{"id":60988,"date":"2018-04-24T17:09:06","date_gmt":"2018-04-24T15:09:06","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=60988"},"modified":"2018-04-24T09:01:39","modified_gmt":"2018-04-24T07:01:39","slug":"24-09-27","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=60988","title":{"rendered":"Ludwik Wertenstein: fizyk, kt\u00f3ry ukry\u0142 rad przed Niemcami"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Prof. Ludwik Wertenstein: fizyk, kt\u00f3ry ukry\u0142 rad przed Niemcami. Wiedzia\u0142, \u017ce mo\u017ce pos\u0142u\u017cy\u0107 do prac nad bomb\u0105 atomow\u0105<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Marek G\u00f3rlikowski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Przedwojenne zdj\u0119cie willi przy ul. S\u0142onecznej 3 w podwarszawskim Brwinowie, gdzie Ludwik Wertenstein i jej w\u0142a\u015bciciel prof. Wac\u0142aw Werner zamurowali w piwnicznej \u015bcianie pojemnik z radem (Fot. domena publiczna)<\/em><\/span><\/p>\n

Prof. Ludwik Wertenstein jak ca\u0142y naukowy \u015bwiat domy\u015bla\u0142 si\u0119, \u017ce Niemcy podejm\u0105 prace nad bomb\u0105 atomow\u0105. Gdy wi\u0119c w 1939 r. wkroczyli do Warszawy, nie zamierza\u0142 im tego u\u0142atwia\u0107.<\/span><\/p>\n

Drugi kwietnia 1947 r., willa w podwarszawskim Brwinowie, ulica S\u0142oneczna 3. Do piwnicy schodz\u0105: niewidomy profesor fizyki Wac\u0142aw Werner z pomoc\u0105 c\u00f3rki Marii, Zbigniew Daszkowski, asystent przedwojennego Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, i tamtejszy wo\u017any Karol Porazi\u0144ski. Werner, cho\u0107 niewidomy, wskazuje m\u0119\u017cczyznom w \u015bcianie miejsce, gdzie maj\u0105 ku\u0107. Zauwa\u017caj\u0105 ceg\u0142\u0119 inn\u0105 ni\u017c wszystkie, bo metalow\u0105. Po wyj\u0119ciu ze \u015bciany okazuje si\u0119 o\u0142owian\u0105 obudow\u0105 dla czterech otwor\u00f3w zaklejonych parafin\u0105. Ze skrytki wyci\u0105gaj\u0105 te\u017c platynowy tygielek, pud\u0142o z przyrz\u0105dami laboratoryjnymi, niemieckie wydanie \u201eOptyki\u201d Izaaka Newtona i dwa tomy \u201eRadiations\u201d Ernesta Rutherforda.<\/span><\/p>\n

Werner ostrzega m\u0119\u017cczyzn, by uwa\u017cali, szczeg\u00f3lnie na metalow\u0105 ceg\u0142\u0119, bo w zaparafinowanych otworach znajduje si\u0119 promieniotw\u00f3rczy preparat radowy. Ujawnia kryj\u00f3wk\u0119 cennej substancji wierny przysi\u0119dze, jak\u0105 z\u0142o\u017cy\u0142 przyjacielowi \u2013 prof. Ludwikowi Wertensteinowi, przedwojennemu kierownikowi Radiologicznego Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.<\/span><\/p>\n

To zdumiewaj\u0105cy cz\u0142owiek i zdumiewaj\u0105co ma\u0142o znany jak na to, co zrobi\u0142 dla polskiej nauki. Zetkn\u0105\u0142em si\u0119 z nim w czasie pisania ksi\u0105\u017cki o jego uczniu J\u00f3zefie Rotblacie, laureacie Pokojowej Nagrody Nobla.<\/span><\/p>\n

