{"id":60286,"date":"2018-03-19T17:09:07","date_gmt":"2018-03-19T15:09:07","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=60286"},"modified":"2018-03-19T11:13:36","modified_gmt":"2018-03-19T09:13:36","slug":"25-09-19","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=60286","title":{"rendered":"BARDZO SMUTNA ROCZNICA"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>BARDZO SMUTNA ROCZNICA<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Aleksander Smolar \/ MICHA\u0141 OKO\u0143SKI<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

ALEKSANDER SMOLAR: Marzec to jedyny moment, o kt\u00f3rym mo\u017cna powiedzie\u0107: \u201eto nie my, to oni\u201d. To nie my wyrzucali\u015bmy \u017byd\u00f3w, to komuni\u015bci.<\/em><\/p>\n

Aleksander Smolar Fot. Gra\u017cyna Makara<\/em><\/span><\/p>\n

MICHA\u0141 OKO\u0143SKI:<\/strong> Dlaczego nie chce Pan o tym rozmawia\u0107?<\/p>\n

ALEKSANDER SMOLAR:<\/strong>\u00a0Bo mam ambiwalentny stosunek do tematu. Tak\u017ce ze wzgl\u0119du na kontekst bie\u017c\u0105cy: awantury o nowelizacj\u0119 ustawy o IPN i j\u0119zyk, jakim si\u0119 o niej m\u00f3wi.<\/span><\/p>\n

A ta ambiwalencja na czym polega?<\/strong><\/p>\n

Nie rozumiem roli, jak\u0105 Marzec \u201968 odgrywa w polskiej pami\u0119ci i \u015bwiadomo\u015bci \u2013 w ka\u017cdym razie tej inteligenckiej. Po pierwsze, by\u0142o wiele innych wa\u017cnych wydarze\u0144, kt\u00f3re nie zosta\u0142y tak zapami\u0119tane albo w dzisiejszej \u015bwiadomo\u015bci nie domagaj\u0105 si\u0119 uczczenia \u2013 np. rok 1956, kt\u00f3ry by\u0142 niezwykle istotn\u0105 cezur\u0105 w dziejach systemu sowieckiego i stwarza\u0142 w spo\u0142ecze\u0144stwie powa\u017cne nadzieje na zmiany. Dzi\u015b w samej Warszawie organizuje si\u0119 o Marcu wystawy, konferencje i debaty, ukazuj\u0105 si\u0119 ksi\u0105\u017cki, s\u0105 spektakle teatralne, z kt\u00f3rych jeden re\u017cyseruje zreszt\u0105 moja c\u00f3rka. Ale poczucie dwuznaczno\u015bci w obchodzeniu tej rocznicy towarzyszy mi od pocz\u0105tku… Ile to ju\u017c, p\u00f3\u0142 wieku min\u0119\u0142o?<\/span><\/p>\n

Nie da si\u0119 ukry\u0107.<\/strong><\/p>\n

W ci\u0105gu tego p\u00f3\u0142wiecza Marzec by\u0142 bardzo r\u00f3\u017cnie pami\u0119tany. \u015awietny lewicowo-liberalny kwartalnik drugiego obiegu \u201eKrytyka\u201d zorganizowa\u0142 ankiet\u0119 na 10-lecie. Kiedy dosta\u0142em numer, by\u0142em zaskoczony, bo temat \u017cydowski prawie w og\u00f3le si\u0119 w nim nie pojawi\u0142 (nota bene<\/em>\u00a0r\u00f3wnie\u017c w mojej odpowiedzi). M\u00f3wili\u015bmy wszyscy o totalitaryzmie, niszczeniu nauki i kultury, o losie student\u00f3w. O problemie anty- semityzmu wspomina\u0142 Jacek Kuro\u0144 i mo\u017ce kto\u015b jeszcze. Uwa\u017cano problem za drugorz\u0119dny? A mo\u017ce ludzie opozycji obawiali si\u0119 przyklejenia \u017cydowskiej \u0142aty do Marca, a wi\u0119c i do tradycji, z kt\u00f3rej wyrastali?<\/span><\/p>\n

10 lat temu by\u0142o ju\u017c inaczej. Prezydent Lech Kaczy\u0144ski wyg\u0142osi\u0142 dwa przem\u00f3wienia, jedno na Dworcu Gda\u0144skim, sk\u0105d odje\u017cd\u017ca\u0142y poci\u0105gi z \u017cydowskimi emigrantami, a drugie na Uniwersytecie Warszawskim. Problem \u00f3wczesnego antysemityzmu i wyjazd\u00f3w zacz\u0105\u0142 dominowa\u0107 w pami\u0119ci o Marcu. Ciekaw jestem, jak b\u0119dzie teraz, ale my\u015bl\u0119, \u017ce ze wzgl\u0119du na to, co w\u0142adze zafundowa\u0142y Polsce ustaw\u0105 o IPN, b\u0119d\u0105 podkre\u015bla\u0142y swoj\u0105 poprawno\u015b\u0107 w kwestii \u017cydowskiej.<\/span><\/p>\n

Tylko \u017ce to wci\u0105\u017c nie t\u0142umaczy wagi tej rocznicy. Kogo obchodz\u0105 \u00f3wczesne walki frakcyjne w \u0142onie PZPR? Czy ruch studencki mo\u017ce dzi\u015b ekscytowa\u0107? Los \u017byd\u00f3w w Polsce po 1945 r. \u2013 nie m\u00f3wi\u0105c o wojnie \u2013 te\u017c mia\u0142 bardziej tragiczne rozdzia\u0142y: pogromy, mordy indywidualne i grupowe, masowe wyjazdy. Nawet po 1956 r. wyjecha\u0142o znacznie wi\u0119cej \u017byd\u00f3w w atmosferze silnie odczuwanego antysemityzmu.<\/span><\/p>\n

Dlaczego wi\u0119c?<\/strong><\/p>\n

Moja do\u015b\u0107 nieprzyjemna hipoteza m\u00f3wi, \u017ce to jedyny moment, o kt\u00f3rym mo\u017cna powiedzie\u0107: \u201eto nie my, to oni\u201d. To nie my wyrzucali\u015bmy \u017byd\u00f3w, to komuni\u015bci.<\/span><\/p>\n

W czerwcu \u201956 i grudniu \u201970 to te\u017c byli komuni\u015bci.<\/strong><\/p>\n

Ale wtedy mieli\u015bmy do czynienia z protestem robotnik\u00f3w, z etapami wyzwalania si\u0119 narodu. Nie ma moralnych problem\u00f3w, jest najwy\u017cej pog\u0142\u0119biaj\u0105ce si\u0119 zapomnienie.<\/span><\/p>\n

Jest wi\u0119c w tym obchodzeniu rocznicy co\u015b dwuznacznego. Zreszt\u0105 w nieco groteskowej wersji potwierdzi\u0142 to ostatnio w Monachium premier Morawiecki, gdy m\u00f3wi\u0142, \u017ce za pogrom kielecki i Marzec Polska nie mo\u017ce czu\u0107 si\u0119 odpowiedzialna, bo jej wtedy nie by\u0142o. Co\u015b podobnego pojawia si\u0119 w przygotowanej przez Jana \u017baryna propozycji uchwa\u0142y Senatu.<\/span><\/p>\n

