{"id":59702,"date":"2018-02-25T17:09:22","date_gmt":"2018-02-25T15:09:22","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=59702"},"modified":"2018-02-18T10:08:53","modified_gmt":"2018-02-18T08:08:53","slug":"25-09-18","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=59702","title":{"rendered":"Ju\u017c nie sadzi si\u0119 drzewek w Yad Vashem"},"content":{"rendered":"

\n<\/a>Ju\u017c nie sadzi si\u0119 drzewek w Yad Vashem. Zosta\u0107 Sprawiedliwym nie jest \u0142atwo,
\nratowanie \u017byd\u00f3w dla zysku nie wchodzi w rachub\u0119<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

ADAM LESZCZY\u0143SKI<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

<\/p>\n

Ci, co ratowali za pieni\u0105dze, te\u017c ratowali. Ale \u201esprawiedliwymi\u201d nie byli, bo to zrobili dla pieni\u0119dzy. Ale kiedy dochodzimy do konkretnych wypadk\u00f3w, wszystko si\u0119 komplikuje. Kto\u015b wzi\u0105\u0142 pieni\u0105dze raz, drugi, troszk\u0119 wi\u0119cej ni\u017c trzeba, \u017ceby na czarnym rynku kupi\u0107 \u017cywno\u015b\u0107. Co z tym zrobi\u0107? – o tym jak kwalifikuje wnioski w Yad Vashem opowiada Stefan Sawicki<\/strong><\/p>\n

\u201eW komisji, kt\u00f3ra dla izraelskiego Instytutu Yad Vashem rozpatruje wnioski o nadanie tytu\u0142u \u00bbSprawiedliwego w\u015br\u00f3d narod\u00f3w \u015bwiata\u00ab, jest nas dwudziestu paru staruszk\u00f3w, \u015brednia wieku 70. Cz\u0119\u015b\u0107 rzeczywi\u015bcie autentycznie sama przez to przesz\u0142a jako dzieci. Na og\u00f3\u0142 s\u0105 to ludzie wykszta\u0142ceni \u2013 opowiada OKO.press Stefan Sawicki. \u2013 Jeste\u015bmy czym\u015b w rodzaju \u0142awnik\u00f3w lub przysi\u0119g\u0142ych. Nad tym wszystkim czuwa s\u0119dzia S\u0105du Najwy\u017cszego. Nadal rocznie jest oko\u0142o 500 wniosk\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n

Pasjonuj\u0105ca i poruszaj\u0105ca jest opowie\u015b\u0107 pana Stefana o tym, co mo\u017cna wyczyta\u0107 we wnioskach, dlaczego z Polski jest ich tak du\u017co, \u017ce szmalcownicy to nie by\u0142 polski \u201ewynalazek\u201d, cho\u0107 w ka\u017cdym kraju okupowanym przybiera\u0142o to inne formy. Stosunek Polak\u00f3w do ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w? Pan Stefan odpowiada: \u201ePodstaw\u0105 by\u0142o morze oboj\u0119tno\u015bci. Potem by\u0142y jeziora wrogo\u015bci, cz\u0119sto aktywnej wrogo\u015bci. Na ko\u0144cu by\u0142y ma\u0142e, bardzo ma\u0142e, wysepki heroizmu\u201d.<\/span><\/p>\n

Czy pogl\u0105dy polityczne mia\u0142y znaczenie? Pan Stefan: \u201ePrawica nie pojawia si\u0119 w\u015br\u00f3d ratuj\u0105cych, natomiast pojawia si\u0119 w\u015br\u00f3d niebezpiecze\u0144stw\u201d.<\/span><\/p>\n

OKO.press bardzo rzadko zamieszcza wywiady, ale ten g\u0142os jest szczeg\u00f3lny. Wywiad jest d\u0142ugi, jego przeczytanie zajmie ok. 10 min. Ale zach\u0119camy \u2013 warto.<\/span><\/p>\n

Procedury i pieni\u0105dze<\/strong><\/p>\n

Adam Leszczy\u0144ski: Jak wygl\u0105da procedura nadawania tytu\u0142u \u201eSprawiedliwego\u201d?<\/strong><\/p>\n

Stefan Sawicki: Tytu\u0142 nadaje si\u0119 od ponad 50. lat. Na pocz\u0105tku by\u0142o to zwi\u0105zane z sadzeniem drzewka, ale dzi\u015b ju\u017c si\u0119 nie sadzi, po prostu nie ma miejsca. Zar\u00f3wno ci pa\u0144stwo, kt\u00f3rzy uratowali cz\u0119\u015b\u0107 mojej rodziny w Warszawie, mieli zasadzone drzewko, jak i pa\u0144stwo, kt\u00f3rzy ratowali cz\u0119\u015b\u0107 rodziny \u017cony, te\u017c mieli zasadzone drzewko.<\/span><\/p>\n

Wa\u017cne jest to, \u017ce te pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat z hakiem p\u00f3\u017aniej nadal jest mn\u00f3stwo roboty. Rozpatrujemy wnioski dotycz\u0105ce oko\u0142o pi\u0119ciuset os\u00f3b rocznie.<\/span><\/p>\n

W Polsce rzadko si\u0119 pami\u0119ta, \u017ce kryteria nadania tytu\u0142u \u201eSprawiedliwego\u201d s\u0105 rygorystyczne. Wszyscy, r\u00f3wnie\u017c po naszej stronie, \u017cydowskiej, uwa\u017caj\u0105, \u017ce je\u015bli kto\u015b by\u0142 bohaterem w czasie wojny, nale\u017cy mu si\u0119 odznaczenie. Bohater\u00f3w by\u0142o bardzo wielu. My dajemy odznaczenie wy\u0142\u0105cznie tym, kt\u00f3rych bohaterstwo mo\u017cna dobrze udokumentowa\u0107.<\/span><\/p>\n

Co to znaczy \u201edobrze udokumentowa\u0107\u201d?<\/strong><\/p>\n

Po pierwsze, procedur\u0119 inicjuj\u0105 uratowani. Nie mo\u017cemy wi\u0119c uzna\u0107 sytuacji, kiedy przychodz\u0105 do nas ludzie i m\u00f3wi\u0105 \u201em\u00f3j dziadek, moja babcia opowiadali, jak oni ukrywali \u017byd\u00f3w\u201d. W PRL nie m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o tym.<\/span><\/p>\n