Ludwik Wertenstein: z Warszawy na Sorbon\u0119<\/strong><\/span><\/p>\n

Wertenstein urodzi\u0142 si\u0119 w 1887 r. w kamienicy przy ulicy Senatorskiej w Warszawie w \u017cydowskiej rodzinie od pokole\u0144 zasymilowanej z polsk\u0105 kultur\u0105. Ojciec Lutka, jak nazywa\u0142a go rodzina, by\u0142 lekarzem. O rok m\u0142odsza siostra Ludwika to wybitna artystka Maria Werten. W latach 30. wystawia\u0142a w Zach\u0119cie, projektowa\u0142a zabawki, ilustrowa\u0142a ksi\u0105\u017cki, a po wyje\u017adzie do USA wyk\u0142ada\u0142a w ameryka\u0144skich college\u2019ach, uczy\u0142a m.in. rysownik\u00f3w Walt Disney Studios.<\/span><\/p>\n

O rok starsza siostra Kazimiera to matka znanego krytyka teatralnego i eseisty Jana Kotta.\u00a0W domu dziadk\u00f3w Wertenstein\u00f3w, gdzie si\u0119 wychowywa\u0142em, (\u2026) obchodzono uroczy\u015bcie Bo\u017ce Narodzenie i by\u0142a zawsze choinka<\/i>\u00a0\u2013 wspomina\u0142 Kott.<\/span><\/p>\n

Ludwik doskonale w\u0142ada\u0142 zar\u00f3wno przyrz\u0105dami w laboratorium, jak i grek\u0105, \u0142acin\u0105, francuskim, angielskim i rosyjskim. Pasjonowa\u0142y go literatura, sztuka i filozofia, ale gdy na wyk\u0142adzie Tadeusza Estreichera zobaczy\u0142 skraplanie powietrza, wybra\u0142 nauki \u015bcis\u0142e. W 1905 r. wylecia\u0142 z uniwersytetu w Warszawie za udzia\u0142 w wiecu patriotycznym i przygotowanie rezolucji o bojkocie uczelni carskich w zaborze rosyjskim.Uciek\u0142 do Pary\u017ca. Jako wolny s\u0142uchacz studiowa\u0142 fizyk\u0119 na Sorbonie. Nale\u017ca\u0142 tam do najzdolniejszych student\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych wypatrzy\u0142a go Maria Sk\u0142odowska-Curie, ju\u017c w\u00f3wczas s\u0142awna \u2013 po pierwszej Nagrodzie Nobla za badania nad promieniotw\u00f3rczo\u015bci\u0105. Wertenstein jako jej asystent by\u0142 \u015bwiadkiem przyznanie drugiej \u2013 za odkrycie polonu i radu.W 1913 r. Ludwik Wertenstein obroni\u0142 na Sorbonie doktorat.<\/span><\/span><\/p>\n

Ludwik Wertenstein: wsp\u00f3\u0142pracownik wielkiej Marii<\/span><\/strong><\/p>\n

Jan Kott:\u00a0M\u00f3wiono o nim, \u017ce ma r\u0119ce, kt\u00f3re dokonywa\u0142y cud\u00f3w. Obok Winawera by\u0142 najlepszym popularyzatorem fizyki. W naszej rodzinie od strony matki wszyscy niemal od czterech pokole\u0144 pisali. (\u2026) By\u0142 wysoki, przygarbiony, mia\u0142 czarne, kr\u00f3tko przystrzy\u017cone w\u0105sy i chyba jeszcze wtedy czarne w\u0142osy ostrzy\u017cone na je\u017ca. Wtedy w\u0142a\u015bnie w Turczynku<\/i>[zesp\u00f3\u0142 willowy w Milan\u00f3wku]\u00a0opowiada\u0142 o Sk\u0142odowskiej, \u017ce by\u0142a k\u0142\u00f3tliwa, swarliwa i w\u015bciekle ambitna. O jej romansie z Langevinem s\u0142ysza\u0142em, ale zdziwi\u0142o mnie, \u017ce spa\u0142a ze swoimi asystentami. Nie z Lutkiem, ale innym m\u0142odym polskim asystentem<\/i>.<\/span><\/p>\n

