{"id":61056,"date":"2018-04-28T17:09:34","date_gmt":"2018-04-28T15:09:34","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=61056"},"modified":"2018-04-27T11:47:31","modified_gmt":"2018-04-27T09:47:31","slug":"03-09-27","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=61056","title":{"rendered":"…nogi puchn\u0105 z g\u0142odu. A jednak \u017bydzi walczyli"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Marek Edelman o getcie: 5 deka chleba dziennie, kilogram marmolady miesi\u0119cznie, nogi puchn\u0105 z g\u0142odu. A jednak \u017bydzi walczyli<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Joanna Szcz\u0119sna<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Rozmowa by\u0142a opublikowana<\/em> 22 kwietnia 1999 r. <\/em><\/strong>w \u201eMagazynie\u201d, dodatku do \u201eGazety Wyborczej\u201d<\/em><\/span><\/p>\n

Marek Edelman w Monte Carlo 1946 (Fot. Arch. Marka Edelmana)<\/em><\/span><\/p>\n

Zreszt\u0105, co to znaczy\u0142o w tamtych czasach “uratowa\u0107”? To by\u0142a syzyfowa praca. Jednego dnia wyci\u0105gn\u0105\u0142em nasz\u0105 \u0142\u0105czniczk\u0119 z transportu, za trzy dni zn\u00f3w j\u0105 z\u0142apali i zn\u00f3w j\u0105 wyci\u0105gn\u0105\u0142em, ale za trzecim razem ju\u017c mi si\u0119 nie udawa\u0142o. Poza tym ja ich przecie\u017c ratowa\u0142em do niebezpiecznego dzia\u0142ania, do walki, do \u015bmierci . Rozmowa z doktorem Markiem Edelmanem, ostatnim dow\u00f3dc\u0105 powstania w getcie warszawskim<\/strong><\/span><\/p>\n

Co roku, gdy zbli\u017ca si\u0119 kwiecie\u0144, przychodz\u0105 do Ciebie dziennikarze i pytaj\u0105 o powstanie w getcie. Nie m\u0119czy Ci\u0119 odpowiadanie wci\u0105\u017c na te same pytania?<\/strong><\/p>\n

– Kiedy sko\u0144czy\u0142a si\u0119 wojna, w kt\u00f3rej zgin\u0119\u0142o 40 mln ludzi, w tym 6 mln \u017byd\u00f3w, pomy\u015bla\u0142em: Europa tak si\u0119 zha\u0144bi\u0142a, \u017ce nic takiego nie mo\u017ce si\u0119 ju\u017c nigdy wi\u0119cej powt\u00f3rzy\u0107. Tymczasem co si\u0119 okaza\u0142o? Wchodzimy w XXI wiek, a ludob\u00f3jstwo z powod\u00f3w ideologicznych i rasowych wcale nie znikn\u0119\u0142o. Kambod\u017ca, Biafra, Somalia, Ruanda… Dzi\u015b w Kosowie, w samym sercu Europy, tej samej Europy, kt\u00f3ra patrzy\u0142a na zag\u0142ad\u0119 \u017byd\u00f3w, zn\u00f3w morduje si\u0119 ludzi.<\/span><\/p>\n

Dla mnie obchody rocznicy powstania w getcie, m\u00f3wienie o tym, ma tylko jeden sens: przypominanie \u015bwiatu, \u017ce ludob\u00f3jstwo jest zbrodni\u0105 przeciwko samej istocie cz\u0142owiecze\u0144stwa i \u017ce nie mo\u017cna by\u0107 bezkarnie oboj\u0119tnym \u015bwiadkiem, bo wychodzi si\u0119 z tego okaleczonym. Dlatego dla dobra nas samych nie powinni\u015bmy patrze\u0107 na dzisiejsze zbrodnie w milczeniu, tak jak patrzono przed laty na Holocaust. Musi powsta\u0107 jaki\u015b ruch, zdolny wymusza\u0107 na rz\u0105dach demokratycznej, sytej Europy czynne przeciwstawianie si\u0119 ludob\u00f3jstwu i pomaganie ofiarom.<\/span><\/p>\n

Skoro zatem mo\u017cesz i chcesz przypomnie\u0107 o tym raz jeszcze, opowiedz o warszawskim getcie, w kt\u00f3rym by\u0142e\u015b a\u017c do jego ostatnich dni.<\/strong><\/p>\n