W latach 90. by\u0142 to ju\u017c honor przez ma\u0142e \u201eh\u201d, teraz si\u0119 zrobi\u0142 z tego Honor przez du\u017ce \u201eH\u201d.<\/span><\/p>\n

Wtedy ludzie \u2013 na og\u00f3\u0142 potomkowie tych, kt\u00f3rzy ratowali \u2013 zacz\u0119li\u00a0 wyst\u0119powa\u0107 do Yad Vashem o uznanie zas\u0142ug swoich rodzic\u00f3w, bliskich, itd.<\/span><\/p>\n

Wniosek musi przyj\u015b\u0107 od ocalonych. Wystarczy, \u017ce kto\u015b napisa\u0142 lub zg\u0142osi\u0142 si\u0119 do ambasady. Wtedy zaczynamy szuka\u0107, czy s\u0105 jakie\u015b \u015blady z drugiej, polskiej strony. Dosy\u0107 cz\u0119sto te \u015blady si\u0119 znajduj\u0105. 1,5 mln os\u00f3b, kt\u00f3re zgin\u0119\u0142y w Holocau\u015bcie, zosta\u0142o udokumentowanych w Yad Vashem. Znamy ich z nazwiska, s\u0105 \u015blady.<\/span><\/p>\n

To mniej wi\u0119cej jedna czwarta tych, kt\u00f3rzy zgin\u0119li.<\/strong><\/p>\n

Ta liczba nadal ro\u015bnie, g\u0142\u00f3wnie dlatego, \u017ce dochodz\u0105 informacje z teren\u00f3w z dawnego Zwi\u0105zku Radzieckiego. Wa\u017cne jest co innego: musi by\u0107 bezpo\u015brednie czy po\u015brednie potwierdzenie pochodz\u0105ce od uratowanych. Drugi warunek: pomoc musia\u0142a by\u0107 altruistyczna.<\/span><\/p>\n

Rozumiem, \u017ce \u201esprawiedliwi\u201d nie pomagali za pieni\u0105dze?<\/strong><\/p>\n

To nie tak. Ukrywanie \u017byd\u00f3w nie mog\u0142o by\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142em zysku. Ale to jednak kosztowa\u0142o i trzeba to uwzgl\u0119dnia\u0107. \u017beby dosta\u0107 tytu\u0142 \u201esprawiedliwego\u201d, pieni\u0105dze mo\u017cna by\u0142o bra\u0107 jako \u015brodek do ratowania ludzi. Nie mog\u0105 by\u0107 celem ratuj\u0105cych.<\/span><\/p>\n

Oczywi\u015bcie ci, kt\u00f3rzy ratowali za pieni\u0105dze, te\u017c ratowali. Oni zas\u0142uguj\u0105 na to, \u017ceby powiedzie\u0107 \u201euratowali \u017byd\u00f3w\u201d, ale \u201esprawiedliwymi\u201d to oni nie byli, bo to zrobili dla pieni\u0119dzy.<\/span><\/p>\n

Ale kiedy dochodzimy do konkretnych wypadk\u00f3w, wszystko si\u0119 komplikuje. Na przyk\u0142ad: kto\u015b wzi\u0105\u0142 pieni\u0105dze raz, drugi, trzeci. Wzi\u0105\u0142 troszk\u0119 wi\u0119cej ni\u017c potrzeba, \u017ceby na czarnym rynku kupi\u0107 \u017cywno\u015b\u0107. Co zrobi\u0107 z takim przypadkiem? Cz\u0119sto ukrywali bardzo biedni ludzie.<\/span><\/p>\n

A kogo by\u0142o sta\u0107 na ratowanie ludzi bez pieni\u0119dzy? Bardzo zamo\u017cnych Polak\u00f3w, Ko\u015bci\u00f3\u0142?<\/strong><\/p>\n

Ko\u015bci\u00f3\u0142 to jest inna kategoria\u2026 jeszcze do niej dojdziemy.<\/span><\/p>\n

Mamy r\u00f3wnie\u017c trzecie kryterium, kt\u00f3re mo\u017ce wyda si\u0119 ma\u0142o wa\u017cne, ale cz\u0119sto wraca. Ot\u00f3\u017c ratuj\u0105cy musieli wiedzie\u0107, \u017ce ratowali \u017byd\u00f3w. Podstawow\u0105 rzecz\u0105, kt\u00f3r\u0105 \u017byd chcia\u0142by zrobi\u0107 mi\u0119dzy rokiem 1940 a 1945 rokiem, to znikn\u0105\u0107 z pola widzenia. Marzyli, \u017ceby by\u0107 postrzegani jako Polacy. Nawet w takim wypadku ratowanie takiej osoby by\u0142o niezwyk\u0142ym, nadzwyczajnym aktem ludzkiej solidarno\u015bci. Nie by\u0142o jednak ratowaniem \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Takie przypadki nie by\u0142y rzadkie, zw\u0142aszcza w przypadku dzieci. Ci, kt\u00f3rzy chcieli ratowa\u0107, przemycali dzieci do innych rodzin i tam uwa\u017cano je ju\u017c za dzieci polskie. W przypadku doros\u0142ych to by\u0142o trudniejsze, ale zdarza\u0142o si\u0119. Ci ludzie, kt\u00f3rzy ratowali kogo\u015b nie wiedz\u0105c, \u017ce to \u017byd, zas\u0142uguj\u0105 na medal od swojego kraju, zas\u0142uguj\u0105 na medal od ONZ, ale nie na tytu\u0142 \u201esprawiedliwego\u201d.<\/span><\/p>\n

W ca\u0142ym sporze chodzi o to, \u017ce musia\u0142 by\u0107 \u0142ut altruizmu.<\/span><\/p>\n

Komuni\u015bci ratowali komunist\u00f3w<\/strong><\/p>\n

Czy mo\u017cna by\u0142o ratowa\u0107 \u017byd\u00f3w z innych pobudek ni\u017c pieni\u0105dze, ale i tak nie zosta\u0107 uznanym przez komisj\u0119?<\/strong><\/p>\n

Bardzo cz\u0119sto w swoim \u015brodowisku ratowali komuni\u015bci. Ale komuni\u015bci ratowali komunist\u00f3w, a nie \u017byd\u00f3w. Je\u015bli kto\u015b nie mia\u0142 zwi\u0105zk\u00f3w z parti\u0105 komunistyczn\u0105, to si\u0119 nim nie zajmowali.<\/span><\/p>\n