W Pary\u017cu ze Sk\u0142odowsk\u0105-Curie pracowa\u0142 te\u017c inny Polak, asystent Miros\u0142aw Kernbaum, kt\u00f3ry w 1911 r. w wieku 29 lat pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo. Zrozpaczony ojciec, warszawski przemys\u0142owiec J\u00f3zef Kernbaum, zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do Towarzystwa Naukowego Warszawskiego z propozycj\u0105 stworzenia pracowni radiologicznej imienia syna. Warszawiacy zaproponowali noblistce, by kierowa\u0142a pracowni\u0105. Chora Sk\u0142odowska-Curie odm\u00f3wi\u0142a przyjazdu, obieca\u0142a jednak kierowa\u0107 instytucj\u0105 z zagranicy. Pomog\u0142a w wyposa\u017ceniu laboratorium, zapewni\u0142a opiek\u0119 naukow\u0105.<\/span><\/p>\n

W 1913 r. wys\u0142a\u0142a do Warszawy dw\u00f3ch najzdolniejszych asystent\u00f3w<\/strong>
\n \u2013 Wertensteina i urodzonego w Pary\u017cu syna wielkopolskiego<\/strong>
\n emigranta Jana Kazimierza Danysza.<\/strong><\/p>\n

Pracownia Radiologiczna Towarzystwa Naukowego Warszawskiego im. Miros\u0142awa Kernbauma zacz\u0119\u0142a dzia\u0142a\u0107 w 1914 r. przy ulicy \u015aniadeckich 8. Formalnie kierowa\u0142a ni\u0105 Sk\u0142odowska-Curie, faktycznym szefem zosta\u0142 Danysz, a Wertenstein jego zast\u0119pc\u0105. Ale gdy Danysz ju\u017c w listopadzie 1914 r. zgin\u0105\u0142 na wojnie, Wertenstein zosta\u0142 faktycznym szefem pracowni. Mimo wojny uda\u0142o mu si\u0119 skupi\u0107 wok\u00f3\u0142 siebie zdolnych fizyk\u00f3w i chemik\u00f3w.Po odzyskaniu niepodleg\u0142o\u015bci polski rz\u0105d przyzna\u0142 plac\u00f3wce groszowe subwencje, wi\u0119c Wertenstein z w\u0142asnych pieni\u0119dzy op\u0142aca\u0142 np. wo\u017anego. Zrezygnowa\u0142 te\u017c z pensji kierownika i tak ju\u017c b\u0119dzie do ko\u0144ca istnienia pracowni.Jej sytuacja poprawi si\u0119 nieco dopiero w 1921 r., gdy 1000 dolar\u00f3w od Polonii ameryka\u0144skiej przywiezie Wertensteinowi Maria Sk\u0142odowska-Curie.<\/span><\/b><\/p>\n

S\u0142awa bez poparcia<\/strong><\/p>\n

Jeszcze w 1916 r. Wertenstein rozpocz\u0105\u0142 wyk\u0142ady w Wolnej Wszechnicy Polskiej \u2013 uczelni niezwyk\u0142ej z tego powodu, \u017ce przyjmowa\u0142a na studia m\u0142odzie\u017c bez matury, jedynie na podstawie egzaminu wst\u0119pnego. Ju\u017c w niepodleg\u0142ej Polsce Wszechnica mia\u0142a trudne relacje z rz\u0105dem i oficjalnymi uczelniami. A\u017c do 1929 r. Ministerstwo Wyzna\u0144 i O\u015bwiecenia Publicznego nie uznawa\u0142o jej dyplom\u00f3w magisterskich, a na doktorskie szko\u0142a nigdy nie dosta\u0142a pozwolenia. Z r\u00f3\u017cnych przyczyn. Cz\u0119sto decydowa\u0142y ambicje konkuruj\u0105cych naukowc\u00f3w, ale tak\u017ce polityka i antysemityzm. Wszechnica nie stawia\u0142a \u017cadnych ogranicze\u0144 w przyjmowaniu \u017byd\u00f3w w przeciwie\u0144stwie do niekt\u00f3rych kierunk\u00f3w na publicznych uczelniach. Wertenstein wyk\u0142ada\u0142 tam promieniotw\u00f3rczo\u015b\u0107, elektryczno\u015b\u0107, termodynamik\u0119, teorie budowy atom\u00f3w czy zasady teorii kwant\u00f3w i promieni Roentgena.<\/span><\/p>\n

