2015, re\u017c. Anna Smolar).<\/span><\/p>\n

Sk\u0105d takie zainteresowanie polskiego teatru wsp\u00f3\u0142czesnego tym tematem?<\/strong>
\n\u2013 Mam wra\u017cenie, \u017ce polscy tw\u00f3rcy nie si\u0119gaj\u0105 dzi\u015b po \u201eDybuka\u201d Rapoporta dla jego folklorystyczno-obyczajowych warto\u015bci. Nie \u015bwiat \u017cydowski jest dla nich wa\u017cny, lecz nasz, polski, katolicko-narodowy ogl\u0105d \u015bwiata i wsp\u00f3lnej, cho\u0107 osobnej, polsko-\u017cydowskiej historii.<\/span><\/p>\n

Polscy arty\u015bci za pomoc\u0105 \u201eDybuka\u201d nie m\u00f3wi\u0105 o \u017bydach, ale raczej o naszym wyobra\u017ceniu \u017byd\u00f3w. St\u0105d w realizacjach polskich teatr\u00f3w w przedstawieniach pojawiaj\u0105 si\u0119 wtr\u0119ty literackie z innych autor\u00f3w \u2013 tak by\u0142o cho\u0107by w przypadku realizacji Warlikowskiego z 2003 roku, w kt\u00f3rej pojawiaj\u0105 si\u0119 fragmenty opowiadania Hanny Krall.<\/strong><\/p>\n

\u201eDybuk\u201d jest te\u017c dla polskich artyst\u00f3w teatru pojemnym materia\u0142em do wadzenia si\u0119 z traum\u0105 Zag\u0142ady, nieprze\u017cytym przez Polak\u00f3w cierpieniem z powodu utraty s\u0105siad\u00f3w, ich kultury, j\u0119zyka, zwyczaj\u00f3w, ich twarzy, g\u0142os\u00f3w, \u015bmiesznie brzmi\u0105cych imion \u2013 po prostu ich obecno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Wr\u00f3\u0107my do samej publikacji. Jak powstawa\u0142a? W jaki spos\u00f3b dobierali\u015bcie autor\u00f3w i tematy?<\/strong>
\n\u2013 Ksi\u0105\u017cka \u201eDybuk. Na pograniczu dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w\u201d jest zapisem mi\u0119dzynarodowej konferencji naukowej, kt\u00f3r\u0105 zorganizowali\u015bmy wsp\u00f3lnie: Muzeum Narodowe w Gda\u0144sku, kt\u00f3re reprezentowa\u0142em i Uniwersytet Gda\u0144ski w osobie prof. Jana Ciechowicza. Odby\u0142a si\u0119 ona 19-20 listopada 2015 roku w Pa\u0142acu Opat\u00f3w oraz na Wydziale Filologicznym UG. Kszta\u0142t konferencji, a wi\u0119c m.in.: list\u0119 uczestnik\u00f3w, tematy wyst\u0105pie\u0144 uzgadniali\u015bmy z profesorem na bie\u017c\u0105co, najcz\u0119\u015bciej w Bibliotece Gda\u0144skiej PAN przy Wa\u0142owej. Od lat uwa\u017cam, m\u00f3wi\u0142em o tym nawet w pewnym wywiadzie, \u017ce dzie\u0144 bez PAN-u to dzie\u0144 stracony. To by\u0142o te\u017c przes\u0142anie Jana Ciechowicza. Profesor mia\u0142 tam sw\u00f3j st\u00f3\u0142 pod oknem, ja siedz\u0119 zwykle przy pierwszym stole z prawej strony, blisko przegl\u0105darki mikrofilm\u00f3w. Ustalili\u015bmy, \u017ce to profesor oraz jego asystentka, adiunkt z Katedry Dramatu, Teatru i Widowisk UG, dr Katarzyna Kr\u0119glewska, b\u0119d\u0105 zaprasza\u0107 do udzia\u0142u w konferencji referent\u00f3w z Polski, a ja mia\u0142em za zadanie sprowadzi\u0107 \u201eodpowiedniego\u201d rabina i uczestnik\u00f3w z USA i Izraela.<\/span><\/p>\n