Nie pomagali im jako \u017bydom, tylko jako komunistom.<\/strong><\/p>\n

Tak. I nie zas\u0142uguj\u0105 na tytu\u0142 \u201esprawiedliwych\u201d.<\/span><\/p>\n

Kara \u015bmierci by\u0142a za wiele rzeczy, od szmuglu, przez nielegalny handel, chowanie zbo\u017ca, do ukrywania \u017byd\u00f3w<\/strong><\/p>\n

W Polsce cz\u0119sto przypomina si\u0119, \u017ce za ukrywanie i pomaganie \u017bydom by\u0142a bezwzgl\u0119dnie wykonywana kara \u015bmierci. Ona faktycznie za to grozi\u0142a\u2026<\/strong><\/p>\n

\u015awi\u0119ta prawda.<\/span><\/p>\n

\u2026natomiast historycy, kt\u00f3rzy si\u0119 tymi sprawami zajmuj\u0105 uwa\u017caj\u0105, \u017ce cz\u0119sto nie by\u0142a wykonywana. Jak to wygl\u0105da z perspektywy komisji w Yad Vashem?<\/strong><\/p>\n

Przede wszystkim Niemcy zagrozili kar\u0105 \u015bmierci bardzo wiele rzeczy: ukrywanie \u017byd\u00f3w, ale te\u017c ukrywanie \u015bwini, nielegalny handel, chowanie zbo\u017ca, szmugiel \u017cywno\u015bci\u2026 \u015amier\u0107 by\u0142a ca\u0142y czas bardzo blisko.<\/span><\/p>\n

Za ukrywanie \u017byd\u00f3w wyroki wykonywano jednak bardzo\u2026 nie powiem, \u017ce wybi\u00f3rczo, ale losowo i w zale\u017cno\u015bci od lokalnych warunk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Gdyby ch\u0142op na wsi ca\u0142y czas si\u0119 ba\u0142, \u017ceby go nie zabito, to sam musia\u0142by zej\u015b\u0107 do piwnicy i z niej nie wychodzi\u0107. Musia\u0142 wszystko Niemcom dostarcza\u0107, dla siebie nic nie zostawia\u0107, tego nie robi\u0107, tamtego nie robi\u0107\u2026 Tymczasem ci Niemcy cz\u0119sto byli w odleg\u0142o\u015bci kilkudziesi\u0119ciu kilometr\u00f3w i si\u0119 ich widzia\u0142o raz od odpustu. A ludzie wiedzieli, co si\u0119 dzieje u s\u0105siad\u00f3w. A dzia\u0142o si\u0119 ca\u0142y czas: tu partyzanci, tu handel.<\/span><\/p>\n

To znaczy: ludzie, \u017ceby funkcjonowa\u0107, musieli si\u0119 ca\u0142y czas nara\u017ca\u0107 na \u015bmier\u0107.<\/strong><\/p>\n

Jednocze\u015bnie jednak, mam wra\u017cenie, \u017ce to rodzi\u0142o jaki\u015b fatalizm, poczucie, \u017ce \u015bmier\u0107 jest ca\u0142y czas blisko, a jednocze\u015bnie jest ona daleko, bo wszystkich przecie\u017c nie wybij\u0105.<\/span><\/p>\n

Mamy list\u0119 Polak\u00f3w zabitych za pomaganie \u017bydom, a na niej nieca\u0142y tysi\u0105c nazwisk. Mo\u017cna oceni\u0107, jak cz\u0119sto Niemcy wykonywali wyroki \u015bmierci na ukrywaj\u0105cych \u017byd\u00f3w?<\/strong><\/p>\n

To jest pytanie do historyk\u00f3w, np. do zespo\u0142u prof. Barbary Engelking z Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w. Moje postrzeganie tych spraw jest zbyt wyrywkowe.<\/span><\/p>\n

Wa\u017cne jest to, \u017ce w czasie okupacji ca\u0142y czas trzeba by\u0142o robi\u0107 rzeczy, kt\u00f3re mog\u0142y prowadzi\u0107 do \u015bmierci. Tak si\u0119 \u017cy\u0142o. A \u017ce Niemcy mogli zabi\u0107? Jak najbardziej, mogli zabi\u0107.<\/span><\/p>\n

Je\u017celi by\u0142a ob\u0142awa i \u0142apali, i jak ju\u017c zacz\u0119li rozstrzeliwa\u0107, to na og\u00f3\u0142 rozstrzeliwali wielu ludzi, nieszczeg\u00f3lnie wybierali kogo.<\/span><\/p>\n

Wiadomo by\u0142o, \u017ce w kra\u0144cowym wypadku Niemcy nie tylko zabij\u0105, ale ca\u0142\u0105 wie\u015b spal\u0105. To by\u0142 jeden z wa\u017cnych powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych spo\u0142eczno\u015b\u0107 reagowa\u0142a na ukrywanie \u017byd\u00f3w i stawia\u0142a temu bariery.<\/span><\/p>\n

Spo\u0142eczno\u015b\u0107 otacza\u0142a ostracyzmem osoby, przez kt\u00f3re mog\u0105 ich wszystkich pozabija\u0107.<\/span><\/p>\n

Z Niemcami nie wiadomo by\u0142o nigdy, czym to si\u0119 sko\u0144czy. A mo\u017ce jest jeszcze kto\u015b, kto si\u0119 ukrywa\u0142, o kim my nie wiemy? Jak znajd\u0105 wi\u0119cej ukrywaj\u0105cych si\u0119, spal\u0105 ca\u0142\u0105 wie\u015b. A mo\u017ce b\u0119dzie im potrzebna pokaz\u00f3wka? Od czasu do czasu takie przecie\u017c robili.<\/span><\/p>\n

Dlatego na og\u00f3\u0142 spo\u0142eczno\u015b\u0107 natychmiast \u017c\u0105da\u0142a, \u017ceby si\u0119 pozby\u0107 \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Czego \u017c\u0105da\u0142a? \u017beby zabi\u0107 ukrywaj\u0105cych si\u0119, wyrzuci\u0107 ich czy wyda\u0107?<\/strong><\/p>\n