W 1925 r. dzi\u0119ki funduszowi Rockefellera wyjecha\u0142 z \u017con\u0105 i dzie\u0107mi na
\nstypendium do Cambridge zaproszony przez Ernesta Rutherforda,
\nodkrywc\u0119 j\u0105dra atomowego.<\/strong><\/span><\/p>\n

Wertensteinowie zaprzyja\u017anili si\u0119 tam z rodzin\u0105 Jamesa Chadwicka, p\u00f3\u017aniejszego laureata Nobla za odkrycie neutronu.\u00a0 Poznali te\u017c innego przysz\u0142ego noblist\u0119 \u2013 Rosjanina Piotra Kapic\u0119.Gdy po dw\u00f3ch latach Wertenstein wr\u00f3ci\u0142, by\u0142 ju\u017c najwi\u0119kszym w Polsce znawc\u0105 promieniotw\u00f3rczo\u015bci, a dzi\u0119ki cyklicznym publikacjom w presti\u017cowym \u201eNature\u201d zna\u0142 go \u015bwiat. Korespondowa\u0142 nie tylko ze Sk\u0142odowsk\u0105-Curie, Rutherfordem, Chadwickiem i Kapic\u0105, ale te\u017c z Fryderykiem i Iren\u0105 Joliot-Curie, Maxem Planckiem i Januszem Korczakiem.Jego ucze\u0144 J\u00f3zef Rotblat pisa\u0142:\u00a0Gdyby Profesor Wertenstein mia\u0142 poparcie \u00f3wczesnych w\u0142adz, (\u2026) gdyby dano mu drobn\u0105 nawet cz\u0119\u015b\u0107 tych szczup\u0142ych fundusz\u00f3w, kt\u00f3re przeznaczano na cele naukowe, rozwin\u0105\u0142by on fizyk\u0119 j\u0105drow\u0105 w Polsce do takiego stopnia, \u017ce ju\u017c przed wojn\u0105 sta\u0142aby ona na poziomie najlepszych plac\u00f3wek naukowych na \u015bwiecie (\u2026). Napotyka\u0142 ustawiczne przeszkody i ograniczenia (g\u0142\u00f3wnie z braku fundusz\u00f3w), kt\u00f3re hamowa\u0142y rozw\u00f3j pracy<\/i>.<\/span><\/p>\n

Ludwik Wertenstein: fizyk dla ka\u017cdego<\/strong><\/p>\n

Zdumiewa\u0142 wiedz\u0105 humanistyczn\u0105 i \u015bcis\u0142\u0105.\u00a0Mia\u0142 nieprzeci\u0119tn\u0105 zdolno\u015b\u0107 operowania liczbami i zawsze zadziwia\u0142 nas b\u0142yskawicznym wykonywaniem w pami\u0119ci skomplikowanych oblicze\u0144 (\u2026), ol\u015bniewa\u0142 wszystkich b\u0142yskotliwo\u015bci\u0105 spostrze\u017ce\u0144 i referat\u00f3w naukowych, jak r\u00f3wnie\u017c okoliczno\u015bciowymi wierszykami i epigramatami, w kt\u00f3rych nie wiadomo co by\u0142o bardziej podziwia\u0107: lotno\u015b\u0107 humoru czy wysoki poziom literacki<\/i>\u00a0\u2013 wspomina\u0142 Rotblat.Ale by\u0142 te\u017c roztargniony jak typowy profesor z anegdot.\u00a0To roztargnienie by\u0142o skutkiem silnej koncentracji i stanu g\u0142\u0119bokiego zamy\u015blenia, w kt\u00f3ry cz\u0119sto zapada\u0142. W ko\u0144cu doprowadzi\u0142o to Wertensteina do znalezienia si\u0119 pod taks\u00f3wk\u0105 i kilkudniowego pobytu w szpitalu. P\u00f3\u017aniej powiedzia\u0142 studentom, \u017ce dowi\u00f3d\u0142 w ten spos\u00f3b, i\u017c dwa cia\u0142a nie mog\u0105 si\u0119 znajdowa\u0107 jednocze\u015bnie w tym samym miejscu bez szkody dla jednego z nich<\/i>.<\/span><\/p>\n