Czego mia\u0142y dotyczy\u0107 wyst\u0105pienia zaproszonych go\u015bci?<\/strong>
\n\u2013 Postanowili\u015bmy, \u017ce konferencja b\u0119dzie \u2013 nie ca\u0142kiem, ale w cz\u0119\u015bci \u2013 odzwierciedleniem wystawy w Pa\u0142acu Opat\u00f3w. Powinna wi\u0119c by\u0107 wypowied\u017a nawi\u0105zuj\u0105ca do motyw\u00f3w religii judaistycznej, takich jak np. wiara w w\u0119dr\u00f3wk\u0119 dusz, wyja\u015bniaj\u0105ca samo poj\u0119cie dybuka, wyk\u0142ady m\u00f3wi\u0105ce o autorze \u201eDybuka\u201d, walorach literackich sztuki i jej historii scenicznej lub ekranowej. Wszystko, co sobie zaplanowali\u015bmy, uda\u0142o si\u0119 zrealizowa\u0107 w stu procentach, a nawet wi\u0119cej, bo ksi\u0105\u017cka zawiera dwa eseje niewyg\u0142oszone na konferencji oraz \u2013 w\u0142\u0105czone przeze mnie \u2013 artyku\u0142 z tygodnika \u201eIzraelita\u201d z 1896 roku, katalog wystawy i p\u0142yt\u0119 z zapisem \u201epr\u00f3by czytanej\u201d \u201eDybuka\u201d w Teatrze Miniatura.<\/span><\/p>\n

Jak skonstruowana jest ksi\u0105\u017cka?<\/strong>
\n\u2013 Tom zawiera dwadzie\u015bcia rozdzia\u0142\u00f3w zebranych w dw\u00f3ch cz\u0119\u015bciach zatytu\u0142owanych: \u201eDybuk. Mistyka i literatura\u201d oraz \u201eDybuk w sztuce\u201d. Ka\u017cdy z esej\u00f3w opatrzony jest streszczeniem w j\u0119zyku polskim i angielskim, a referaty wyg\u0142oszone na konferencji w innym ni\u017c polski j\u0119zyku maj\u0105 swoj\u0105 podw\u00f3jn\u0105 wersj\u0119 w tomie: s\u0105 w ca\u0142o\u015bci zamieszczone po angielsku lub po rosyjsku oraz po polsku. Wszystkie eseje opatrzone s\u0105 ilustracjami czarno-bia\u0142ymi, w tomie s\u0105 te\u017c trzy czterostronicowe wk\u0142adki kolorowe.<\/span><\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka jest znakomicie przygotowana pod wzgl\u0119dem edytorskim, za co szczeg\u00f3lne s\u0142owa uznania nale\u017c\u0105 si\u0119 zespo\u0142owi Wydawnictwa Uniwersytetu Gda\u0144skiego, a szczeg\u00f3lnie jego dyrektor, pani Joannie Kamie\u0144 oraz redaktorce wydawnictwa, pani Marii Kosznik i panu Micha\u0142owi Janczewskiemu, kt\u00f3ry ca\u0142o\u015b\u0107 z\u0142ama\u0142 i z\u0142o\u017cy\u0142.<\/strong><\/p>\n

M\u00f3wi\u0119 o tym wszystkim, by pokaza\u0107, \u017ce ksi\u0105\u017ck\u0119 tworz\u0105 nie tylko autorzy i redaktorzy, ale te\u017c ca\u0142a rzesza innych wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w, bez pracy kt\u00f3rych ksi\u0105\u017cka nie mog\u0142aby si\u0119 ukaza\u0107.<\/span><\/p>\n