Inny problem wi\u0105\u017ce si\u0119 z tym, \u017ce bardzo szybko nabra\u0142em w\u0105tpliwo\u015bci co do naszej \u2013 \u015brodowiska \u201ekomandos\u00f3w\u201d i grupy wspieraj\u0105cych ich starszych koleg\u00f3w, z Jackiem Kuroniem i Karolem Modzelewskim na czele \u2013 decyzji o uruchomieniu ca\u0142ego protestu. Nie wchodz\u0119 w to, czy mieli\u015bmy do czynienia z prowokacj\u0105 \u2013 cho\u0107 warto podkre\u015bli\u0107, \u017ce w\u0142adza by\u0142a przygotowana do uderzenia i gdyby nie chcia\u0142a dopu\u015bci\u0107 do umasowienia protestu, mog\u0142a to zrobi\u0107.<\/span><\/p>\n

Dali\u015bcie si\u0119 wykorzysta\u0107?<\/strong><\/p>\n

Na pewno. Chocia\u017c o sensie i znaczeniu wa\u017cnych wydarze\u0144 nie decyduj\u0105 elementy prowokacji, kt\u00f3re mog\u0142y by\u0107 u pocz\u0105tk\u00f3w. W ka\u017cdym razie \u015bwiadomo\u015b\u0107 tej dwuznaczno\u015bci powoduje, \u017ce nigdy nie uczestniczy\u0142em i nie b\u0119d\u0119 uczestniczy\u0142 w obchodach Marca.<\/span><\/p>\n

Dla mnie wyja\u015bnienie r\u00f3\u017cnicy mi\u0119dzy Marcem a Czerwcem czy Grudniem jest prostsze. Tu w centrum wydarze\u0144 s\u0105 elity. Ludzie, kt\u00f3rzy potrafili potem o swoim do\u015bwiadczeniu opowiedzie\u0107, ba: zamieni\u0107 w mit. I ludzie, dla kt\u00f3rych by\u0142a to inicjacja w dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105 \u2013 tworz\u0105cy p\u00f3\u017aniej KOR, b\u0119d\u0105cy ikonami Solidarno\u015bci i architektami prze\u0142omu 1989 r.<\/strong><\/p>\n

Na pewno elity maj\u0105 wi\u0119ksz\u0105 szans\u0119 wpisania si\u0119 w histori\u0119. Jak to uj\u0105\u0142 wielki polityk i wybitny pisarz: \u201ehistoria b\u0119dzie dla mnie \u0142askawa, bo sam j\u0105 spisz\u0119\u201d.<\/span><\/p>\n

Ale \u015brodowiska marcowe zaczynaj\u0105 tworzy\u0107 wielki mit dopiero wraz z KOR-em. To mit liberalny, ale te\u017c mit wsp\u00f3lnoty walcz\u0105cej o wolno\u015b\u0107 i sprawiedliwo\u015b\u0107. Rzeczywi\u015bcie, jego zacz\u0105tki mo\u017cna odnale\u017a\u0107 w Marcu, w j\u0119zyku \u015brodowiska skupionego wok\u00f3\u0142 Jacka i Karola, jednak historia antypolitycznej polityki zbudowanej na tych ideach zaczyna si\u0119 w 1976 r.<\/span><\/p>\n

Jan Lity\u0144ski powiada, \u017ce wyb\u00f3r Marca by\u0142 wyborem na ca\u0142e \u017cycie.<\/strong><\/p>\n

Marzec odcisn\u0105\u0142 si\u0119 na \u017cyciu wielu ludzi \u2013 r\u00f3wnie\u017c na moim \u2013 ale do jakiego stopnia by\u0142 wyborem? Cz\u0119\u015bciowo by\u0142 to przecie\u017c wyb\u00f3r wrog\u00f3w, kt\u00f3rzy skazali nas na marginalizacj\u0119.<\/span><\/p>\n

Z pewno\u015bci\u0105 z ludzi aktywnych w prote\u015bcie wy\u0142oni\u0142a si\u0119 grupa, kt\u00f3ra odegra\u0142a istotn\u0105 rol\u0119 przyw\u00f3dcz\u0105 w nast\u0119pnych dekadach. Do tego pokolenia nale\u017cy nie tylko Adam Michnik, ale tak\u017ce Bogdan Borusewicz i Aleksander Hall, Jaros\u0142aw Kaczy\u0144ski i Antoni Macierewicz. To pokolenie przede wszystkim inteligenckie, przewa\u017cnie lewicowe. Czasem \u2013 jak w przypadku Macierewicza \u2013 radykalnie lewicowe, chocia\u017c p\u00f3\u017aniej modyfikuje swoj\u0105 biografi\u0119. Dla wielu Marzec jest momentem ostatecznego zerwania z PRL i mitologi\u0105 marksistowsk\u0105. Jest to te\u017c pokolenie traumy wi\u0119zienia i pot\u0119\u017cnych trudno\u015bci o charakterze \u017cyciowym.<\/span><\/p>\n

Niedawno przeczyta\u0142em w \u201ePolityce\u201d artyku\u0142, kt\u00f3rego autor, profesor Akademii Teatralnej, wywodzi\u0142, \u017ce w kulturze mamy w\u0142a\u015bnie czas przej\u015bcia od pokolenia marcowego do pokolenia stanu wojennego. A pokolenie marcowe \u2013 sprowadzone do \u015brodowiska Adama Michnika \u2013 g\u0142\u00f3wnym tematem swojego do\u015bwiadczenia mia\u0142o uczyni\u0107 antysemityzm. Ot\u00f3\u017c nie wydaje mi si\u0119. Poza przytoczonym przyk\u0142adem ankiety \u201eKrytyki\u201d warto przypomnie\u0107 reakcj\u0119 \u201eGazety Wyborczej\u201d \u2013 instytucjonalnie na pewno najsilniej, poprzez biografie tw\u00f3rc\u00f3w, zwi\u0105zanej z Marcem \u2013 na \u201eS\u0105siad\u00f3w\u201d Jana Tomasza Grossa. Zacz\u0119\u0142a o nich pisa\u0107 p\u00f3\u0142 roku po \u201eRzeczpospolitej\u201d.<\/span><\/p>\n

Ja bym powiedzia\u0142, \u017ce przejmujemy si\u0119 Marcem, bo przejmujemy si\u0119 wszystkim, co dotyczy Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w.<\/strong><\/p>\n

Powtarzam pytanie: dlaczego tak du\u017co m\u00f3wimy o Marcu, a tak ma\u0142o np. o pogromie kieleckim? I odpowied\u017a: bo to zrobili komuni\u015bci, a nie my.<\/span><\/p>\n

Czyli jednak si\u0119 przejmujemy.<\/strong><\/p>\n

Tylko \u017ce w ten spos\u00f3b zmniejsza si\u0119 ci\u0119\u017car poczucia odpowiedzialno\u015bci \u2013 tak jak pr\u00f3bowano to robi\u0107 przy okazji Jedwabnego, m\u00f3wi\u0105c: \u201eto nie my, to Niemcy\u201d.<\/span><\/p>\n