By\u0142 daleki od pogardy dla mniej wiedz\u0105cych, jak ma to dzi\u015b w zwyczaju wielu naukowc\u00f3w<\/strong>.<\/p>\n

Uwa\u017ca\u0142, \u017ce skomplikowane procesy trzeba t\u0142umaczy\u0107 zwyk\u0142ym ludziom. Przez ponad 20 lat napisa\u0142 setki felieton\u00f3w w \u201eKurierze Porannym\u201d. W 1930 r. wznowi\u0142 najstarsze polskie pismo naukowe \u201eWszech\u015bwiat\u201d, a w 1934 r. \u2013 \u201eWiedz\u0119 i \u017bycie\u201d. Cz\u0119\u015b\u0107 swych tekst\u00f3w zamie\u015bci\u0142 w 1935 r. w ksi\u0105\u017cce \u201ePochwa\u0142a fizyki\u201d. Opisywa\u0142 j\u0105 za pomoc\u0105 cytat\u00f3w z Szekspira, Mickiewicza czy Wyspia\u0144skiego, ale te\u017c odnosz\u0105c si\u0119 do \u017cycia codziennego. We wst\u0119pie do tej ksi\u0105\u017cki napisa\u0142:Czytelniku, kt\u00f3ry przegl\u0105dasz ten feljeton, w domu przy \u015bwietle \u017car\u00f3wki oszcz\u0119dno\u015bciowej, pomy\u015bl przez chwil\u0119 z wdzi\u0119czno\u015bci\u0105 o piwowarze i fizyku angielskim, Jamesie Prescott Joule\u2019u, kt\u00f3ry odkry\u0142, \u017ce pr\u0105d elektryczny roz\u017carza cienkie druciki, o ameryka\u0144skim fizyku Irvingu Langmuirze, kt\u00f3rego pracom zawdzi\u0119czamy udoskonalenie \u017car\u00f3wki dawnego typu i odkrycie tzw. p\u00f3\u0142wat\u00f3wki. Je\u017celi czytasz w tramwaju, wiedz, \u017ce motor elektryczny zawdzi\u0119cza swoje istnienie odkryciom Christiana Oersteda i Andr\u00e9-Marie Ampere\u2019a, dotycz\u0105cym si\u0142, jakie wywieraj\u0105 na siebie wzajemnie pr\u0105dy i magnesy. Ale mo\u017ce jednak czyta\u0142e\u015b w domu i czytanie to przerwa\u0142 ci dzwonek (elektryczny, b\u0119d\u0105cy zastosowaniem elektromagnesu, odkrytego przez Fran\u00e7ois Arago, zasilany pr\u0105dem z ogniwa, kt\u00f3re jest udoskonaleniem stosu Alessandra Volty) inkasenta elektrowni miejskiej. Wobec kiepskiego humoru, w jaki wprawia Ci\u0119 ta wizyta, zapewne nie w por\u0119 b\u0119dzie stwierdzenie, \u017ce nie by\u0142oby na \u015bwiecie ani elektrowni, ani w og\u00f3le \u017cadnych elektryfikacyj, gdyby genjalny samouk Michael Faraday nie wykonywa\u0142 sto lat temu eksperyment\u00f3w nad indukcj\u0105 elektromagnetyczn\u0105, tj. wzbudzaniem pr\u0105d\u00f3w za pomoc\u0105 przesuwania magnes\u00f3w. Niech piorun trza\u015bnie w elektrowni\u0119, got\u00f3we\u015b zakl\u0105\u0107. Ale na szcz\u0119\u015bcie zakl\u0119cie to, kt\u00f3rego by\u015b p\u00f3\u017aniej \u017ca\u0142owa\u0142 gorzko, nie b\u0119dzie spe\u0142nione, gdy\u017c elektrownia posiada piorunochron, wynalazek Benjamina Franklina<\/i>.<\/span><\/p>\n

Ludwik Wertenstein<\/strong> (1887-1945), wielki fizyk i zdolny humanista Fot. domena publiczna<\/em><\/span><\/p>\n