Pom\u00f3wmy o zawarto\u015bci merytorycznej tomu.<\/strong>
\n\u2013 Opowie\u015b\u0107 o dybuku i \u201eDybuku\u201d zamkn\u0119li\u015bmy pomi\u0119dzy dwiema klamrami, wypowiedziami \u017cydowskiego nauczyciela i teologa oraz jednego z pierwszych etnograf\u00f3w \u017cydowskich. I tak religijne aspekty \u017cydowskiej wiary w gilgul, metempsychoz\u0119, s\u0105 g\u0142\u00f3wnym tematem otwieraj\u0105cego tom referatu rabina Szaloma Ber Stamblera z polskiego centrum chasydzkiego ruchu Chabad Lubawicz. Zamykaj\u0105cy tom artyku\u0142 Henryka Lewa, opublikowany w 1896 roku w warszawskim tygodniku \u201eIzraelita\u201d, przedstawia motyw grzesznej duszy nawiedzaj\u0105cej \u017cywego cz\u0142owieka jako wyraz choroby psychicznej tylko po\u015brednio maj\u0105cy zwi\u0105zek z \u017cydowsk\u0105 mistyk\u0105. Umieszczone pomi\u0119dzy tymi dwiema wypowiedziami teksty dotycz\u0105 m.in.: literackich kontekst\u00f3w utworu An-skiego, obecno\u015bci motywu dybuka w polskiej kulturze i sztuce, g\u0142\u00f3wnie w teatrze, kszta\u0142tu realizacji scenicznych \u201eDybuka\u201d czy tak szczeg\u00f3\u0142owych kwestii jak wp\u0142yw utworu An-skiego na tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Tadeusza Kantora. Poczyta\u0107 te\u017c mo\u017cna o obecno\u015bci motywu dybuka w innych gatunkach sztuki, takich jak: film, widowisko telewizyjne, muzyka, opera i balet. Ksi\u0105\u017ck\u0119 zamyka opisanie wystawy \u201eDybuk. Na pograniczu dw\u00f3ch \u015bwiat\u00f3w\u201d, kt\u00f3ra mia\u0142a miejsce w oliwskim Pa\u0142acu Opat\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W tek\u015bcie zamieszczonym w ksi\u0105\u017cce piszesz o dybukach gda\u0144skich. Jak ten motyw zaistnia\u0142 w lokalnej kulturze?<\/strong>
\n\u2013 W swoim eseju pisz\u0119 przede wszystkim o dw\u00f3ch realizacjach \u201eDybuka\u201d w gda\u0144skim Teatrze \u017bydowskim: z roku 1935 w re\u017cyserii Rudolfa Zas\u0142awskiego i z roku 1937 w re\u017cyserii Jonasa Turkowa, tw\u00f3rc\u00f3w znanych i cenionych. Teatr \u017bydowski, dzia\u0142aj\u0105cy w Gda\u0144sku w drugiej po\u0142owie lat 30., pe\u0142ni\u0142 w spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej Wolnego Miasta niezwykle wa\u017cn\u0105 kulturotw\u00f3rcz\u0105 rol\u0119. Jednoczy\u0142 gda\u0144skich \u017byd\u00f3w wok\u00f3\u0142 narodowej kultury, j\u0119zyka, wierze\u0144 i zwyczaj\u00f3w. Dla podzielonej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej Gda\u0144ska, na kt\u00f3r\u0105 sk\u0142ada\u0142y si\u0119 dwie du\u017ce grupy \u017byd\u00f3w: tzw. Ost-Juden, ortodoksyjnych, \u015bwie\u017cej daty imigrant\u00f3w, m\u00f3wi\u0105cych w jidysz i kultywuj\u0105cych wschodnio\u017cydowskie tradycje oraz zasymilowanych, m\u00f3wi\u0105cych po niemiecku, nale\u017c\u0105cych do synagogi reformowanej, teatr by\u0142 wa\u017cn\u0105 p\u0142aszczyzn\u0105 wzajemnego spotkania. Tym bardziej \u017ce prezentowa\u0142 widzom klasyk\u0119 dramaturgii \u017cydowskiej oraz \u015bwiatowej.<\/span><\/p>\n

Jakie znaczenie mia\u0142 ten tekst dla obu grup?<\/strong>
\n\u2013 Dla \u201e\u017byd\u00f3w niemieckich\u201d pokazywany na scenie \u015bwiat \u017byd\u00f3w wschodnich by\u0142 niew\u0105tpliwie poci\u0105gaj\u0105c\u0105 nowo\u015bci\u0105, spotkaniem z nieznanym \u015bwiatem, przyci\u0105gaj\u0105cym swoj\u0105 wschodni\u0105 egzotyk\u0105 i g\u0142\u0119bok\u0105 wiar\u0105, dla \u017byd\u00f3w wschodnich by\u0142 namiastk\u0105 powrotu do utraconej Arkadii ojczystych stron, do mowy i zwyczaj\u00f3w ojc\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Dlatego \u2013 jak pisa\u0142 recenzent \u201eJ\u00fcdisches Gemeindeblatt\u201d, gazety gda\u0144skiej gminy \u017cydowskiej \u2013 \u201eDybuk\u201d wywar\u0142 na miejscowej publiczno\u015bci \u201ewyj\u0105tkowo silne wra\u017cenie\u201d.<\/strong><\/p>\n