Paw\u0142a Lisickiego my\u015bl \u201eto nie my, to komuni\u015bci\u201d prowadzi dalej. On powiada, \u017ce nie ma si\u0119 czym przejmowa\u0107, bo Marzec to by\u0142o starcie dw\u00f3ch komunistycznych frakcji.<\/strong><\/p>\n

Nie do\u015b\u0107, \u017ce zrobili to \u201eoni\u201d, to jeszcze oni mi\u0119dzy sob\u0105. W \u015bwietle jego diagnozy obecnej sytuacji w stosunkach z Izraelem i, szerzej, \u017bydami zrozumia\u0142y si\u0119 staje rysunek satyryczny, zamieszczony w redagowanym przeze\u0144 tygodniku: poza napisem \u201e#Polish Holocaust\u201d przedstawia kl\u0119cz\u0105cego m\u0119\u017cczyzn\u0119 z bia\u0142o-czerwon\u0105 opask\u0105 na ramieniu i dwie postaci w mundurach celuj\u0105ce z pistolet\u00f3w w jego g\u0142ow\u0119; jedna ma na piersiach swastyk\u0119, a druga czerwon\u0105 sze\u015bcioramienn\u0105 gwiazd\u0119 Dawida. Swastyka jest banalna, ale czerwona gwiazda Dawida \u2013 jak\u017ce wyrafinowana aluzja do Izraela i \u017cydokomuny! Oto oblicze nowej polskiej wojny z \u017bydami: \u017bydzi s\u0105 tak samo \u017ali jak nazi\u015bci.<\/span><\/p>\n

Antoni Macierewicz powiada z kolei, \u017ce Marzec to nie tylko komandosi. \u017be pami\u0119ta z protest\u00f3w na Uniwersytecie ludzi o korzeniach robotniczych i ch\u0142opskich. Ot, jeszcze jeden antykomunistyczny zryw narodu, kt\u00f3ry chce wyzwoli\u0107 si\u0119 z kajdan.<\/strong><\/p>\n

To mo\u017ce by\u0107 cz\u0119\u015bciowo prawda. Sam wprawdzie pami\u0119tam tylko dwa wiece \u2013 na UW i dzie\u0144 p\u00f3\u017aniej na Politechnice. Kiedy wraca\u0142em z tego drugiego, wpad\u0142em w kocio\u0142 w mieszkaniu Adama Michnika \u2013 gospodarza ju\u017c wyprowadzono, ale ekipa ubecka czeka\u0142a na kolejnych go\u015bci.<\/span><\/p>\n

Moja znajomo\u015b\u0107 dalszych wydarze\u0144 jest wi\u0119c si\u0142\u0105 rzeczy ograniczona, ale ju\u017c na Politechnice widzia\u0142em spontaniczny ruch, w kt\u00f3rym komandosi nie odgrywali wielkiej roli. Nie by\u0142 to oczywi\u015bcie ruch og\u00f3lnonarodowy. Dominowali studenci i dominowa\u0142y has\u0142a lewicowe, skandowano np. \u201eCa\u0142a Polska czeka na swego Dubczeka\u201d, nawi\u0105zuj\u0105c do Praskiej Wiosny. Im bardziej protest obejmowa\u0142 inne miasta, tym bardziej traci\u0142 wi\u0119\u017a z pierwotnym o\u015brodkiem inicjatywy. Zapewne r\u00f3\u017cnicowa\u0142y si\u0119 has\u0142a i postulaty.<\/span><\/p>\n

Ale i w naszym \u015brodowisku byli ludzie o nieco innej wra\u017cliwo\u015bci, np. raczej konserwatywnie my\u015bl\u0105cy Marcin Kr\u00f3l czy Jakub Karpi\u0144ski.<\/span><\/p>\n

Komandosi odgrywali wa\u017cn\u0105 rol\u0119 przy protestach przeciwko zdj\u0119ciu \u201eDziad\u00f3w\u201d, gdzie jeden z patron\u00f3w \u015brodowiska, Karol Modzelewski, wymy\u015bli\u0142 has\u0142o \u201eNiepodleg\u0142o\u015b\u0107 bez cenzury\u201d; ale nie powinni w tej opowie\u015bci dominowa\u0107. Z drugiej strony ich rola wybija si\u0119 nawet poza horyzont krajowy \u2013 mnie si\u0119 wydaje, \u017ce wiele hase\u0142, kt\u00f3re pojawia\u0142y si\u0119 podczas m\u0142odzie\u017cowych wyst\u0105pie\u0144 w Europie, s\u0142ysza\u0142em po raz pierwszy w Warszawie: protesty przeciwko prze\u015bladowaniu i cenzurze, w obronie wolno\u015bci, prawa i konstytucji, praw cz\u0142owieka. M\u00f3wienie o starciu frakcji komunistycznych jest w tym sensie bzdur\u0105, cho\u0107 oczywi\u015bcie w tym samym czasie rozgrywa\u0142y si\u0119 konflikty w ramach PZPR.<\/span><\/p>\n

Czego zatem chcia\u0142o w Marcu Pa\u0144skie \u015brodowisko?<\/strong><\/p>\n

Nie mog\u0119 odpowiada\u0107 za innych. By\u0142em w\u00f3wczas zwi\u0105zany z gronem m\u0142odych asystent\u00f3w (moim szefem naukowym na ekonomii by\u0142 wyrzucony po Marcu z Uniwersytetu W\u0142odzimierz Brus), z Winicjuszem Narojkiem, Jadwig\u0105 Staniszkis, Jakubem Karpi\u0144skim, Marcinem Kr\u00f3lem, Waldemarem Kuczy\u0144skim, Andrzejem Mencwelem i jedynym studentem w tym gronie, Janem Grossem. Odr\u00f3\u017cnia\u0142 nas wi\u0119kszy ni\u017c w przypadku komandos\u00f3w umiar, ale te\u017c status spo\u0142eczny \u2013 poza Jankiem by\u0142o to ju\u017c grono m\u0142odych naukowc\u00f3w. Nasze zaanga\u017cowanie w Marzec mia\u0142o charakter protestu \u2013 bezpo\u015brednio przeciwko zdj\u0119ciu \u201eDziad\u00f3w\u201d i relegowaniu z uczelni Adama Michnika i Henryka Szlajfera. W tle protest mia\u0142 szerszy, demokratyczny charakter. Ale pozytywnego scenariusza nie by\u0142o.<\/span><\/p>\n

Liczenie na osi\u0105gni\u0119cie jakich\u015b dalekosi\u0119\u017cnych cel\u00f3w by\u0142oby w\u00f3wczas naiwno\u015bci\u0105. Nawet je\u015bli to nie Moskwa \u017c\u0105da\u0142a zdj\u0119cia \u201eDziad\u00f3w\u201d \u2013 co ma\u0142o prawdopodobne \u2013 i tak przywr\u00f3cenie spektaklu zosta\u0142oby uznane za dow\u00f3d s\u0142abo\u015bci w\u0142adzy i posuni\u0119cie antysowieckie. Oklaski w teatrze po ka\u017cdej frazie dotycz\u0105cej Moskwy by\u0142y bardzo wymowne.<\/span><\/p>\n

