{"id":59295,"date":"2018-02-05T17:09:39","date_gmt":"2018-02-05T15:09:39","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=59295"},"modified":"2018-02-04T06:03:57","modified_gmt":"2018-02-04T04:03:57","slug":"08-09-21","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=59295","title":{"rendered":"By\u0142o, jak by\u0142o"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>By\u0142o, jak by\u0142o<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Jerzy Jedlicki*<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Warszawa, wieczorne uroczysto\u015bci na kopcu Powstania Warszawskiego (Fot. S\u0142awomir Kami\u0144ski \/ Agencja Gazeta)<\/em><\/span><\/p>\n

Rok 1943. Dru\u017cynowy komunikuje mi, \u017ce jako \u017byd nie mog\u0119 pozosta\u0107 w dru\u017cynie. Gdyby jeszcze powiedzia\u0142, \u017ce moja obecno\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 zagro\u017ceniem – to bym zrozumia\u0142. Ale nie. “Ty jako \u017byd”<\/strong><\/p>\n

1.<\/strong><\/h1>\n

<\/p>\n

We wrze\u015bniu 1941 roku, maj\u0105c 11 lat, zosta\u0142em uczniem klasy pi\u0105tej w prywatnej szkole przy ulicy Seweryn\u00f3w w Warszawie. By\u0142a to dobra, patriotyczna szko\u0142a, w kt\u00f3rej uczyli\u015bmy si\u0119 potajemnie historii Polski. Do dzi\u015b pami\u0119tam, jak pisa\u0142em wypracowanie o ksi\u0119ciu J\u00f3zefie. By\u0142o nas w klasie sze\u015bciu ch\u0142opc\u00f3w i dziewi\u0119\u0107 dziewczynek. Chyba na pocz\u0105tku nast\u0119pnego roku szkolnego my, ch\u0142opcy, zostali\u015bmy zaproszeni po lekcjach do domu dyrektorki, gdzie przywita\u0142 nas powa\u017cny, na oko 30-letni pan, kt\u00f3ry powiedzia\u0142 nam, \u017ce je\u017celi zechcemy, a nasze matki wyra\u017c\u0105 zgod\u0119, mo\u017cemy przyst\u0105pi\u0107 do tajnego polskiego harcerstwa.<\/span><\/p>\n

A\u017c nam dech zapar\u0142o. Tylko jedna z matek, zal\u0119kniona o swego jedynaka, si\u0119 nie zgodzi\u0142a. Moja matka wyrazi\u0142a zgod\u0119 bez wahania. I tak nasza pi\u0105tka stworzy\u0142a zast\u0119p, jak si\u0119 wkr\u00f3tce dowiedzieli\u015bmy, 16. Warszawskiej Dru\u017cyny Harcerzy<\/span>. Naszym zast\u0119powym zosta\u0142 Zbyszek Stok<\/span>, morowy kolega i przewodnik, kt\u00f3ry mia\u0142 chyba nie wi\u0119cej ni\u017c 18 lat. Nad wszystkim czuwa\u0142 jednak dru\u017cynowy Micha\u0142, ten w\u0142a\u015bnie, co nas przyjmowa\u0142. Ze wzgl\u0119d\u00f3w konspiracyjnych nie wolno by\u0142o zwraca\u0107 si\u0119 do starszych “druhu”, tylko po imieniu.<\/span><\/p>\n

Nast\u0119pny rok up\u0142yn\u0105\u0142 nam na cz\u0119stych zbi\u00f3rkach po domach, grach harcerskich i zdobywaniu sprawno\u015bci. I tak na ulicach sterroryzowanej Warszawy grali\u015bmy w podchody, w kt\u00f3rych nasz zast\u0119p mia\u0142 \u015bledzi\u0107 nieznanych nam ch\u0142opc\u00f3w z drugiego zast\u0119pu. Zdobywa\u0142em sprawno\u015b\u0107 “sygnalizatora”. Uczyli\u015bmy si\u0119 historii harcerstwa, a zw\u0142aszcza tradycji naszej dru\u017cyny, podobno jednej z naj\u015bwietniejszych, z kt\u00f3rej mieli\u015bmy by\u0107 dumni. Wszystko to by\u0142o dla nas fascynuj\u0105c\u0105 przygod\u0105, nauk\u0105 kole\u017ce\u0144stwa i wzajemnego zaufania.<\/span><\/p>\n

A\u017c nadesz\u0142a wiosna 1943 roku. Miasto zasnu\u0142o si\u0119 dymem z getta i zapachem spalenizny. W mojej klasie dziewczyny, te\u017c zreszt\u0105 harcerki, zawsze uwielbia\u0142y przynoszone z dom\u00f3w dowcipy o \u017bydach, a w czasie powstania i bombardowania getta zapanowa\u0142a atmosfera szczeg\u00f3lnego podniecenia.<\/span><\/p>\n