By\u0142 te\u017c trwaj\u0105cym dwie teatralne godziny azylem, ucieczk\u0105 przed otaczaj\u0105cym \u015bwiatem rosn\u0105cego w si\u0142\u0119 nazistowskiego antysemityzmu, coraz cz\u0119stszych represji i pogrom\u00f3w. Teatr \u017cydowski dawa\u0142 r\u00f3wnie\u017c gda\u0144skim \u017bydom, obu od\u0142am\u00f3w, poczucie dumy z w\u0142asnej kultury, j\u0119zyka i tradycji.<\/span><\/p>\n

Wasza ksi\u0105\u017cka ma charakter ponadnarodowego, ponadetnicznego i ponadgeneracyjnego spotkania naukowc\u00f3w i pasjonat\u00f3w, badaczy i mistyk\u00f3w, duchownych i \u015bwieckich. Jak uda\u0142o si\u0119 uporz\u0105dkowa\u0107 ten wielog\u0142os na poziomie redakcyjnym? Jak si\u0119 sprawdzi\u0142 w praktyce?<\/strong>
\n\u2013 To oczywi\u015bcie oceni\u0105 przede wszystkim czytelnicy naszej ksi\u0105\u017cki, ci, kt\u00f3rzy zawodowo zajmuj\u0105 si\u0119 podobn\u0105 problematyk\u0105, ale r\u00f3wnie\u017c pasjonaci \u017c\u0105dni wiedzy, mi\u0142o\u015bnicy teatru i literatury. Wydaje si\u0119 jednak, \u017ce taka metoda wielog\u0142osowo\u015bci ma bardzo g\u0142\u0119boki sens. Otrzymali\u015bmy bowiem wielow\u0105tkowy, chcia\u0142oby si\u0119 powiedzie\u0107: wielobarwny obraz opisywanego przedmiotu bada\u0144. Uj\u0119tego przez nas, autor\u00f3w i redaktor\u00f3w tomu, bardzo szeroko. Ka\u017cdy z naszych autor\u00f3w jest specjalist\u0105 w nieco innej, a jednak pokrewnej dziedzinie nauki. Ka\u017cdy patrzy na dybuka i \u201eDybuka\u201d z nieco innej perspektywy, co daje obraz wszechstronny i bogaty. Owa wielo\u015b\u0107 i r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 przedstawie\u0144 ingerencji dybuka w ludzkie \u017cycie pozwala mie\u0107 nadziej\u0119, \u017ce jeszcze nieraz stanie si\u0119 ona tematem naukowej refleksji.<\/span><\/p>\n

\n

DYBUK<\/strong> to w tradycji \u017cydowskiej duch zmar\u0142ego, kt\u00f3ry potrafi b\u0142\u0105ka\u0107 si\u0119 po ziemi, a nawet wchodzi\u0107 w cia\u0142o \u017cywych os\u00f3b i nie dawa\u0107 im spokoju. Dramat \u201eDybuk\u201d autorstwa S. An-skiego powsta\u0142 w 1914 roku, a od lat 20. XX wieku jest jedn\u0105 z najpopularniejszych i najcz\u0119\u015bciej granych \u017cydowskich sztuk teatralnych.<\/em><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/strong><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Abramowicz: Dybuk jako przepustka do \u017cydowskiej kultury, duchowo\u015bci, religii i mistyki Przemys\u0142aw Gulda Foto: JAN RUSEK Mieczys\u0142aw Abramowicz, gda\u0144ski historyk specjalizuj\u0105cy si\u0119 w tematyce \u017cydowskiej, jest wsp\u00f3\u0142autorem i\u015bcie monumentalnego dzie\u0142a: zbiorowej pracy mi\u0119dzynarodowego grona autor\u00f3w po\u015bwi\u0119conej “Dybukowi”. Czytelnikom “Wyborczej” opowiada, czym jest dybuk i “Dybuk” i dlaczego warto im by\u0142o po\u015bwi\u0119ci\u0107 kilka lat pracy. Przemys\u0142aw […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/58926"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=58926"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/58926\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":58938,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/58926\/revisions\/58938"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=58926"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=58926"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=58926"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}