Zygmunt Bauman ju\u017c w 1968 r. pisa\u0142 w \u201eKulturze\u201d o rewolucyjnej sytuacji w kraju, tworzonej przez milcz\u0105c\u0105, ale maj\u0105c\u0105 do\u015b\u0107 powod\u00f3w do niezadowolenia klas\u0119 robotnicz\u0105, na\u0142adowan\u0105 dynamitem m\u0142odzie\u017c, rozgoryczone \u015brodowiska intelektualne, sfrustrowan\u0105 now\u0105 klas\u0119 \u015bredni\u0105 i niepewn\u0105 wszystkich i wszystkiego g\u00f3r\u0119 partyjn\u0105.<\/strong><\/p>\n

Moim zdaniem przesadza\u0142. To by\u0142 ruch protestu, a nie nadziei. \u00d3wczesna atmosfera kojarzy mi si\u0119 raczej z procesami gnilnymi, zar\u00f3wno w \u017cyciu codziennym, jak w polityce. Coraz wi\u0119cej ogranicze\u0144, coraz mniejszy margines swob\u00f3d.<\/span><\/p>\n

Czytaj\u0105c o Was po latach ma si\u0119 wra\u017cenie raczej, \u017ce \u017cyli\u015bcie na wyspie wolno\u015bci.<\/strong><\/p>\n

Co nie zmienia faktu, \u017ce wok\u00f3\u0142 by\u0142o peerelowskie bagno.<\/span><\/p>\n

Uniwersytet Warszawski by\u0142 faktycznie wysp\u0105 wzgl\u0119dnej wolno\u015bci. Do wyrzucenia mnie w 1966 r. by\u0142em cz\u0142onkiem partii, i maj\u0105c \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce to jest system dyktatorski, r\u00f3wnocze\u015bnie wierzy\u0142em w co\u015b, co pod koniec lat 50. i w latach 60. wydawa\u0142o mi si\u0119 wr\u0119cz dominuj\u0105c\u0105 ideologi\u0105 \u2013 w system konwergencji. Pierwszy noblista z ekonomii, Holender Jan Tinbergen sformu\u0142owa\u0142 tak\u0105 teori\u0119, \u017ce socjalizm b\u0119dzie si\u0119 liberalizowa\u0142, gospodarka urynkawia\u0142a, a kapitalizm socjalizowa\u0142. My\u015bmy o tym dyskutowali w organizacji partyjnej, a kiedy m\u00f3wili\u015bmy o totalitaryzmie, nie wy\u0142\u0105czali\u015bmy z rozwa\u017ca\u0144 ZSRR. Kiedy za\u015b Karol Modzelewski przyszed\u0142 do komitetu uczelnianego ZMS, gdzie by\u0142em drugim sekretarzem, i zaproponowa\u0142 utworzenie klubu politycznego, to \u2013 cho\u0107 jego intencje opozycyjne by\u0142y oczywiste \u2013 klub powsta\u0142 i przez jaki\u015b czas odbywa\u0142y si\u0119 publiczne spotkania, na kt\u00f3rych m\u00f3wi\u0142o si\u0119 rzeczy straszne z punktu widzenia w\u0142adzy. By\u0142o te\u017c bogate \u017cycie intelektualno-towarzyskie. \u015arub\u0119 jednak przykr\u0119cano coraz mocniej.<\/span><\/p>\n

A los \u017cydowski? Czytaj\u0105c wiele relacji marcowych mo\u017cna odnie\u015b\u0107 wra\u017cenie, \u017ce na cz\u0142onk\u00f3w \u015brodowiska spad\u0142 troch\u0119 jak grom.<\/strong><\/p>\n

Tutaj ze mn\u0105 te\u017c by\u0142o troch\u0119 inaczej. Moja matka by\u0142a wprawdzie \u017byd\u00f3wk\u0105 zasymilowan\u0105 od dw\u00f3ch pokole\u0144, w rodzinie by\u0142 nawet jaki\u015b dworek i w\u0142asno\u015bci ziemskie, ale ojciec pochodzi\u0142 z rodziny o ni\u017cszym zdecydowanie statusie, wychowano go w jidysz, a w PRL by\u0142 \u201ezawodowym \u017bydem\u201d: redagowa\u0142 dziennik partyjny \u201eFo\u0142ks Sztyme\u201d, kierowa\u0142 Towarzystwem Spo\u0142eczno-Kulturalnym \u017byd\u00f3w w Polsce. Temat \u017cydowski wynios\u0142em z domu.<\/span><\/p>\n

To nie jest oczywiste w relacji z rodzicami.<\/strong><\/p>\n

Nie mia\u0142em z nimi \u0142atwo. Ale atmosfera, w jakiej wzrasta\u0142em poza domem \u2013 rozmytych, bo na szcz\u0119\u015bcie nie brutalnych form polskiego antysemityzmu \u2013 nie pozwala\u0142a si\u0119 zdystansowa\u0107. Pami\u0119tam np., \u017ce w szkole co roku wychowawczyni wype\u0142nia\u0142a dokumenty na temat uczni\u00f3w, po\u015bwi\u0119caj\u0105c na to ca\u0142\u0105 lekcj\u0119, i w\u015br\u00f3d r\u00f3\u017cnych pyta\u0144 by\u0142y tak\u017ce te dotycz\u0105ce obywatelstwa i narodowo\u015bci. Odpowiada\u0142em zgodnie z w\u0142asnymi przekonaniami, ale, jak si\u0119 okazywa\u0142o, niezgodnie z przekonaniami innych: obywatelstwo polskie, narodowo\u015b\u0107 polska. \u015amiech powtarza\u0142 si\u0119 co roku. Czeka\u0142em na to z napi\u0119ciem i z uczuciem zbli\u017caj\u0105cego si\u0119 upokorzenia. Sporo czasu zaj\u0119\u0142o mi u\u015bwiadomienie sobie, \u017ce \u017cydowski los to co\u015b, czego si\u0119 nie da porzuci\u0107. Ani to nie jest uczciwe, ani te\u017c inni na to nie pozwol\u0105. Polakiem mo\u017ce zosta\u0107 Niemiec, Rosjanin, Ukrainiec, ale nie \u017byd \u2013 to zdanie wypowiedziane w nieco innej formie przez Jacka Kuronia. Nie wiem, sk\u0105d si\u0119 bierze ta polska specyfika, to musi mie\u0107 chyba jaki\u015b zwi\u0105zek z religi\u0105. Za udawanie, \u017ce jest inaczej, p\u0142aci si\u0119 wysok\u0105 cen\u0119. Wida\u0107 to nawet u wybitnych pisarzy, kt\u00f3rzy swoje pochodzenie skrz\u0119tnie ukrywali.<\/span><\/p>\n

Odpowiada\u0142 Pan potem: obywatelstwo polskie, narodowo\u015b\u0107 \u017cydowska?<\/strong><\/p>\n

Nikt mi takiego pytania od dawna nie zadaje. Jestem, kim jestem. A o tym, kim jestem, \u015bwiadczy to, co m\u00f3wi\u0119 i robi\u0119 przez ca\u0142e \u017cycie. Lata emigracji, oddalenia od Polski pozwoli\u0142y mi na pewn\u0105 normalizacj\u0119 stosunku do siebie samego.<\/span><\/p>\n