Nie by\u0142o to przyjemne, stara\u0142em si\u0119, jak mog\u0142em, wy\u0142\u0105cza\u0107 z tych rozm\u00f3w, ale w pewnym momencie sam sta\u0142em si\u0119 ich przedmiotem. W roku 1942 w mojej klasie i zarazem w zast\u0119pie pojawi\u0142 si\u0119 ch\u0142opak, kt\u00f3ry by\u0142 ze mn\u0105 w szkole na Mokotowie przed wojn\u0105 i zna\u0142 mnie pod dawnym moim nazwiskiem. Szcz\u0119\u015bliwie, gdym tylko go zauwa\u017cy\u0142, zd\u0105\u017cy\u0142em odci\u0105gn\u0105\u0107 go na bok i wyja\u015bni\u0107 moj\u0105 sytuacj\u0119. Jurek R., ewangelik, od razu poj\u0105\u0142, w czym rzecz, i przez osiem miesi\u0119cy trzyma\u0142 g\u0119b\u0119 na k\u0142\u00f3dk\u0119. Wszelako kt\u00f3rego\u015b dnia zdradzili\u015bmy si\u0119 mimo woli w rozmowie, \u017ce znamy si\u0119 od dawna. W \u015blad za tym koledzy, kt\u00f3rzy jakie\u015b podejrzenia co do mnie ju\u017c mieli, przycisn\u0119li mojego imiennika do \u015bciany, a on wszystko wygada\u0142.<\/span><\/p>\n

Karuzela przy ul. Bonifraterskiej podczas walk w getcie (z ty\u0142u wida\u0107 mur, a na pierwszym planie po prawej – niemieckie dzia\u0142ko). Ta by\u0142a nieczynna. Na placu Krasi\u0144skich kr\u0119ci\u0142a si\u0119 druga<\/span><\/em><\/p>\n

Atmosfera wok\u00f3\u0142 mnie zrobi\u0142a si\u0119 niezno\u015bna. Mniejsza o szko\u0142\u0119: ostatnia, si\u00f3dma klasa ju\u017c si\u0119 ko\u0144czy\u0142a, a denuncjacja – w tej szkole – by\u0142a raczej nieprawdopodobna. Ale harcerstwo!<\/span><\/p>\n

Nie pami\u0119tam, czy to Zbyszek zawiadomi\u0142 mnie, \u017ce mam si\u0119 zg\u0142osi\u0107 do dru\u017cynowego, czy sam o to poprosi\u0142em. Nie by\u0142o to zapewne zgodne z regu\u0142ami konspiracji, ale my, ch\u0142opcy, znali\u015bmy adres dru\u017cynowego i mieli\u015bmy prawo zg\u0142asza\u0107 si\u0119 do niego z problemami. Wspi\u0105\u0142em si\u0119 wi\u0119c na najwy\u017csze pi\u0119tro domu przy placu Zbawiciela.<\/span><\/p>\n

Micha\u0142 zakomunikowa\u0142 mi do\u015b\u0107 oschle, \u017ce jako \u017byd nie mog\u0119 pozosta\u0107 w dru\u017cynie. We mnie jakby piorun trzas\u0142. Gdyby jeszcze powiedzia\u0142, \u017ce moja obecno\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 zagro\u017ceniem – z pewno\u015bci\u0105 bym zrozumia\u0142. Ale nie. “Ty jako \u017byd”. Wtedy sta\u0142o si\u0119 co\u015b, czego si\u0119 p\u00f3\u017aniej przez lata wstydzi\u0142em. Rozbecza\u0142em si\u0119 – i przez \u0142zy be\u0142kota\u0142em, \u017ce nie jestem \u017bydem, tylko Polakiem i katolikiem, a moja rodzina jest polska od pokole\u0144. By\u0142a to prawda, ale ja odcina\u0142em si\u0119 w ten spos\u00f3b od tych, co gin\u0119li za murem. Dru\u017cynowego i tak nie przekona\u0142em, a by\u0142 to cz\u0142owiek, kt\u00f3rego szanowa\u0142em jako naszego wychowawc\u0119, jako wz\u00f3r pedagoga.<\/span><\/p>\n

Stan\u0119\u0142o ostatecznie na tym, \u017ce nie jestem z dru\u017cyny wprost wyrzucony, mam tylko przez wakacje porz\u0105dkowa\u0107 biblioteczk\u0119 dru\u017cyny, schowan\u0105 na jakim\u015b strychu, i nie pokazywa\u0107 si\u0119 wi\u0119cej na zbi\u00f3rkach.<\/span><\/p>\n