Z\u0142ote lata Pracowni<\/strong><\/p>\n

Cho\u0107 Pracownia Radiologiczna przy \u015aniadeckich 8 wyposa\u017cona by\u0142a w biedny XIX-wieczny sprz\u0119t, jej osi\u0105gni\u0119cia i dzi\u015b robi\u0105 wra\u017cenie. Nieca\u0142e trzy miesi\u0105ce po odkryciu sztucznej promieniotw\u00f3rczo\u015bci przez ma\u0142\u017ce\u0144stwo Joliot-Curie w Pary\u017cu w kwietniu 1934 r. Marian Danysz i Micha\u0142 \u017byw zbombardowali azot cz\u0105stkami alfa i otrzymali sztuczny promieniotw\u00f3rczy fluor. Samodzielnie \u017byw odkry\u0142 promieniotw\u00f3rczy skand, a Rotblat \u2013 kobalt-60. Natomiast Wertenstein dok\u0142adnie oznaczy\u0142 szereg fizykochemicznych w\u0142asno\u015bci radonu oraz niezale\u017cnie od Enrica Fermiego odkry\u0142 wi\u0119ksz\u0105 skuteczno\u015b\u0107 do rozszczepiania spowolnionych neutron\u00f3w. Zbada\u0142 te\u017c w\u0142a\u015bciwo\u015bci promieniotw\u00f3rcze wody i gazu z 14 polskich uzdrowisk. Pracownia wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142a te\u017c z Zak\u0142adami W\u0142\u00f3kien Chemicznych w Tomaszowie Mazowieckim, najwi\u0119kszym wtedy producentem sztucznego jedwabiu w Europie. Wyniki swoich prac Wertenstein publikowa\u0142 w \u201eNature\u201d.Najwi\u0119kszym sukcesem pracowni okaza\u0142o si\u0119 odkrycie w 1936 r. nieelastycznych zderze\u0144 neutron\u00f3w. Do\u015bwiadczenia polega\u0142y na bombardowaniu srebrnej blaszki neutronami przechodz\u0105cymi przez pierwiastki o du\u017cej g\u0119sto\u015bci, np. z\u0142ota. Wertenstein przekona\u0142 szefostwo Mennicy Pa\u0144stwowej do po\u017cyczenia kilku- kilogramowej sztabki z\u0142ota. Pracownia nie mia\u0142a sejfu, dlatego co wiecz\u00f3r kto\u015b z naukowc\u00f3w zawozi\u0142 j\u0105 z powrotem do Mennicy, a rano zn\u00f3w pobiera\u0142 na do\u015bwiadczenia.<\/span><\/p>\n

Cenny depozyt<\/strong><\/p>\n

We wrze\u015bniu 1939 r. prof. Wertenstein ko\u0144czy\u0142 gigantyczn\u0105 prac\u0119 nad t\u0142umaczeniem z francuskiego dzie\u0142a Marii Sk\u0142odowskiej-Curie \u201ePromieniotw\u00f3rczo\u015b\u0107\u201d. Ksi\u0105\u017cka ukaza\u0142a si\u0119 ju\u017c po wkroczeniu Niemc\u00f3w do Warszawy i sta\u0142a si\u0119 podr\u0119cznikiem na tajnych kompletach. Pracownia przerwa\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 10 wrze\u015bnia, gdy od\u0142\u0105czono jej pr\u0105d, wod\u0119 i gaz. Profesor nie przerwa\u0142 bada\u0144 \u2013 wys\u0142a\u0142 drog\u0105 konspiracyjn\u0105 przez Kopenhag\u0119 do Londynu swoj\u0105 ostatni\u0105 prac\u0119 o gazowych produktach rozszczepienia uranu. Artyku\u0142 ukaza\u0142 si\u0119 w \u201eNature\u201d 29 grudnia 1939 r.<\/span><\/p>\n

Wiedzia\u0142, \u017ce promieniotw\u00f3rczy preparat radowy,
\nkt\u00f3ry jest na \u015aniadeckich,\u00a0 nie powinien wpa\u015b\u0107 w \u0142apy
\nnazist\u00f3w,\u00a0 bo mo\u017ce pos\u0142u\u017cy\u0107 do prac nad bomb\u0105 atomow\u0105.<\/strong><\/p>\n