W r\u00f3\u017cnych miejscach r\u00f3\u017cnie. Cz\u0119sto ich wydawano, je\u017celi by\u0142o komu. Je\u017celi by\u0142 we wsi czy w miasteczku posterunek granatowej policji lub Niemc\u00f3w \u2013 to oczywi\u015bcie naciskano, \u017ceby \u017byd\u00f3w wyda\u0107. Ale jak w\u0142adzy okupacyjnej nie by\u0142o na miejscu, to cz\u0119\u015bciej zmuszano ukrywaj\u0105cych, \u017ceby ich wyp\u0119dzili. Sytuacje by\u0142y bardzo r\u00f3\u017cne.<\/span><\/p>\n

My w Yad Vashem zajmujemy si\u0119 heroizmem, nie zajmujemy si\u0119 tym, co si\u0119 sta\u0142o w tych z\u0142ych wypadkach.<\/span><\/p>\n

M\u00f3wimy te\u017c o ludziach, kt\u00f3rym na og\u00f3\u0142 si\u0119 uda\u0142o, bo oni s\u0105 \u017ar\u00f3d\u0142em informacji. Trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce ratowano bardzo wielu ludzi, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 nie przetrwa\u0142a.<\/span><\/p>\n

Z Holandii tyle samo wniosk\u00f3w, co z Polski<\/strong><\/p>\n

W Holandii i w Polsce tyle samo?<\/strong><\/p>\n

W Holandii wszystko jest fenomenalnie udokumentowane. A teraz w ramach digitalizacji do wszystkiego ludzie maj\u0105 dost\u0119p i mog\u0105 ca\u0142y czas wyszukiwa\u0107. W szczeg\u00f3lno\u015bci akta policyjne i s\u0105dowe s\u0105 absolutn\u0105 kopalni\u0105 informacji. Dlatego mamy paradoksaln\u0105 sytuacj\u0119, \u017ce z Holandii mamy prawie tyle wniosk\u00f3w, co z Polski.<\/span><\/p>\n

W Polsce cz\u0119sto powtarza si\u0119 argument, \u017ce Polacy najbardziej ze wszystkich pomagali \u017bydom, poniewa\u017c maj\u0105 najwi\u0119cej drzewek w Yad Vashem. To ma sens?<\/strong><\/p>\n

Nie ma. Liczba drzewek zale\u017cy od tego, czy byli ludzie, kt\u00f3rzy o wszystkim opowiedzieli. Przez Polsk\u0119 po wojnie przewin\u0119\u0142o si\u0119 bardzo du\u017co \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy wyjechali bardzo szybko. Ju\u017c w 1945-46 roku masowo wyje\u017cd\u017cali ci, co przetrwali. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 nie chcia\u0142a zosta\u0107. Zostawali na og\u00f3\u0142 ci, kt\u00f3rzy wr\u00f3cili ze Zwi\u0105zku Radzieckiego.<\/span><\/p>\n

Ci, co przetrwali w Polsce \u2013 na tyle, na ile mog\u0119 to oceni\u0107 ze spraw, z kt\u00f3rymi mia\u0142em do czynienia \u2013 na og\u00f3\u0142 wyje\u017cd\u017cali. W warunkach wolno\u015bci mogli stworzy\u0107 \u015bwiadectwa czy ksi\u0119gi pami\u0105tkowe.<\/span><\/p>\n

Nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce na terenach dawnego ZSRR by\u0142o r\u00f3wnie\u017c du\u017co przypadk\u00f3w pomagania \u017bydom. Ale to w og\u00f3le nie by\u0142o dokumentowane. Po wojnie m\u00f3wiono im, \u017ce to nic istotnego. A jak mo\u017cna by\u0142o zacz\u0105\u0107 m\u00f3wi\u0107, to oni ju\u017c nie \u017cyli. Cz\u0119sto dzieciom nie opowiadali o ukrywaniu \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W Polsce by\u0142o pod tym wzgl\u0119dem zupe\u0142nie inaczej ni\u017c w ZSRR. W por\u00f3wnaniu z nimi Polska by\u0142a wolna. Za wyj\u0105tkiem pi\u0119ciu lat stalinizmu ludzie m\u00f3wili, co chcieli. Wygadywali na w\u0142adz\u0119 rzeczy niebywa\u0142e. Co ja w szkole s\u0142ysza\u0142em, co s\u0142ysza\u0142em od koleg\u00f3w, co s\u0142ysza\u0142em w ich domach\u2026<\/span><\/p>\n

Ilu was jest w komisji?<\/strong><\/p>\n

Dwudziestu paru staruszk\u00f3w, \u015brednia wieku 70. Cz\u0119\u015b\u0107 rzeczywi\u015bcie autentycznie sama przez to przesz\u0142a jako dzieci. Na og\u00f3\u0142 s\u0105 to ludzie wykszta\u0142ceni.<\/span><\/p>\n

Ale nie zawodowi historycy.<\/strong><\/p>\n

Jeste\u015bmy czym\u015b w rodzaju \u0142awnik\u00f3w lub przysi\u0119g\u0142ych. Nad tym wszystkim czuwa s\u0119dzia S\u0105du Najwy\u017cszego. W Polsce s\u0105d\u00f3w najwy\u017cszych jest trzy i maj\u0105 du\u017co cz\u0142onk\u00f3w, kt\u00f3rzy ca\u0142y czas si\u0119 zmieniaj\u0105. U nas, w Izraelu, jest jedenastu s\u0119dzi\u00f3w. Maj\u0105 bardzo wysoki status, to jest wielki honor na ca\u0142e \u017cycie.<\/span><\/p>\n

Komisja przerabia 500 wniosk\u00f3w rocznie. Bardzo du\u017co. \u201ePrzypadek\u201d to cz\u0119sto nie jest jeden cz\u0142owiek, to mo\u017ce by\u0107 sze\u015b\u0107 os\u00f3b, rodzina.<\/span><\/p>\n

Szmalcownictwo mia\u0142o r\u00f3\u017cne formy<\/strong><\/p>\n

Czy trzeba by\u0142o wi\u0119kszej odwagi w Polsce ni\u017c w Holandii, \u017ceby ukrywa\u0107 \u017byd\u00f3w?<\/strong><\/p>\n