Te formu\u0142y j\u0119zykowe zreszt\u0105 zawsze mnie m\u0119czy\u0142y: Polak narodowo\u015bci \u017cydowskiej, Polak pochodzenia \u017cydowskiego… Jest z tym jaki\u015b k\u0142opot. Z drugiej strony mia\u0142em zawsze \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce Polska jest moim wyborem, nie losem. To te\u017c mnie odr\u00f3\u017cnia: mo\u017cliwo\u015b\u0107 wyjazdu zawsze by\u0142a na horyzoncie. Ju\u017c jako ucze\u0144, gdy dosta\u0142em paszport i wyjecha\u0142em do Francji, krewni proponowali, \u017cebym zosta\u0142.<\/span><\/p>\n

Spr\u00f3bujmy to sobie przypomnie\u0107: zaczyna si\u0119 wojna sze\u015bciodniowa, Gomu\u0142ka wyg\u0142asza anty\u017cydowskie przem\u00f3wienie o \u201epi\u0105tej kolumnie\u201d… Odczuwa Pan zmian\u0119 atmosfery?<\/strong><\/p>\n

Ja wzrost nastroj\u00f3w antysemickich wyczuwa\u0142em, zanim jeszcze sta\u0142o si\u0119 to lini\u0105 oficjaln\u0105. To przyczyni\u0142o si\u0119 te\u017c do mojej radykalizacji. Niezale\u017cnie od tego, jak by\u0142em kulturowo ukszta\u0142towany, \u017ce si\u0119 w pe\u0142ni uto\u017csamia\u0142em z Polsk\u0105, to \u2013 m\u00f3wi\u0105c j\u0119zykiem Znanieckiego \u2013 wyst\u0119powa\u0142 problem ja\u017ani odzwierciedlonej. By\u0142em postrzegany jako \u017byd, wi\u0119c by\u0142em \u017bydem.<\/span><\/p>\n

Kiedy w grudniu 1966 r. wyrzucano mnie z PZPR, po wyst\u0105pieniu na zebraniu uniwersyteckiej organizacji w obronie wyrzuconych ju\u017c Leszka Ko\u0142akowskiego i Krzysztofa Pomiana \u2013 wyst\u0105pieniu zreszt\u0105 do\u015b\u0107 histerycznym, bo m\u00f3wi\u0142em z wysok\u0105 gor\u0105czk\u0105 i dopiero ko\u0142o p\u00f3\u0142nocy \u2013 narastaj\u0105cy antysemityzm w PZPR by\u0142 jednym z temat\u00f3w, kt\u00f3re poruszy\u0142em. Ale pami\u0119tam te\u017c rozmow\u0119 z Michnikiem i Grossem, kt\u00f3rzy si\u0119 ze mnie \u015bmiali \u2013 oni nie mieli \u015bwiadomo\u015bci, co si\u0119 szykuje, i tematu \u017cydowskiego nie traktowali ani powa\u017cnie, ani osobi\u015bcie. W tym sensie dla nich Marzec by\u0142 szokiem, dla mnie nie.<\/span><\/p>\n

Czyli mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce przygotowa\u0142 Pana dom?<\/strong><\/p>\n

Tak, w podw\u00f3jnym sensie. Po pierwsze \u2013 dzi\u0119ki pozycji ojca jako redaktora gazety partyjnej mia\u0142em dost\u0119p do \u201eBiuletynu specjalnego\u201d, przedruku artyku\u0142\u00f3w z prasy zachodniej. Wiedzia\u0142em te\u017c dzi\u0119ki niemu o narastaj\u0105cym oficjalnym antysemityzmie. Po drugie \u2013 rodzice mieli sta\u017c wi\u0119zienny w II Rzeczypospolitej. Cho\u0107 czasy by\u0142y inne, wi\u0119zienie inne, to wiedza, jak si\u0119 zachowywa\u0107 w celi, by\u0142a po\u017cyteczna od pierwszego dnia na Rakowieckiej.<\/span><\/p>\n

Mama zosta\u0142a w Polsce i by\u0142a cz\u0142onkiem PZPR a\u017c do 13 grudnia 1981 r.<\/strong><\/p>\n

By\u0142a historykiem i w ostrych czasami rozmowach m\u00f3wi\u0142a, \u017ce \u017cyje w Polsce przesz\u0142o\u015bci: wypisa\u0142a si\u0119 z polityki. Ojciec wyemigrowa\u0142 do Izraela miesi\u0105c przed moim wyjazdem.<\/span><\/p>\n

Nie pr\u00f3bowali Pana powstrzyma\u0107 przed anga\u017cowaniem si\u0119 w polityk\u0119 kompletnie wbrew ich zapatrywaniom?<\/strong><\/p>\n

Nigdy! Ojciec za naiwne uwa\u017ca\u0142 to, co m\u00f3wi\u0142em, ale by\u0142 te\u017c gdzie\u015b tam dumny, \u017ce wykazuj\u0119 charakter i jestem got\u00f3w zap\u0142aci\u0107 wysok\u0105 cen\u0119. Nale\u017ca\u0142 zreszt\u0105 do bardzo dziwnej psychologicznie i intelektualnie formacji: by\u0142 komunist\u0105, ale ba\u0142 si\u0119 Zwi\u0105zku Sowieckiego znacznie bardziej ni\u017c ja. Jego r\u00f3\u017cni przyjaciele siedzieli albo stracili \u017cycie w ZSRR. Idee, kt\u00f3re wyznawa\u0142, mia\u0142y by\u0107 aplikowane w krajach rozwini\u0119tych, a nie w zacofanej Rosji, ale kraj ten mia\u0142 by\u0107 niezb\u0119dnym elementem procesu historycznego, post\u0119pu. Ojciec ba\u0142 si\u0119 do tego stopnia, \u017ce kiedy ja i m\u00f3j brat znale\u017ali\u015bmy si\u0119 w wi\u0119zieniu, nie by\u0142 pewien, czy wyjdziemy.<\/span><\/p>\n

Komandosi nie liczyli si\u0119 z tym, \u017ce mog\u0105 zosta\u0107 wsadzeni?<\/strong><\/p>\n

Ze spotkania decyduj\u0105cego o rozpocz\u0119ciu protest\u00f3w pami\u0119tam twarz Karola. Milcza\u0142 i mia\u0142em wra\u017cenie, \u017ce wie, jak to si\u0119 sko\u0144czy. \u017be nie ma ochoty wraca\u0107 do wi\u0119zienia, ale czuje, \u017ce nie ma prawa si\u0119 sprzeciwi\u0107. Jacek jak zawsze by\u0142 entuzjastyczny, cho\u0107 przypuszczam, \u017ce r\u00f3wnie\u017c wiedzia\u0142. Co do m\u0142odszych, to s\u0105dz\u0119, \u017ce nikt si\u0119 z tak\u0105 perspektyw\u0105 nie liczy\u0142.<\/span><\/p>\n