– Powsta\u0142o w 1940 roku, ale moment zamkni\u0119cia mur\u00f3w pad\u0142 na dobrze przygotowany grunt. Niemcy polityk\u0119 terroru, poni\u017cania \u017byd\u00f3w i poniewierania ich godno\u015bci prowadzili od pocz\u0105tku wojny. We\u017amy taki obrazek: \u0142api\u0105 \u017byda na ulicy, stawiaj\u0105 na beczce, obcinaj\u0105 mu wielkimi no\u017cycami pejsy i brod\u0119, a zebrana gawied\u017a si\u0119 \u015bmieje. To w tamtych czasach by\u0142 zupe\u0142nie normalny widok, komiczna, cyrkowa scena.<\/span><\/p>\n

Ale ten cz\u0142owiek, kt\u00f3remu obci\u0119to pejsy, wychodzi\u0142 z tego ca\u0142kiem inny. R\u00f3wnie\u017c ci, kt\u00f3rzy na to patrzyli i si\u0119 \u015bmiali, te\u017c ju\u017c nie byli tacy sami jak przedtem. Po do\u015bwiadczeniu getta, obozu, po do\u015bwiadczeniu ludob\u00f3jstwa nikt i nic nie by\u0142o takie jak przedtem. I kat, i ofiara, i \u015bwiadek zostali wpl\u0105tani w zbrodni\u0119.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli u\u015bwiadomisz sobie, \u017ce na przestrzeni, gdzie wcze\u015bniej mieszka\u0142o jakie\u015b 120 tys. ludzi, pomieszczono ich p\u00f3\u0142 miliona, \u017ce racje \u017cywno\u015bciowe wynosi\u0142y 5 deka chleba dziennie i kilogram marmolady miesi\u0119cznie, zrozumiesz, \u017ce to wszystko – jeszcze zanim zacz\u0119to strzela\u0107 i zabija\u0107 – wymusza\u0142o zmian\u0119 ludzkiej psychiki.<\/span><\/p>\n

Jednak trzeba powiedzie\u0107, \u017ce na d\u0142ugo przed wybuchem powstania w getcie by\u0142 op\u00f3r. Niemcy zabronili szk\u00f3\u0142 – by\u0142y nielegalne szko\u0142y, zakazali uniwersytet\u00f3w – by\u0142 nielegalny uniwersytet, nie pozwalali na koncerty – by\u0142y nielegalne koncerty. Niemal w ka\u017cdym domu by\u0142y komitety, kt\u00f3re przygotowywa\u0142y zupy dla tych, kt\u00f3rzy nie mieli co je\u015b\u0107. Ta wielka pomoc spo\u0142eczna w getcie zorganizowana by\u0142a wy\u0142\u0105cznie w\u0142asnymi si\u0142ami.<\/span><\/p>\n

Oczywi\u015bcie, byli ludzie, kt\u00f3rych niemiecki terror i warunki ekonomiczne wpycha\u0142y w apati\u0119. Bo je\u015bli cz\u0142owiek nie ma co je\u015b\u0107, je\u015bli z g\u0142odu puchn\u0105 mu nogi, to nie wykrzesze z siebie woli oporu.<\/span><\/p>\n

Akcji eksterminacyjnej w getcie na ka\u017cdym kroku towarzyszy\u0142a nazistowska propaganda. Pami\u0119tam na przyk\u0142ad taki plakat z obrzydliwym paj\u0105kiem z wielkim dziobem i napisem “\u017byd”. A tak\u017ce has\u0142a: “\u017byd = wesz = tyfus”.<\/span><\/p>\n

\u015amiertelno\u015b\u0107 w getcie wynosi\u0142a co najmniej 5 tysi\u0119cy os\u00f3b miesi\u0119cznie. Gdyby Niemcy mieli wi\u0119cej cierpliwo\u015bci, gdyby si\u0119 tak nie spieszyli, do ko\u0144ca wojny i tak nie by\u0142oby \u015bladu po warszawskim getcie.<\/span><\/p>\n

Planowe wymordowanie ca\u0142ego narodu to pomys\u0142 tak szalony, \u017ce trudno si\u0119 dziwi\u0107, i\u017c ludzie nie byli w stanie dopu\u015bci\u0107 do siebie tej my\u015bli. Nie wierzono w to na Zachodzie, nie chcieli wierzy\u0107 sami \u017bydzi. Jak to si\u0119 sta\u0142o, \u017ce Anielewicz, Twoi koledzy z \u017bydowskiej Organizacji Bojowej, Ty sam, uwierzyli\u015bcie w te plany i zdecydowali\u015bcie si\u0119 im przeciwstawi\u0107?<\/strong><\/p>\n