Tak. W Holandii grozi\u0142 za to ob\u00f3z koncentracyjny. W Polsce to mog\u0142a by\u0107 natychmiastowa \u015bmier\u0107. Nieprawda, \u017ce w Holandii \u2013 i w og\u00f3le na Zachodzie \u2013 nie by\u0142o szmalcownictwa. Mia\u0142o tylko inne formy. By\u0142o urz\u0119dowe.<\/span><\/p>\n

Dzia\u0142ali autentyczni, zawodowi tropiciele \u017byd\u00f3w. Traktowali to jako prac\u0119, a nie okazj\u0119, \u017ceby urwa\u0107 par\u0119 groszy. Cz\u0119sto byli zwi\u0105zani z partiami politycznymi. Przypominam, \u017ce w Holandii rz\u0105dzi\u0142a rodzima partia nazistowska.<\/span><\/p>\n

W Rzymie dzia\u0142a\u0142 faszysta, kt\u00f3ry stworzy\u0142 w\u0142asn\u0105 organizacj\u0119, kt\u00f3ra tropi\u0142a co prawda nie tylko \u017byd\u00f3w, ale mia\u0142 fisia antysemickiego. Chyba trzysta kilkadziesi\u0105t os\u00f3b wyda\u0142 na \u015bmier\u0107. Pr\u00f3by wyrwania od \u017byd\u00f3w pieni\u0119dzy by\u0142y wsz\u0119dzie, szmalcownictwo za\u015b w ca\u0142ej Wschodniej Europie.<\/span><\/p>\n

W Polsce skupia\u0142o si\u0119 to w Warszawie. Z naszej perspektywy Warszawa by\u0142a najgorszym miejscem, najstraszliwszym.<\/span><\/p>\n

Dlaczego?<\/strong><\/p>\n

Szmalcownictwo by\u0142o tutaj najgorsze. Mo\u017ce dlatego, \u017ce w Warszawie przed wojn\u0105 jedn\u0105 trzeci\u0105 ludno\u015bci stanowili \u017bydzi. Kontakty mi\u0119dzy etnicznymi Polakami a \u017bydami musia\u0142y by\u0107 liczne, tak\u017ce w ni\u017cszych klasach spo\u0142ecznych, bo szmalcownicy na og\u00f3\u0142 z nich si\u0119 wywodzili (chocia\u017c nie tylko). Ci ludzie naprawd\u0119 znali drug\u0105 stron\u0119.<\/span><\/p>\n

R\u00f3wnocze\u015bnie Warszawa by\u0142a miejscem, gdzie by\u0142o mo\u017cna pr\u00f3bowa\u0107 ratowa\u0107 \u017byd\u00f3w, przynajmniej tych zasymilowanych.<\/span><\/p>\n

\u017byd\u00f3w ratowa\u0142y trzy grupy<\/strong><\/p>\n

Kto ratowa\u0142?<\/strong><\/p>\n

Ratowa\u0142y trzy grupy. M\u00f3wi\u0119 to w swoim imieniu. Moje widzenie tych spraw jest w\u0105skie. Przypominam, ja si\u0119 zajmuj\u0119 bohaterami, herosami, zajmuj\u0119 si\u0119 lud\u017ami, kt\u00f3rych bohaterstwo jest trudne do opisania.<\/span><\/p>\n

To, \u017ce wszyscy ratowali, to nieprawda. Na taki poziom bohaterstwa bardzo niewielu si\u0119 zdobywa\u0142o.<\/span><\/p>\n

Najmniejsza z tych grup to oczywi\u015bcie Ko\u015bci\u00f3\u0142, w tym zw\u0142aszcza zakony. Mieli bardzo wysok\u0105 skuteczno\u015b\u0107, ale liczby, kt\u00f3rymi si\u0119 zajmowali si\u0119 nie s\u0105 du\u017ce w og\u00f3lnym rachunku.<\/span><\/p>\n

Czyli pod opiek\u0105 Ko\u015bcio\u0142a \u017byd mia\u0142 najwi\u0119ksze szanse? Na og\u00f3\u0142 to by\u0142y dzieci wzi\u0119te do sieroci\u0144c\u00f3w.<\/strong><\/p>\n

Wzi\u0119te do klasztor\u00f3w. Klasztory odegra\u0142y ogromn\u0105 rol\u0119, nie wszystkie, ale niemal ka\u017cdy z nich ma na swoim sztandarze dziesi\u0105tki uratowanych. To bardzo du\u017co.<\/span><\/p>\n

Druga grupa to zasymilowani \u017bydzi ratowani przez swoich znajomych we w\u0142asnych \u015brodowiskach. I tutaj najlepiej opisuj\u0105cym to \u015brodowisko ratuj\u0105cych b\u0119dzie s\u0142owo lewica. Ratowa\u0142a lewica. Komuni\u015bci ratowali, tyle \u017ce oni byli dosy\u0107 marginalni, ratowali socjali\u015bci, post\u0119powi katolicy, liberalna inteligencja. Ludzie wok\u00f3\u0142 PPS.<\/span><\/p>\n

Oni jednak ratowali ludzi, kt\u00f3rych znali. Po prostu tacy do nich trafiali. Ca\u0142a masa \u017byd\u00f3w nie mia\u0142a do kogo p\u00f3j\u015b\u0107. Inteligencja \u017cydowska, zasymilowani \u017bydzi, na og\u00f3\u0142 mieli do kogo si\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 i te siatki pomocy, formalne czy nieformalne, dzia\u0142a\u0142y. Bardzo wa\u017cne \u2013 ci ludzie mieli pieni\u0105dze. Bardzo szybko sta\u0142o si\u0119 jasne, \u017ce bez pieni\u0119dzy nie ma przetrwania.<\/span><\/p>\n

Mamy tu zreszt\u0105 paradoksaln\u0105 sytuacj\u0119: \u017byd bez pieni\u0119dzy nie m\u00f3g\u0142 przetrwa\u0107, ale Polak, do kt\u00f3rego te pieni\u0105dze mia\u0142y trafi\u0107, nie m\u00f3g\u0142 ich bra\u0107, bo inaczej nie nadaje si\u0119 na \u201eSprawiedliwego\u2026\u201d.<\/span><\/p>\n