Najpierw wi\u0119c ukrywa\u0142 go w domu w Turczynku, a gdy musia\u0142 stamt\u0105d ucieka\u0107, wpad\u0142 na pomys\u0142, by schowa\u0107 go u Niemca z pochodzenia, a Polaka z przekonania. Profesora Wac\u0142awa Wernera, przyjaciela Wertensteina, autora podr\u0119cznik\u00f3w fizyki, wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciela Polskiego Towarzystwa Fizycznego, Niemcy uwa\u017cali za swojego. Do czasu, gdy urz\u0119dnik zaproponowa\u0142 mu podpisanie volkslisty, a Werner zrzuci\u0142 go ze schod\u00f3w.W 1941 r. naukowiec ukry\u0142 depozyt od Wertensteina w swojej willi \u2013 um\u00f3wili si\u0119 na otwarcie skrytki po wojnie.<\/span><\/p>\n

Dzisiejszy widok kamienicy przy ul. \u015aniadeckich 8, gdzie mie\u015bci\u0142a si\u0119 Pracownia Radiologiczna im. Miros\u0142awa Kernbauma Towarzystwa Naukowego Warszawskiego Fot. Adam St\u0119pie\u0144 \/ Agencja Gazeta<\/em><\/span><\/p>\n

W ukryciu<\/strong><\/p>\n

Od grudnia 1939 r. Wertenstein i jego rodzina powinni nosi\u0107 opaski z gwiazd\u0105 Dawida, ale nie nosili \u2013 byli bogaci, mogli si\u0119 ukry\u0107 po aryjskiej stronie. Wertenstein mia\u0142 mawia\u0107, \u017ce dla Niemc\u00f3w jest za ma\u0142o aryjski, a dla \u017byd\u00f3w za ma\u0142o \u017cydowski.<\/span><\/p>\n

Rozdzielili si\u0119 z \u017con\u0105 Matyld\u0105 i c\u00f3rk\u0105 Wand\u0105, bo uznali, \u017ce tak b\u0119dzie bezpieczniej. Po wojnie Jerzy Andrzejewski napisa\u0142 na podstawie wojennych prze\u017cy\u0107 Wandy Wertenstein, kt\u00f3ra zostanie znanym krytykiem filmowym, opowiadanie \u201eWielki Tydzie\u0144\u201d.<\/span><\/p>\n

Mimo s\u0142awy oraz stara\u0144 siostry Marii Werten, Jamesa Chadwicka, a nawet Nielsa Bohra nie uda\u0142o si\u0119 wyci\u0105gn\u0105\u0107 Wertensteina z Polski. Znajomo\u015bci w \u015bwiecie nauki pomog\u0142y jedynie jego synowi Piotrowi, kt\u00f3rego na pro\u015bb\u0119 ojca odnalaz\u0142 w \u0142agrze Piotr Kapica i wyprosi\u0142 u prokuratora generalnego ZSRR Andrieja Wyszy\u0144skiego zwolnienie. Piotr wyszed\u0142 z ZSRR z Armi\u0105 Andersa.<\/span><\/p>\n

W 1942 r. Wertensteina ukrywa\u0142y w Krakowie rodziny fizyk\u00f3w \u2013 prof. Mariana Mi\u0119sowicza i prof. Jana Weyssenhoffa. Z Mi\u0119sowiczem znali si\u0119 z przedwojennych seminari\u00f3w naukowych. Profesor wspomina\u0142, \u017ce omawiali u niego tematy z fizyki j\u0105drowej i problemy promieniowania kosmicznego.<\/span><\/p>\n

Wertensteina ukrywali te\u017c Jaros\u0142aw i Anna Iwaszkiewiczowie w Stawisku.<\/strong><\/p>\n