A Pan?<\/strong><\/p>\n

Nie by\u0142em optymist\u0105, ale a\u017c tak daleko moje my\u015bli nie si\u0119ga\u0142y. Wyrzucenie z uniwersytetu \u2013 tak, zreszt\u0105 ju\u017c po wyrzuceniu z partii z tym si\u0119 liczy\u0142em, a pozostanie w\u00f3wczas na UW zawdzi\u0119cza\u0142em przypadkowi. Na \u00f3wczesnym Wydziale Ekonomii Politycznej panowa\u0142a obrzydliwa atmosfera i wi\u0119kszo\u015b\u0107 pracownik\u00f3w mnie nie dostrzega\u0142a. Nigdy p\u00f3\u017aniej nie odwiedzi\u0142em mojego wydzia\u0142u. Ale te\u017c nikt mnie nie zaprasza\u0142.<\/span><\/p>\n

Uniwersytet Warszawski do dzi\u015b ma problem z Marcem?<\/strong><\/p>\n

Nie zrobi\u0142 nic, \u017ceby uhonorowa\u0107 grup\u0119 wyrzuconych w\u00f3wczas profesor\u00f3w. Przecie\u017c Ko\u0142akowski, Baczko, Brus, Pomian, Hirszowicz, Bauman to by\u0142a grupa wybitnych uczonych. Nie wyobra\u017cam sobie, by w jakimkolwiek innym kraju by\u0142o to mo\u017cliwe.<\/span><\/p>\n

Wr\u00f3\u0107my do kwestii wi\u0119zienia: rozumiem, \u017ce z t\u0105 lekcj\u0105 wyniesion\u0105 z domu by\u0142 Pan jednak wyj\u0105tkow\u0105 postaci\u0105. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 wsadzonych w\u00f3wczas m\u0142odych ludzi nie wiedzia\u0142a, \u017ce mo\u017cna odmawia\u0107 zezna\u0144, kodeks post\u0119powania w takich sytuacjach, wypracowany w czasach KOR-u, to pie\u015b\u0144 przysz\u0142o\u015bci.<\/strong><\/p>\n

Zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 zachowa\u0142a si\u0119 przyzwoicie. Niekt\u00f3rzy nic nie m\u00f3wili, inni m\u00f3wili prawd\u0119. By\u0142y wyj\u0105tki p\u00f3j\u015bcia na wsp\u00f3\u0142prac\u0119, niekt\u00f3rzy z\u0142amali si\u0119 i m\u00f3wili wi\u0119cej, ni\u017c wiedzieli.<\/span><\/p>\n

Kiedy si\u0119 czyta o tym ksi\u0105\u017ck\u0119 Andrzeja Friszkego, ma si\u0119 wra\u017cenie dramat\u00f3w na miar\u0119 Dostojewskiego: wida\u0107, przepraszam za s\u0142owo, talent oficer\u00f3w prowadz\u0105cych \u015bledztwo. Wiedz\u0119, jak \u0142ama\u0107 ludzi.<\/strong><\/p>\n

A mimo to ha\u0144bi\u0105cych przypadk\u00f3w prawie nie by\u0142o.<\/span><\/p>\n

Jest taki obraz, silny w marcowej propagandzie, kt\u00f3ry od\u017cywa potem w narracjach prawicowych: bananowa m\u0142odzie\u017c, salony, uprzywilejowana kasta.<\/strong><\/p>\n

W poj\u0119ciu \u201ebananowa\u201d jest podw\u00f3jna sugestia: co do statusu spo\u0142ecznego i co do stylu \u017cycia. Oczywi\u015bcie wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nas nie wywodzi\u0142a si\u0119 z \u201eludu pracuj\u0105cego miast i wsi\u201d. Byli\u015bmy dzie\u0107mi redaktor\u00f3w, naukowc\u00f3w, dzia\u0142aczy partyjnych \u2013 byli\u015bmy uprzywilejowani. Ale je\u015bli chodzi o styl \u017cycia, na pewno nie by\u0142o tu \u017cadnych eksces\u00f3w. By\u0142 za to wysoki poziom ideowo\u015bci.<\/span><\/p>\n

Rewolty w r\u00f3\u017cnych krajach autorytarnych cz\u0119sto zaczynaj\u0105 si\u0119 od dzieci ludzi w\u0142adzy. Po pierwsze, takie dzieci \u017cyj\u0105 w \u015bwiecie idei wpajanych im przez rodzic\u00f3w, widz\u0105 jednak, \u017ce nijak si\u0119 one nie maj\u0105 do praktyki. Po drugie, \u017cyj\u0105 w poczuciu bezpiecze\u0144stwa, bo do g\u0142owy im nie przyjdzie, \u017ce mog\u0105 zosta\u0107 aresztowane. Innymi s\u0142owy: mimo patologii uwa\u017cali\u015bmy ten ustr\u00f3j za nasz i wierzyli\u015bmy, \u017ce historia jest po naszej stronie.<\/span><\/p>\n

R\u00f3\u017cni moi znajomi o przekonaniach liberalnych i konserwatywnych stosunkowo p\u00f3\u017ano zaanga\u017cowali si\u0119 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 opozycyjn\u0105, bo mieli tak pesymistyczn\u0105 wizj\u0119 PRL-u i komunist\u00f3w, \u017ce nie wierzyli, aby cokolwiek mo\u017cna by\u0142o robi\u0107, poza przemycaniem w publikacjach wolnej my\u015bli i jak\u0105\u015b form\u0105 pracy organicznej.<\/span><\/p>\n

Proste pytanie: to Polska wygna\u0142a \u017byd\u00f3w czy wygna\u0142 ich Moczar?<\/strong><\/p>\n

Odpowied\u017a jest podw\u00f3jna. Oczywi\u015bcie to by\u0142 symbolicznie Moczar, a w istocie ca\u0142y aparat partyjno-ubecki. Pisa\u0142em kiedy\u015b, \u017ce by\u0142a to trzecia pr\u00f3ba legitymizacji systemu przez komunist\u00f3w. Pierwsza \u2013 rewolucyjna \u2013 poprzez nacjonalizacj\u0119, reform\u0119 roln\u0105, masowy awans robotnik\u00f3w i ludzi ze wsi; druga \u2013 w roku \u201956 \u2013 poprzez poszerzenie granic suwerenno\u015bci i wolno\u015bci; trzecia \u2013 w 1968 r. \u2013 poprzez pr\u00f3b\u0119 nawi\u0105zania kontaktu z t\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 Polski, kt\u00f3ra by\u0142a wra\u017cliwa na has\u0142a nacjonalistyczne.<\/span><\/p>\n

Znam wybitne osoby, kt\u00f3re nie bez racji uwa\u017caj\u0105, \u017ce po Marcu otworzy\u0142y si\u0119 szersze mo\u017cliwo\u015bci bada\u0144 nad polsk\u0105 histori\u0105 i my\u015bl\u0105, \u017ce pojawi\u0142y si\u0119 mo\u017cliwo\u015bci zablokowanego dot\u0105d awansu. Nie m\u00f3wi\u0105c o zmianie stosunku do AK i Powstania Warszawskiego. Dla wielu nie by\u0142a to Polska wymarzona, ale taka, w kt\u00f3rej mo\u017cna wreszcie oddycha\u0107.<\/span><\/p>\n