Pieni\u0105dze ratowa\u0142y. Ratowa\u0142y jak ci\u0119 szmalcownik z\u0142apa\u0142. Wtedy nie by\u0142o odwo\u0142ania, albo si\u0119 p\u0142aci\u0142o, albo si\u0119 gin\u0119\u0142o. Czyli inteligencja, ale na og\u00f3\u0142 zwi\u0105zana z jakim\u015b stanem posiadania, posiadaj\u0105ca kontakty po drugiej stronie \u2013 oni mieli do kogo zadzwoni\u0107, do kogo p\u00f3j\u015b\u0107, do kogo wys\u0142a\u0107 wiadomo\u015b\u0107. W najgorszym wypadku zapuka\u0107.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi mieli najgorzej na wsi<\/strong><\/p>\n

Trzecia grupa, i to najwa\u017cniejsza, to jest wie\u015b i ma\u0142e miasteczka. Tam mieszka\u0142o najwi\u0119cej \u017byd\u00f3w i to tych, kt\u00f3rzy nie byli tak bardzo spolonizowani. Generalnie jednak polski znali. Starsi znali go tak, \u017ce to by\u0142o s\u0142ycha\u0107, \u017ce to nie s\u0105 Polacy. Dzieci i m\u0142odzie\u017c czasem m\u00f3wi\u0142a jak Polacy. Ci, kt\u00f3rzy mieli lepsze ucho, mogli zna\u0107 doskonale jidysz, a jednocze\u015bnie m\u00f3wi\u0107 po polsku bez nalecia\u0142o\u015bci. I je\u015bli si\u0119 zdarzy\u0142o mie\u0107 \u201edobry wygl\u0105d\u201d, oraz umiej\u0119tno\u015b\u0107 \u017cycia tak jak si\u0119 \u017cy\u0142o na wsi \u2013 czyli nie by\u0142y to osoby, kt\u00f3re pierwszy raz \u017cyw\u0105 krow\u0119 zobaczy\u0142y \u2013 to tacy ludzie pr\u00f3bowali si\u0119 ratowa\u0107.<\/span><\/p>\n

Uciekali do lasu. W Polsce by\u0142o wiele gett. One by\u0142y ma\u0142e \u2013 ale to by\u0142y zawsze tysi\u0105ce ludzi. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 nie przetrwa\u0142a. Ale ci, kt\u00f3rzy pr\u00f3bowali si\u0119 ratowa\u0107, u\u017cywali na og\u00f3\u0142 swoich kontakt\u00f3w s\u0105siedzkich i zwi\u0105zanych z interesami. To byli rzemie\u015blnicy, drobni handlarze. Znali Polak\u00f3w z interes\u00f3w, bo socjalnie oni byli kompletnie kim\u015b innym.<\/span><\/p>\n

Cz\u0119sto dzia\u0142a\u0142y \u0142a\u0144cuszki. Jedni odmawiali udzielenia pomocy, ale odsy\u0142ali do kogo\u015b innego. W ma\u0142ych miejscowo\u015bciach ludzie wszystko wiedzieli.<\/span><\/p>\n

Dlatego m\u00f3wi\u0142em, \u017ce z t\u0105 kar\u0105 \u015bmierci to nie by\u0142o takie proste. Ludzie wiedzieli tyle rzeczy, \u017ce za ka\u017cd\u0105 rzecz mo\u017cna by\u0142o dosta\u0107 kul\u0119 w \u0142eb, i \u017cyli z tym.<\/span><\/p>\n

Kiedy \u017bydzi uciekli z transportu do lasu, lub wynie\u015bli si\u0119 z getta pi\u0119\u0107 minut przed likwidacj\u0105 i po prostu poszli przed siebie, wtedy rzeczywi\u015bcie oni potrafili zapuka\u0107, dajcie wody, dajcie chleba. Sam fakt dania \u017cywno\u015bci\u2026<\/span><\/p>\n

\u2026by\u0142 zagro\u017cony \u015bmierci\u0105.<\/strong><\/p>\n

Nie, naprawd\u0119 nie. Ukrywanie \u017byda \u2013 tak. Danie jedzenia \u2013 czysto teoretycznie.<\/span><\/p>\n

Niekt\u00f3rzy Polacy odmawiali. Inni dawali. Jak dali, uciekinierzy pytali: \u201ea mo\u017ce by\u015bcie pozwolili nam przenocowa\u0107\u201d. Jedni m\u00f3wili \u201ebierzcie chleb i id\u017acie\u201d, inni m\u00f3wili \u201enie\u201d, inni szczuli psami, a jeszcze inni m\u00f3wili \u201enie, ale wiecie, tam jest taki opuszczony budynek, mo\u017cesz tam przenocowa\u0107 tak, \u017ceby nikt was nie widzia\u0142\u201d. A jeszcze inni m\u00f3wili \u201eBo\u017ce, wejd\u017acie na ten strych\u201d.<\/span><\/p>\n

Dwie pierwsze kategorie ukrywaj\u0105cych s\u0105 zupe\u0142nie jasne. Ko\u015bci\u00f3\u0142 oraz lewica lub szeroko rozumiany liberalizm, r\u00f3wnie\u017c w wydaniu katolickim. Trzecia grupa to by\u0142 jednak czystej wody altruizm.<\/span><\/p>\n

Byli oczywi\u015bcie te\u017c tacy, kt\u00f3rzy m\u00f3wili \u201ezosta\u0144cie\u201d, a potem sprawdzali, gdzie ci \u017bydzi z\u0142oto czy dolary maj\u0105. Jak ju\u017c je zabrali, to albo si\u0119 ich wygna\u0142o, albo robi\u0142o si\u0119 z nimi, co si\u0119 chcia\u0142o.<\/span><\/p>\n

Skuteczno\u015b\u0107 polega\u0142a na tym \u017ceby mie\u0107 szcz\u0119\u015bcie trafi\u0107 na ludzi, kt\u00f3rzy mieli motywacje altruistyczne. Oni byli nadzwyczaj rzadcy, ale byli.<\/span><\/p>\n

Stra\u017c po\u017carna \u2013 zbrojne rami\u0119 wsi<\/strong><\/p>\n

Jaka by\u0142a rola polskich instytucji okupacyjnych \u2013 takich jak policja granatowa? Od historyk\u00f3w s\u0142ysza\u0142em, \u017ce stra\u017c po\u017carna cz\u0119sto bra\u0142a udzia\u0142 w ob\u0142awach.<\/strong><\/p>\n