Zgodzi\u0142em si\u0119 na ten upokarzaj\u0105cy uk\u0142ad i robi\u0142em, na co mi pozwolono. Tego lata 1943 roku byli\u015bmy szanta\u017cowani i zadenuncjowani przez szmalcownik\u00f3w (co z t\u0105 histori\u0105 nie mia\u0142o \u017cadnego zwi\u0105zku). I trzeba by\u0142o po raz czwarty zmienia\u0107 adres, meldunki i metryki. Po tych wydarzeniach zosta\u0142em umieszczony w internacie oo. marian\u00f3w na Bielanach: czy z domys\u0142em ich, czy nie, to nie by\u0142o jasne. Tam za\u015b pojawi\u0142 si\u0119 dla odmiany Feliks S., ch\u0142opiec z drugiego zast\u0119pu, z arystokratycznej familii, kt\u00f3ry na spacerze zacz\u0105\u0142 mnie zaczepia\u0107 i zagaja\u0107 w te s\u0142owa: “Co te\u017c u pana s\u0142ycha\u0107, panie Grosman?”.<\/span><\/p>\n

To ju\u017c zacz\u0119\u0142o wygl\u0105da\u0107 niebezpiecznie. Moja matka, kt\u00f3rej to opowiedzia\u0142em, posz\u0142a sama do dru\u017cynowego. Micha\u0142 przyj\u0105\u0142 j\u0105 uprzejmie, wys\u0142ucha\u0142, po czym o\u015bwiadczy\u0142: “Za bezpiecze\u0144stwo pani syna r\u0119cz\u0119, moi ch\u0142opcy zostan\u0105 poinstruowani, ale – doda\u0142 z naciskiem – w polskim harcerstwie nie ma miejsca dla \u017byd\u00f3w”. Kilka dni p\u00f3\u017aniej Felek podszed\u0142 do mnie, poda\u0142 mi r\u0119k\u0119 i powiedzia\u0142: “W porz\u0105dku, b\u0105d\u017a spokojny”. Zaczepki si\u0119 sko\u0144czy\u0142y.<\/span><\/p>\n

Trafi\u0142em raz jeszcze do harcerstwa w czasie powstania warszawskiego. Chcia\u0142em mimo wszystko zg\u0142osi\u0107 si\u0119 do mojej dru\u017cyny, ale dzia\u0142a\u0142a w innej cz\u0119\u015bci miasta. Przy\u0142\u0105czy\u0142em si\u0119 wi\u0119c do innej, powi\u015bla\u0144skiej, pos\u0142usznie odbywa\u0142em s\u0142u\u017cb\u0119 wartownicz\u0105 i biega\u0142em z listami poczty harcerskiej. Ale serca ju\u017c do tego nie mia\u0142em, czu\u0142em si\u0119 wykluczony. Po wojnie nie mia\u0142em te\u017c ochoty wraca\u0107 do ZHP, a jednak nie by\u0142y mi oboj\u0119tne wiadomo\u015bci, \u017ce jeden m\u00f3j kolega z zast\u0119pu zgin\u0105\u0142 pod bombami, Felek straci\u0142 nog\u0119, a dru\u017cynowy Micha\u0142 zgin\u0105\u0142 na Star\u00f3wce, podobno przy s\u0142ynnym wybuchu niemieckiej pu\u0142apki pancernej wy\u0142adowanej dynamitem.<\/span><\/p>\n

Kiedy W\u0142adys\u0142aw Bartoszewski og\u0142osi\u0142 w “Tygodniku Powszechnym” w roku 1963 apel o nadsy\u0142anie wiadomo\u015bci o Polakach, kt\u00f3rzy pomagali \u017bydom, w relacji, kt\u00f3r\u0105 napisa\u0142em razem z matk\u0105, pisali\u015bmy i o tych, co pomagali, i o tych, co szkodzili, chocia\u017cby tylko moralnie, a po\u015br\u00f3d kilku przyk\u0142ad\u00f3w znalaz\u0142 si\u0119 i ten, dwakro\u0107 p\u00f3\u017aniej powt\u00f3rzony w obu wydaniach antologii (”Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomoc\u0105 \u017bydom 1939-1945”, oprac. W\u0142adys\u0142aw Bartoszewski i Zofia Lewin\u00f3wna, wyd. 2 rozszerzone, Znak, Krak\u00f3w 1969, s. 679<\/span>). Co ciekawe, temat ten nie wywo\u0142a\u0142 w\u00f3wczas \u017cadnego odzewu.<\/span><\/p>\n