Antysemityzm by\u0142 k\u0142adk\u0105, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy\u0142a w\u0142adz\u0119 z du\u017c\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 Polski. W tym sensie problemu nie mo\u017cna sprowadzi\u0107 do PZPR. Pami\u0119tam, jak Janusz Szpota\u0144ski, z kt\u00f3rym w wi\u0119zieniu i p\u00f3\u017aniej bardzo si\u0119 przyja\u017ani\u0142em, spyta\u0142, czy wyjad\u0119, a jak odpowiedzia\u0142em, \u017ce nie, powiedzia\u0142: \u201eG\u0142upi ty! Wiesz, kto by zosta\u0142, gdyby granice otworzono? Pi\u0119\u0107 tysi\u0119cy wahaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w!\u201d. W innej, mniej przyjaznej wersji s\u0142ysza\u0142em: \u201e\u017cadna krzywda wam si\u0119 nie dzieje. To ch\u0142op\u00f3w czy AK-owc\u00f3w naprawd\u0119 prze\u015bladowano. Macie szans\u0119, kt\u00f3rej oni nie dostali: mo\u017cecie wyjecha\u0107 do wolnego \u015bwiata\u201d.<\/span><\/p>\n

Nie m\u00f3wi\u0119 o opiniach \u2013 do dzi\u015b powtarzanych \u2013 \u017ce wyje\u017cd\u017caj\u0105 aparatczycy i ubecy, kt\u00f3rzy powinni by\u0107 tutaj s\u0105dzeni. Pami\u0119tam te\u017c list bliskiej mi w\u00f3wczas osoby: \u201eci, kt\u00f3rzy wyje\u017cd\u017caj\u0105, budowa\u0107 b\u0119d\u0105 swoje nowe bezpieczne i dostatnie \u017cycie na naszej ha\u0144bie\u201d \u2013 pisa\u0142a, maj\u0105c na my\u015bli kampani\u0119 antysemick\u0105.<\/span><\/p>\n

By\u0142o poczucie obco\u015bci?<\/strong><\/p>\n

Kiedy\u015b, ju\u017c po wyj\u015bciu, pili\u015bmy z Januszem w\u00f3dk\u0119 i on powiedzia\u0142, \u017ce zn\u00f3w jest jak w czasie wojny, tylko \u017ce wtedy po drugiej stronie muru zdarza\u0142y si\u0119 przyjazne dusze, a teraz ich nie ma. \u015awiadomie przesadza\u0142, ale poczucie osamotnienia by\u0142o du\u017ce. Poziom kolektywnego narcyzmu do dzi\u015b jest w Polsce nies\u0142ychanie wysoki. Wida\u0107 to w niezdolno\u015bci rozumienia, czym by\u0142 Holokaust dla \u017byd\u00f3w. \u017barciki i drwiny ukazuj\u0105 zdumiewaj\u0105cy brak empatii, zamkni\u0119cie w narodowym egoizmie. Nawet chrze\u015bcija\u0144ska my\u015bl na temat Holokaustu jest nieobecna, podobnie jak s\u0142owa Jana Paw\u0142a II. W 1968 r. od Zag\u0142ady min\u0119\u0142o ledwie jedno pokolenie. Je\u015bli ludzie pami\u0119taj\u0105cy o piecach zetkn\u0119li si\u0119 z marcowym j\u0119zykiem propagandy, a zarazem z oboj\u0119tno\u015bci\u0105, o ile nie wrogo\u015bci\u0105 s\u0105siad\u00f3w, to trudno si\u0119 dziwi\u0107, \u017ce nie mogli wytrzyma\u0107 \u2013 a przecie\u017c zdarza\u0142y si\u0119 te\u017c zachowania \u201eszmalcownicze\u201d, pytania, kiedy wreszcie wyjedziesz, dyktowane nadziej\u0105 na przej\u0119cie czyjego\u015b mieszkania.<\/span><\/p>\n

Oczywi\u015bcie, \u017ce wyrzucili nas komuni\u015bci, znajduj\u0105c jednak wsp\u00f3lny j\u0119zyk z du\u017c\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwa. M\u00f3wi\u0119: wyrzucili, cho\u0107 sam nie uwa\u017cam, aby mnie ktokolwiek wyrzuca\u0142 \u2013 najwy\u017cej silnie do tego zach\u0119ca\u0142. Ja dokona\u0142em \u015bwiadomego wyboru, na zimno. Po usuni\u0119ciu z uniwersytetu wiedzia\u0142em, \u017ce na d\u0142ugo zamkni\u0119ta b\u0119dzie przede mn\u0105 droga nauki. Z drugiej strony moj\u0105 pasj\u0105 by\u0142o uczestniczenie w \u017cyciu publicznym. Wiedzia\u0142em, \u017ce jestem w stanie ponosi\u0107 wysok\u0105 cen\u0119, a wi\u0119zienie mnie w tym utwierdzi\u0142o. Po do\u015bwiadczeniach Marca by\u0142em jednak przekonany, \u017ce dla mnie jako \u017byda ta droga te\u017c jest zamkni\u0119ta \u2013 mog\u0119 tylko szkodzi\u0107 innym, dostarczaj\u0105c w\u0142adzy antysemickiego paliwa.<\/span><\/p>\n

Wspomnia\u0142 Pan, \u017ce jeden ze spektakli o Marcu robi Pana c\u00f3rka.\u00a0W rozmowie z \u201eTygodnikiem\u201d m\u00f3wi\u0142a<\/a><\/span><\/span>, \u017ce ta historia w domu by\u0142a w\u0142a\u015bciwie nieobecna.<\/strong><\/p>\n

Mocno mnie to zaskoczy\u0142o, bo przecie\u017c to nie jest tak, \u017ce cokolwiek pr\u00f3bowali\u015bmy ukrywa\u0107. Pami\u0119tam zreszt\u0105 rozmow\u0119 ze starszym od niej o sze\u015b\u0107 lat Piotrkiem, dzi\u015b dziennikarzem \u201eLe Monde\u201d. Mia\u0142 kilkana\u015bcie lat i by\u0142 mocno zafascynowany religi\u0105 i Ko\u015bcio\u0142em. Pr\u00f3bowa\u0142em mu t\u0142umaczy\u0107 z\u0142o\u017cone losy rodziny: sk\u0105d to si\u0119 bierze, \u017ce dziadek jest w Izraelu, babcia w Polsce, przyrodnia siostra i stryjek z rodzin\u0105 w Anglii, a my we Francji. Przerwa\u0142: \u201eNie chc\u0119 tego s\u0142ucha\u0107, mam wystarczaj\u0105co wiele problem\u00f3w jako francuski katolik\u201d. Rzeczywi\u015bcie, koledzy z klasy drwili z jego katolicyzmu.<\/span><\/p>\n

Dzieci wiedzia\u0142y oczywi\u015bcie, \u017ce z \u017con\u0105 pochodzimy z rodzin o \u017cydowskich korzeniach, ale dop\u00f3ki mieszka\u0142y we Francji, by\u0142a to kwestia czysto abstrakcyjna. Ania zacz\u0119\u0142a si\u0119 z ni\u0105 mierzy\u0107 dopiero, gdy przenios\u0142a si\u0119 i zacz\u0119\u0142a re\u017cyserowa\u0107 w Polsce. Ciekawe, prawda?<\/span><\/p>\n