Na prowincji stra\u017c po\u017carna to by\u0142a samoorganizacja spo\u0142eczno\u015bci. Jak ju\u017c trzeba co\u015b by\u0142o ca\u0142\u0105 wsi\u0105 zrobi\u0107, to by\u0142a to jej zbrojna armia. Prosz\u0119 sobie wyobrazi\u0107: Niemcy rz\u0105dzili Ukrain\u0105, na kt\u00f3rej by\u0142o 19 mln ludzi pod ich okupacj\u0105. By\u0142o tam 32 tys. Niemc\u00f3w. To prawie jak administracja angielska w Indiach. Pod nimi by\u0142o 190 tys. policji ukrai\u0144skiej i jeszcze inne organizacje. To wszystko dzia\u0142a\u0142o.<\/span><\/p>\n

W praktyce mo\u017cna by\u0142o \u017cy\u0107 w miejscu, gdzie Niemiec nawet raz do roku si\u0119 nie pojawi\u0142.<\/span><\/p>\n

Tak\u017ce w Polsce.<\/strong><\/p>\n

Kiedy m\u00f3wimy o Polsce, to ca\u0142y czas m\u00f3wi\u0119 o granicach przedwojennych. Im bardziej na wsch\u00f3d, tym mniej Niemc\u00f3w. Moi rodzice przetrwali jakie\u015b 60 km na wsch\u00f3d od Wilna. W Oszmianach. Tam Niemc\u00f3w nie widzieli prawie nigdy, co nie znaczy, \u017ce nie by\u0142o uzbrojonych ludzi. By\u0142o ich wielu, wszystkich rodzaj\u00f3w, cz\u0119sto niezwykle gro\u017ani.<\/span><\/p>\n

Dlatego spo\u0142eczno\u015b\u0107 musia\u0142a zawsze si\u0119 organizowa\u0107, inaczej si\u0119 \u017ale ko\u0144czy\u0142o. Jak \u017ale si\u0119 zorganizujesz \u2013 Niemcy przyjd\u0105 i zabior\u0105 ca\u0142e ziarno, kt\u00f3re w przysz\u0142ym roku masz posia\u0107. Niemc\u00f3w interesowa\u0142y naprawd\u0119 dwie rzeczy; \u017ceby sz\u0142a do Rzeszy \u017cywno\u015b\u0107 i \u017ceby nie by\u0142o przeszk\u00f3d dla ruchu wojsk, czyli \u017ceby drogi i koleje by\u0142y bezpieczne. I \u017ceby nie tworzy\u0142y si\u0119 \u017cadne grupy zbrojne.<\/span><\/p>\n

Jaka by\u0142a socjologia tych, kt\u00f3rzy wsp\u00f3\u0142pracowali z Niemcami? Kto to by\u0142?<\/strong><\/p>\n

Tacy sami, tylko inni\u2026 Powiem tak: podstaw\u0105 jest morze oboj\u0119tno\u015bci. Potem by\u0142y jeziora wrogo\u015bci, cz\u0119sto aktywnej wrogo\u015bci. Na ko\u0144cu by\u0142y ma\u0142e, bardzo ma\u0142e, wysepki heroizmu.<\/span><\/p>\n

Czym by\u0142a motywowana ta aktywna wrogo\u015b\u0107? Pogl\u0105dami politycznymi? Przedwojennym antysemityzmem, powszechnym na prawicy?<\/strong><\/p>\n

Do\u015bwiadczeniami wojennymi, ale antysemityzmem te\u017c. Przed wojn\u0105 model wsp\u00f3\u0142\u017cycia Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w rodzi\u0142 resentymenty z obu stron. Jedni nie mogli bez drugich funkcjonowa\u0107, ale obie grupy uwa\u017ca\u0142y, \u017ce na interakcji trac\u0105. \u017bydzi tak samo uwa\u017cali \u2013 bo im si\u0119 nie pozwala\u0142o wielu rzeczy robi\u0107, nie dopuszcza\u0142o si\u0119 ich do pracy np. w aparacie pa\u0144stwowym. Policja, s\u0105dy, wszystko to nie byli \u017bydzi, tylko Polacy katolicy. Bez katolicyzmu nie mia\u0142o si\u0119 \u017cadnego wp\u0142ywu na funkcjonowanie w pa\u0144stwie.<\/span><\/p>\n

By\u0142y przypadki seksualnego wykorzystywania ukrywaj\u0105cych si\u0119?<\/strong><\/p>\n

Na pewno, ale nie wiadomo, jak liczne. S\u0142ysza\u0142em od Barbary Engelking, \u017ce kiedy przychodzi\u0142y kobiety, cz\u0119sto ju\u017c pierwszego wieczora by\u0142y gwa\u0142cone. Natura tych relacji, na kt\u00f3rych my w Yad Vashem si\u0119 opieramy, jest taka, \u017ce przede wszystkim w wi\u0119kszo\u015bci wypadk\u00f3w one s\u0105\u00a0 sp\u00f3\u017anione \u2013 o 40, 50 lat.<\/span><\/p>\n

Wszyscy ci ludzie przez te lata wyrobili sobie ju\u017c bardzo dobrze u\u0142o\u017cone narracje tej historii, w kt\u00f3rych ratuj\u0105cy s\u0105 podniesieni do roli anio\u0142\u00f3w. Widzieli jak \u0142atwo wszyscy gin\u0119li dooko\u0142a, wi\u0119c nie mogli uwierzy\u0107 w swoje szcz\u0119\u015bcie. To, \u017ce ich uratowano, czyni z ratuj\u0105cych istoty absolutnie idealne. Albo s\u0105 \u017ali, albo s\u0105 dobrzy. W relacjach wi\u0119kszo\u015b\u0107 jest z\u0142a, ale ci dobrzy s\u0105 naprawd\u0119 dobrzy. W paru relacjach, w\u0142a\u015bnie ci dobrzy ratowali przed mo\u017cliwo\u015bci\u0105 wykorzystania seksualnego. Te relacje zawsze idealizuj\u0105 ratuj\u0105cych.<\/span><\/p>\n

Prawica nie pojawia si\u0119 w\u015br\u00f3d ratuj\u0105cych, pojawia si\u0119 w\u015br\u00f3d niebezpiecze\u0144stw<\/strong><\/p>\n

A czy mo\u017cna powiedzie\u0107 o roli pogl\u0105d\u00f3w politycznych? M\u00f3wi\u0142 pan, \u017ce lewica bardziej ratowa\u0142a, a prawica?<\/strong><\/p>\n