Ich c\u00f3rka Maria tak wspomina\u0142a ostatni\u0105 wizyt\u0119 profesora:\u00a0By\u0142 jesienny wiecz\u00f3r. Kto\u015b zadzwoni\u0142 od frontu. A to by\u0142 z\u0142y znak. Podczas okupacji wszyscy wchodzili przez kuchni\u0119. Ojciec poszed\u0142 otworzy\u0107, w drzwiach prof. Wertenstein. (…) Profesor powiedzia\u0142, \u017ce nie ma gdzie przenocowa\u0107 i \u017ce nazajutrz p\u00f3jdzie. On mia\u0142 tak zwany z\u0142y wygl\u0105d: k\u0119dzierzawe czarne w\u0142osy, czarne oczy. (\u2026) Oczywi\u015bcie, \u017ce si\u0119 go przyj\u0119\u0142o, w domu by\u0142a ju\u017c jedna \u017byd\u00f3wka i radio<\/i>.<\/span><\/p>\n

Wertensteinowi uda\u0142o si\u0119 przetrwa\u0107 w ukryciu do stycznia 1944 r. A gdy zacz\u0119\u0142o mu grozi\u0107 niebezpiecze\u0144stwo, podziemie przerzuci\u0142o go na W\u0119gry. W Budapeszcie nawi\u0105za\u0142 kontakt z najwybitniejszymi w\u0119gierskimi badaczami promieniowania \u2013 ma\u0142\u017ce\u0144stwem Madeleine Forro i Jeno” Barn\u00f3thy\u2019ego. Regularnie chodzi\u0142 do biblioteki uniwersyteckiej.<\/span><\/b><\/p>\n

Gdy w pa\u017adzierniku 1944 r. przed nadej\u015bciem Armii Czerwonej Niemcy og\u0142osili Budapeszt twierdz\u0105, Wertenstein pr\u00f3bowa\u0142 si\u0119 ratowa\u0107 \u2013 sk\u0142ada\u0142 wnioski o wizy do ambasad Szwecji i Szwajcarii, ale mu odm\u00f3wi\u0142y. W listopadzie zacz\u0119\u0142a si\u0119 sowiecka ofensywa i zaci\u0119ta obrona nazist\u00f3w.<\/span><\/p>\n

16 stycznia 1945 r. w huku dzia\u0142 Wertenstein napisa\u0142 na maszynie artyku\u0142 o promieniowaniu kosmicznym. Dwa dni p\u00f3\u017aniej, gdy ni\u00f3s\u0142 do schronu chleb dla rannego, zgin\u0105\u0142 na mo\u015bcie El\u017cbiety. \u015awiadkowie nie s\u0105 zgodni, czy od miny, czy od\u0142amka. Do wyzwolenia zabrak\u0142o trzy i p\u00f3\u0142 tygodnia.<\/span><\/p>\n

Korzysta\u0142em z ksi\u0105\u017cek: Ludwik Wertenstein, \u201ePochwa\u0142a fizyki\u201d, Warszawa 1935; Jan Kott, \u201ePrzyczynek do biografii\u201d, Londyn 1990; J\u00f3zef Rotblat, Ludwik Wertenstein, \u201ePost\u0119py fizyki\u201d, tom XVI, zeszyt 4, Warszawa 1965, oraz rozmowy\u00a0Ludwiki W\u0142odek z Mari\u0105 Iwaszkiewicz-Wojdowsk\u0105<\/a>, Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich \u201ePolin\u201d, Historie Pomocy<\/i><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Prof. Ludwik Wertenstein: fizyk, kt\u00f3ry ukry\u0142 rad przed Niemcami. Wiedzia\u0142, \u017ce mo\u017ce pos\u0142u\u017cy\u0107 do prac nad bomb\u0105 atomow\u0105 Marek G\u00f3rlikowski Przedwojenne zdj\u0119cie willi przy ul. S\u0142onecznej 3 w podwarszawskim Brwinowie, gdzie Ludwik Wertenstein i jej w\u0142a\u015bciciel prof. Wac\u0142aw Werner zamurowali w piwnicznej \u015bcianie pojemnik z radem (Fot. domena publiczna) Prof. Ludwik Wertenstein jak ca\u0142y naukowy […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60988"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=60988"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60988\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":60990,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/60988\/revisions\/60990"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=60988"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=60988"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=60988"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}