Ciekawe. Ale wci\u0105\u017c nie rozumiem.<\/strong><\/p>\n

Nie\u0142atwo opowiada\u0107 dzieciom o \u017cydostwie, skoro samemu nie ma si\u0119 z nim wiele wsp\u00f3lnego. O kulturze \u017cydowskiej prawie nic nie wiem, niestety. O religii r\u00f3wnie\u017c. Izrael nie jest mi krajem oboj\u0119tnym, ale te\u017c nieszczeg\u00f3lnie bliskim. Mog\u0142em \u0142atwo \u0142\u0105czy\u0107 polsko\u015b\u0107 i \u017cydowsko\u015b\u0107 we Francji, ale nie w Polsce. Nie my\u015bla\u0142em te\u017c, \u017ce kiedykolwiek b\u0119d\u0119 tu jeszcze \u017cy\u0142. Zarazem Polska to by\u0142o zadanie, kt\u00f3re codziennie wykonywa\u0142em \u2013 wraz z \u017con\u0105, rodzin\u0105 brata w Londynie, z przyjaci\u00f3\u0142mi, kt\u00f3rych wi\u0119kszo\u015b\u0107 by\u0142a z \u201e\u017cydowskiej\u201d emigracji. Pracuj\u0105c naukowo we francuskim odpowiedniku Akademii Nauk, haruj\u0105c nad redagowaniem \u201eAneksu\u201d, wysy\u0142aniem paczek, przyjmowaniem telefon\u00f3w z wiadomo\u015bciami z kraju, przekazywaniem ich dalej, komentowaniem spraw polskich i mi\u0119dzynarodowych w Wolnej Europie, BBC, G\u0142osie Ameryki, pe\u0142ni\u0105c te\u017c rol\u0119 lobbysty sprawy polskiej w r\u00f3\u017cnych gabinetach rz\u0105dowych i partyjnych w paru krajach… O czym mia\u0142em Piotrkowi i Ani opowiada\u0107? O dramatycznej historii \u017byd\u00f3w i ich wierno\u015bci religii, kt\u00f3rej nie zna\u0142em? O Holokau\u015bcie? Jak wyt\u0142umaczy\u0107, \u017ce cho\u0107by symbolicznie, ale te\u017c troch\u0119 przez stosunek do \u015bwiata, musz\u0119 by\u0107 wierny mojemu \u017cydowskiemu dziedzictwu? S\u0142usznie m\u00f3wi\u0142a, \u017ce Polska wype\u0142nia\u0142a nasz dom.<\/span><\/p>\n

Mo\u017ce tego si\u0119 nie da opowiedzie\u0107.<\/strong><\/p>\n

Pewnie si\u0119 da, ale ma\u0142emu dziecku? \u017byli\u015bmy we Francji, Ania, co paradoksalne, zwa\u017cywszy na jej p\u00f3\u017aniejsze losy, kiedy m\u00f3wili\u015bmy do niej po polsku, odpowiada\u0142a po francusku.<\/span><\/p>\n

Nie rozumiem te\u017c, dlaczego nie chce Pan i\u015b\u0107 na obchody Marca.<\/strong><\/p>\n

M\u00f3wi\u0142em ju\u017c o tym eksterioryzowaniu odpowiedzialno\u015bci: \u201eto nie my, to oni\u201d. Zamiast powiedzie\u0107, \u017ce Marzec jest cz\u0119\u015bci\u0105 procesu o bardzo g\u0142\u0119bokich korzeniach, komunistycznych, ale te\u017c czysto polskich \u2013 wspomnie\u0107 o Kielcach i innych powojennych pogromach, o innych falach emigracji \u017byd\u00f3w \u2013 eksponowa\u0107 si\u0119 b\u0119dzie zapewne jeden wymiar Marca \u2013 \u017cydowski \u2013 z licznymi aluzjami do obecnej sytuacji, do polityki w\u0142adz i szokuj\u0105cej fali popularnego antysemityzmu. Spychaj\u0105c w cie\u0144 zjawisko masowego protestu, daleko wykraczaj\u0105cego poza \u015brodowisko, o kt\u00f3rym zazwyczaj m\u00f3wi si\u0119 przy tej okazji (r\u00f3wnie\u017c my w tej rozmowie), i wnosz\u0105cego nowe, kreatywne elementy do kultury protestu XX-wiecznej Europy.<\/span><\/p>\n

Ponadto jest to smutna rocznica. I bardzo smutna sytuacja. Nie bardzo chce mi si\u0119 uczestniczy\u0107 w rocznicowych obchodach, ani te\u017c w ich wykorzystywaniu dla protestu przeciwko polityce demoralizowania spo\u0142ecze\u0144stwa i izolowania Polski. A my\u015bl\u0119, \u017ce tak w\u0142a\u015bnie si\u0119 dzieje. \u00a9\u2117<\/span><\/p>\n

\n

ALEKSANDER SMOLAR<\/strong> (ur. 1940) jest ekonomist\u0105 i politologiem, prezesem Fundacji im. Stefana Batorego. W czasach PRL opozycjonista, po Marcu 1968 r. wi\u0119ziony, wyemigrowa\u0142 w 1971 r. By\u0142 za\u0142o\u017cycielem i redaktorem naczelnym kwartalnika \u201eAneks\u201d, kt\u00f3ry w 1986 r. opublikowa\u0142 s\u0142ynny numer \u017cydowski (dost\u0119pny dzi\u015b w ca\u0142o\u015bci w internecie w archiwum \u201eKultury Liberalnej\u201d). Po 1989 r. m.in. doradca premier\u00f3w Tadeusza Mazowieckiego i Hanny Suchockiej.
\n<\/em><\/span><\/p>\n

\n
MICHA\u0141 OKO\u0143SKI<\/a><\/span><\/em><\/span><\/div>\n
Dziennikarz, redaktor specjalnego dodatku “Kanon”, publicysta dzia\u0142u krajowego “Tygodnika Powszechnego”, specjalizuje si\u0119 te\u017c w pisaniu o pi\u0142ce no\u017cnej. Wieloletni zast\u0119pca redaktora…<\/span><\/em><\/span><\/div>\n
\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

BARDZO SMUTNA ROCZNICA Aleksander Smolar \/ MICHA\u0141 OKO\u0143SKI ALEKSANDER SMOLAR: Marzec to jedyny moment, o kt\u00f3rym mo\u017cna powiedzie\u0107: \u201eto nie my, to oni\u201d. To nie my wyrzucali\u015bmy \u017byd\u00f3w, to komuni\u015bci. Aleksander Smolar Fot. Gra\u017cyna Makara MICHA\u0141 OKO\u0143SKI: Dlaczego nie chce Pan o tym rozmawia\u0107? ALEKSANDER SMOLAR:\u00a0Bo mam ambiwalentny stosunek do tematu. Tak\u017ce ze wzgl\u0119du na […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60286"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=60286"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60286\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":60297,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60286\/revisions\/60297"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=60286"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=60286"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=60286"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}