2.<\/strong><\/h1>\n

W ankietach personalnych, kt\u00f3re trzeba by\u0142o po wielekro\u0107 wype\u0142nia\u0107, na pytanie: “Do jakich organizacji nale\u017ca\u0142 pan w czasie okupacji?”, odpowiada\u0142em: “do Szarych Szereg\u00f3w”. Do czasu, kiedy m\u00f3j kolega z Instytutu Historii PAN, przedwcze\u015bnie zmar\u0142y\u00a0Jerzy Janusz Terej<\/a>, kiedy mu wspomnia\u0142em o moich przej\u015bciach z harcerstwem, u\u015bwiadomi\u0142 mi, \u017ce 16. WDH nie wesz\u0142a w sk\u0142ad Szarych Szereg\u00f3w. Wed\u0142ug niego nie nale\u017ca\u0142a r\u00f3wnie\u017c do HP (Harcerstwo Polskie albo Hufce Polskie) i pozosta\u0142a ca\u0142y czas osobna.<\/span><\/p>\n

Niemniej z ksi\u0105\u017cki Tereja o Stronnictwie Narodowym w czasie wojny mo\u017cna si\u0119 by\u0142o dowiedzie\u0107, \u017ce na Starym Mie\u015bcie poleg\u0142 ”kwiat Harcerstwa Polskiego” i zarazem\u00a0Narodowej Organizacji Wojskowej<\/a><\/strong><\/span>, a w\u015br\u00f3d innych wymieniony te\u017c zosta\u0142\u00a0Micha\u0142<\/span><\/strong> Wojnicz-Siano\u017c\u0119cki<\/a>\u00a0(Jerzy Janusz Terej<\/span>,\u00a0”Rzeczywisto\u015b\u0107 i polityka. Ze studi\u00f3w nad dziejami najnowszymi Narodowej Demokracji”<\/a><\/span><\/strong>, Ksi\u0105\u017cka i Wiedza, Warszawa 1971, s. 368-378). Sprawa przynale\u017cno\u015bci nie jest wi\u0119c do ko\u0144ca wyja\u015bniona, jednak\u017ce \u017ar\u00f3d\u0142owa praca Tereja opowiada m.in. o tocz\u0105cej si\u0119 przez ca\u0142y okres okupacji walce ideowej o wp\u0142ywy w harcerstwie mi\u0119dzy obozem legionowym a organizacjami wywodz\u0105cymi si\u0119 z pnia endeckiego.<\/span>
\n<\/strong><\/p>\n

Do nas, nastolatk\u00f3w, niewiele z tego dociera\u0142o: ledwie pami\u0119tam zbi\u00f3rk\u0119 zast\u0119pu, na kt\u00f3r\u0105 przyszed\u0142 Micha\u0142 i co\u015b nam m\u00f3wi\u0142 o roz\u0142amie w ZHP – ale z tego niewiele \u017ce\u015bmy wtedy uchwycili. Dopiero po latach, konfrontuj\u0105c moje wspomnienia z literatur\u0105 przedmiotu, zrozumia\u0142em, \u017ce znalaz\u0142em si\u0119 w pobli\u017cu frontu walki o narodowe wychowanie m\u0142odzie\u017cy. HP by\u0142o organizacj\u0105 od Szarych Szereg\u00f3w mniej liczn\u0105 i s\u0142absz\u0105, niemniej liczy\u0107 mia\u0142o ponad tysi\u0105c harcerzy i harcerek wychowywanych w duchu katolicko-narodowym, z wykluczeniem wszelkich obcych przymieszek.<\/span><\/p>\n

Kto cho\u0107 troch\u0119 przegl\u0105da\u0142 tajne gazetki czasu wojny, wie dobrze, i\u017c antysemityzm by\u0142 w\u00f3wczas, z chlubnymi wyj\u0105tkami – jak “Biuletyn Informacyjny” czy prasa lewicowa – tendencj\u0105 niemal powszechn\u0105 i niewielu jego adherent\u00f3w, w tym wychowawc\u00f3w m\u0142odzie\u017cy, u\u015bwiadamia\u0142o sobie, zw\u0142aszcza w roku 1943, \u017ce ma on w\u0105tpliw\u0105 komponent\u0119 etyczn\u0105. Sk\u0105d wi\u0119c dzi\u015b taka wrzawa, szanowni pa\u0144stwo? By\u0142o, jak by\u0142o, ju\u017c si\u0119 tego nie zmieni.<\/span><\/p>\n

\n

*Jerzy Jedlicki – ur. w 1930 r., historyk, emerytowany profesor Instytutu Historii PAN. Autor m.in.: ”Jakiej cywilizacji Polacy potrzebuj\u0105. Studia z dziej\u00f3w idei i wyobra\u017ani XIX wieku”, ”\u0179le urodzeni, czyli o do\u015bwiadczeniu historycznym. Scripta i postscripta”, ”\u015awiat zwyrodnia\u0142y. L\u0119ki i wyroki krytyk\u00f3w nowoczesno\u015bci”. Redaktor i wsp\u00f3\u0142autor ”Dziej\u00f3w inteligencji polskiej do roku 1918”. Przewodnicz\u0105cy rady programowej Stowarzyszenia przeciw Antysemityzmowi i Ksenofobii ”Otwarta Rzeczpospolita”<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n