Prawica nie pojawia si\u0119 w\u015br\u00f3d ratuj\u0105cych, natomiast pojawia si\u0119 w\u015br\u00f3d niebezpiecze\u0144stw. Konwersji prawicy na sympatie do \u017byd\u00f3w nie by\u0142o w og\u00f3le. Zero. \u017badnej. Mo\u017cna by\u0142o zawsze od nich najgorszego oczekiwa\u0107.<\/span><\/p>\n

Armia Krajowa? Tak by\u0142y nazywane wszystkie grupy zbrojne<\/strong><\/p>\n

Czy polskie pa\u0144stwo podziemne pojawia si\u0119 w tych relacjach w og\u00f3le? Armia Krajowa?<\/strong><\/p>\n

Jeszcze nie wyczyta\u0142em dobrego s\u0142owa o AK. Mi\u0119dzy NSZ, AK i ca\u0142\u0105 reszt\u0105 dzia\u0142a\u0142o jeszcze pe\u0142ne spektrum \u2013 jedn\u0105 nog\u0105 bandyci, drug\u0105 partyzanci, trzeci\u0105 nog\u0105 patrioci, a czwart\u0105 bohaterzy. W relacjach wszystkich nazywa si\u0119 AK, bo ludzie si\u0119 cz\u0119sto s\u0142abo orientowali.<\/span><\/p>\n

Tam, gdzie ukrywali si\u0119 moi rodzice, by\u0142o wszystko, i AK, i Sowieci.<\/span><\/p>\n

O AK powiem tyle: z punktu widzenia ukrywaj\u0105cych si\u0119 uzbrojeni ludzie w lesie to by\u0142o zawsze niebezpiecze\u0144stwo. Mog\u0105 by\u0107 wielcy patrioci, ale jak w lesie siedz\u0105 ludzie, kt\u00f3rzy \u015bci\u0105gaj\u0105 uwag\u0119 Niemc\u00f3w do lasu \u2013 bo np. pal\u0105 ognisko \u2013 to ich si\u0119 zastrzeli. Jest wojna.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi zostali sprowadzeni do rangi rzeczy, kt\u00f3re mog\u0105 albo u\u0142atwia\u0107, albo przeszkadza\u0107 w wi\u0119kszej sprawie.<\/span><\/p>\n

M\u00f3j ojciec by\u0142 w AK, tam w tym oszmia\u0144skim, czyli wszystko jest mo\u017cliwe. Ale nie s\u0142ysza\u0142em nigdy o tym, \u017ceby fakt istnienia AK w okolicy pom\u00f3g\u0142 komukolwiek przetrwa\u0107. On m\u00f3g\u0142 pomaga\u0107 w tym sensie, \u017ce ludzie, kt\u00f3rzy pomagali, mogli to te\u017c by\u0107 ludzie AK.<\/span><\/p>\n

Inny przyk\u0142ad: AL na Lubelszczy\u017anie. Je\u015bli \u017byd ukrywaj\u0105cy si\u0119 chcia\u0142 do\u0142\u0105czy\u0107 do oddzia\u0142u, m\u00f3g\u0142, ale musia\u0142 przyj\u015b\u0107 z w\u0142asn\u0105 broni\u0105. Na wsiach mo\u017cna by\u0142o kupi\u0107 karabin, kosztowa\u0142 du\u017co pieni\u0119dzy, ale mo\u017cna by\u0142o. Jak przychodzi\u0142 uzbrojony, chce z nami walczy\u0107, prosz\u0119 bardzo. Ale my z \u017bydem si\u0119 broni\u0105 nie podzielimy.<\/span><\/p>\n

Jakie to mia\u0142o uzasadnienie?<\/strong><\/p>\n

Ze strony partyzant\u00f3w? Finansowe. Nie potrzebujemy tego \u017byda. To on nas potrzebuje.<\/span><\/p>\n

Chc\u0119 podkre\u015bli\u0107, \u017ce bohaterstwo ludzi, kt\u00f3rymi si\u0119 zajmujemy jest za ka\u017cdym razem szokuj\u0105ce. Jest wielkie. Nikt sobie nie zdaje sprawy, \u017ce ratowa\u0142y jednostki, a zagro\u017cone by\u0142y rodziny. To by\u0142o bardzo wielkie wyzwanie. Na to zdobywali si\u0119 ludzie cz\u0119sto bardzo pro\u015bci, ale naprawd\u0119 wyj\u0105tkowi. Tego si\u0119 nie widzi.<\/span><\/p>\n

S\u0142ysz\u0119 sugestie, \u017ce milion ludzi pomaga\u0142o. Nie pomaga\u0142 milion, bo nie ma miliona dzielnych ludzi. Jak si\u0119 we\u017amie 10 mln ludzi, to w\u015br\u00f3d nich si\u0119 znajdzie mo\u017ce 10 tys. ludzi bardzo odwa\u017cnych, a zupe\u0142nie heroicznych \u2013 mo\u017ce tysi\u0105c.<\/span><\/p>\n

Dlatego przetrwa\u0142o w sumie nie tak du\u017co ludzi. Na tym idealnym Zachodzie wszystko dzia\u0142a\u0142o inaczej, ale jak si\u0119 podsumuje procenty ocala\u0142ych, to w wielu krajach wychodz\u0105 podobne jak w Polsce, w Holandii na przyk\u0142ad. Machina administracyjna, pa\u0144stwowa zrobi\u0142a robot\u0119, nie trzeba by\u0142o cha\u0142upnictwa.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ju\u017c nie sadzi si\u0119 drzewek w Yad Vashem. Zosta\u0107 Sprawiedliwym nie jest \u0142atwo, ratowanie \u017byd\u00f3w dla zysku nie wchodzi w rachub\u0119 ADAM LESZCZY\u0143SKI Ci, co ratowali za pieni\u0105dze, te\u017c ratowali. Ale \u201esprawiedliwymi\u201d nie byli, bo to zrobili dla pieni\u0119dzy. Ale kiedy dochodzimy do konkretnych wypadk\u00f3w, wszystko si\u0119 komplikuje. Kto\u015b wzi\u0105\u0142 pieni\u0105dze raz, drugi, troszk\u0119 wi\u0119cej […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59702"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=59702"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59702\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":59734,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/59702\/revisions\/59734"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=59702"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=59702"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=59702"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}