– Op\u00f3r zbrojny by\u0142 konsekwencj\u0105 oporu cywilnego, kt\u00f3ry mieszka\u0144cy getta stawiali od pocz\u0105tku. A dlaczego uwierzyli\u015bmy? Kt\u00f3rego\u015b dnia przyjecha\u0142 do getta cz\u0142owiek, kt\u00f3ry uciek\u0142 z Be\u0142\u017cca i opowiada\u0142 nam, co tam by\u0142o. Znali\u015bmy go, wiedzieli\u015bmy, \u017ce nie m\u00f3g\u0142 k\u0142ama\u0107. P\u00f3\u017aniej ruszy\u0142y transporty z Warszawy do Treblinki i nikt nie wiedzia\u0142, dok\u0105d jad\u0105. Pos\u0142ali\u015bmy jednego z naszych ludzi za takim transportem. Trafi\u0142 do ma\u0142ego miasteczka ko\u0142o Treblinki, gdzie spotka\u0142 m\u0119\u017cczyzn\u0119 w bieli\u017anie, kt\u00f3ry ju\u017c rozebrany uciek\u0142 z obozu. To by\u0142 pracownik sp\u00f3\u0142dzielni mieszkaniowej na \u017boliborzu. Nasz kolega przywi\u00f3z\u0142 go z powrotem do Warszawy. I ten cz\u0142owiek wszystko nam opowiedzia\u0142. Wydrukowali\u015bmy wielkie plakaty z jego opowie\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n

Ale ludziom dalej by\u0142o trudno uwierzy\u0107. Bo jak uzna\u0107 za mo\u017cliwe, \u017ce kto\u015b chce w czasie wojny, kiedy si\u0142a robocza jest tak potrzebna, zg\u0142adzi\u0107 p\u00f3\u0142 miliona darmowych robotnik\u00f3w. Je\u015bli g\u0142odni ludzie – a w czasie pierwszych wyw\u00f3zek prawie wcale nie by\u0142o szmuglu do getta, wi\u0119c nie by\u0142o jedzenia – przychodz\u0105 na Umschlagplatz i przy wej\u015bciu do wagonu dostaj\u0105 trzy kilogramy chleba i kilogram marmolady, to my\u015bl\u0105: \u201ePrzecie\u017c gdyby mieli nas zabi\u0107, nie dawaliby tyle jedzenia\u201d. W ten spos\u00f3b najbardziej buntowniczy element z getta: tragarze, z\u0142odzieje, alfonsi, bandyci z ulicy Krochmalnej, ten ca\u0142y p\u00f3\u0142\u015bwiatek potulnie ustawia\u0142 si\u0119 w szeregi na rampie. “Daj\u0105 je\u015b\u0107, jedziemy do roboty, jeste\u015bmy silni, wszystko przetrzymamy” – m\u00f3wili.<\/span><\/p>\n

Ale Ty wiedzia\u0142e\u015b, dok\u0105d odje\u017cd\u017caj\u0105 poci\u0105gi z Umschlagplatzu. Pracowa\u0142e\u015b w szpitalu, mia\u0142e\u015b mo\u017cliwo\u015bci, \u017ceby wyci\u0105gn\u0105\u0107 cz\u0142owieka z transportu. I musia\u0142e\u015b wybiera\u0107: ten jeden dostawa\u0142 pewn\u0105 szans\u0119 na prze\u017cycie, reszta odje\u017cd\u017ca\u0142a na \u015bmier\u0107.<\/strong><\/p>\n

– Tak, mia\u0142em t\u0119 mo\u017cliwo\u015b\u0107. Mog\u0142em zostawi\u0107 dwie, trzy osoby dziennie, a na Umschlagplatz sp\u0119dzano ka\u017cdego dnia tysi\u0105ce. M\u00f3g\u0142bym mie\u0107 wyrzuty sumienia, \u017ce nie uratowa\u0142em tych tysi\u0119cy, ale co mia\u0142em robi\u0107? Inaczej mog\u0142em sobie tylko powiedzie\u0107: skoro nie mog\u0119 uratowa\u0107 wszystkich, nie uratuj\u0119 nikogo.<\/span><\/p>\n

Zreszt\u0105, co to znaczy\u0142o w tamtych czasach \u201euratowa\u0107\u201d? To by\u0142a syzyfowa praca. Jednego dnia wyci\u0105gn\u0105\u0142em nasz\u0105 \u0142\u0105czniczk\u0119 z transportu, za trzy dni zn\u00f3w j\u0105 z\u0142apali i zn\u00f3w j\u0105 wyci\u0105gn\u0105\u0142em, ale za trzecim razem ju\u017c mi si\u0119 nie udawa\u0142o. Poza tym ja ich przecie\u017c ratowa\u0142em do niebezpiecznego dzia\u0142ania, do walki, do \u015bmierci.<\/span><\/p>\n

Kt\u00f3rego\u015b wieczoru widzia\u0142em tak\u0105 scen\u0119: moja kole\u017canka ze szpitala mog\u0142a wyprowadzi\u0107 jedn\u0105 dziewczyn\u0119, kt\u00f3ra by\u0142a jej przyjaci\u00f3\u0142k\u0105, z kt\u00f3r\u0105 pracowa\u0142a w podziemiu od czterech lat. Znalaz\u0142a j\u0105 na strychu, a obok niej le\u017ca\u0142a druga dziewczyna z matk\u0105. Ta matka mia\u0142a w gar\u015bci brylanty i m\u00f3wi\u0142a: \u201eWe\u017a brylanty i we\u017a moje dziecko\u201d. I kogo ona mia\u0142a wzi\u0105\u0107? W ko\u0144cu zosta\u0142y brylanty i ta druga dziewczyna z matk\u0105.<\/span><\/p>\n

Nie\u0142atwo jest wyrokowa\u0107, kto ma umrze\u0107, a kto \u017cy\u0107. Ja post\u0119powa\u0142em wedle pewnej zasady. Wtedy nie mia\u0142em w\u0105tpliwo\u015bci, gdybym je mia\u0142, nie uratowa\u0142bym nikogo. Stara\u0142em si\u0119 ocali\u0107 tych, kt\u00f3rych zna\u0142em, kt\u00f3rzy robili ze mn\u0105 podziemn\u0105 robot\u0119, bo uwa\u017ca\u0142em, \u017ce je\u015bli ich uratuj\u0119, to si\u0119 dalej b\u0119dzie kr\u0119ci\u0142o. Tak, wiedzia\u0142em, \u017ce na ich miejsce musi i\u015b\u0107 do transportu kto\u015b inny. Z cz\u0142owiekiem, kt\u00f3rego wyci\u0105gasz z Umschlagplatzu, musisz mie\u0107 jaki\u015b osobisty zwi\u0105zek, zw\u0142aszcza \u017ce to wcale nie by\u0142o takie bezpieczne. Niejeden z tych, kt\u00f3rzy wyci\u0105gali ludzi, sam zostawa\u0142 w wagonie, razem z tymi, kt\u00f3rych pr\u00f3bowa\u0142 ocali\u0107.<\/span><\/p>\n

Zaraz po wojnie opublikowa\u0142e\u015b ksi\u0105\u017ceczk\u0119 \u201eGetto walczy\u201d. Cieniutk\u0105, pisan\u0105 rzeczowym, do\u015b\u0107 beznami\u0119tnym j\u0119zykiem sprawozdania.<\/strong><\/p>\n

– Tak, to by\u0142 raport z powstania w getcie, a\u017c do wyj\u015bcia kana\u0142ami ostatnich \u017co\u0142nierzy \u017bydowskiej Organizacji Bojowej. Chcia\u0142em po prostu – jako jeden z niewielu \u015bwiadk\u00f3w, kt\u00f3rzy prze\u017cyli – opowiedzie\u0107, jak by\u0142o. Bo ci, co przyje\u017cd\u017cali tu, do Polski, \u017ceby to opisywa\u0107, byli obcy. Oni nie rozumieli…<\/span><\/p>\n

Kim byli ci \u201eoni\u201d?<\/strong><\/p>\n

– Syjonistami z Palestyny. Z nimi zwi\u0105zali si\u0119 moi przyjaciele z powstania: Celina (Cywia Lubetkin, p\u00f3\u017aniej Cukiermanowa) i Antek (Icchak Cukierman), kt\u00f3ry by\u0142 naszym delegatem po aryjskiej stronie. Oboje potem znale\u017ali si\u0119 w Izraelu.<\/span><\/p>\n

Odwiedza\u0142e\u015b ich tam w kibucu Bohater\u00f3w Getta. Nie mia\u0142e\u015b im za z\u0142e, \u017ce wyjechali z Polski?<\/strong><\/p>\n

– Celina z Antkiem zaraz po wojnie zacz\u0119li organizowa\u0107 wyjazdy \u017byd\u00f3w do Izraela. Nie mia\u0142em im tego za z\u0142e, ale nasze drogi si\u0119 rozesz\u0142y.<\/span><\/p>\n

Rozdzieli\u0142 Was stosunek do pa\u0144stwa Izrael?<\/strong><\/p>\n

– Wtedy, po wojnie, syjoni\u015bci uwa\u017cali, \u017ce im gorzej \u017bydom w Polsce, tym lepiej, bo szybciej wyjad\u0105 i szybciej wybij\u0105 si\u0119 na w\u0142asne pa\u0144stwo. Ben Gurion – prawdziwy nacjonalista – nie rozumia\u0142, dlaczego pa\u0144stwo Izrael nie mo\u017ce powsta\u0107 w\u0142a\u015bnie dzi\u0119ki temu, \u017ce w Europie wymordowano \u017byd\u00f3w. A przecie\u017c Pa\u0144stwo Izrael powsta\u0142o w wyniku konfliktu mi\u0119dzynarodowego…<\/span><\/p>\n

…i z wyrzut\u00f3w sumienia \u015bwiata, \u017ce milcza\u0142 w obliczu Holocaustu.<\/strong><\/span><\/p>\n

– Nie wydaje mi si\u0119, aby mocarstwa mia\u0142y sumienia. Chodzi\u0142o im raczej o posiadanie lotniskowca na Bliskim Wschodzie. Chyba nikt nie w\u0105tpi, \u017ce przecie\u017c Izrael to dla pa\u0144stw zachodnich taki wielki, bardzo przydatny lotniskowiec.<\/span><\/p>\n

Z takim my\u015bleniem musia\u0142e\u015b nie\u017ale napsu\u0107 krwi syjonistom.<\/strong><\/p>\n

– Ja ich nie zaczepia\u0142em. Nie chcia\u0142em wchodzi\u0107 w rozgrywki partyjne, nie chcia\u0142em si\u0119 spiera\u0107.<\/span><\/p>\n

Mia\u0142e\u015b kiedykolwiek oficjalne kontakty z w\u0142adzami Izraela?<\/strong><\/p>\n

– Tylko raz, kiedy premier Cimoszewicz pojecha\u0142 do Izraela i zabra\u0142 mnie, \u017cebym tam wspiera\u0142 go w sprawie ustawy reprywatyzacyjnej. Oni mnie tam nie lubi\u0105, nie zapraszaj\u0105. Zaprasza mnie jedynie diaspora \u017cydowska.<\/span><\/p>\n

Syjoni\u015bci z bundowcami nie mog\u0105 si\u0119 dogada\u0107?<\/strong><\/p>\n

– W getcie te podzia\u0142y na syjonist\u00f3w i bundowc\u00f3w nie mia\u0142y wi\u0119kszego znaczenia. Wszyscy byli\u015bmy przyjaci\u00f3\u0142mi, ideologia nie wchodzi\u0142a nam w parad\u0119.<\/span><\/p>\n

Bund to by\u0142a partia socjalistyczna \u017cydowskiego proletariatu, nie tego wielkoprzemys\u0142owego, ale niewykwalifikowanego, ubogiego, uprawiaj\u0105cego drobne rzemios\u0142o albo pracuj\u0105cego za grosze w fabrykach. Bundowcy przed wojn\u0105 m\u00f3wili tak: \u201eW Polsce \u017cyje trzy miliony \u017byd\u00f3w i oni maj\u0105 tutaj \u017cy\u0107, bo tutaj b\u0119dzie pa\u0144stwo wolno\u015bci. A tam, w Palestynie, mo\u017ce by\u0107 tylko wojna wewn\u0119trzna i zewn\u0119trzna\u201d. I czy\u017c to si\u0119 nie sprawdzi\u0142o? Pa\u0144stwo Izrael zawsze nie znosi\u0142o tego bundowskiego stylu my\u015blenia.<\/span><\/p>\n

Napisa\u0142em \u201eGetto walczy\u201d, bo chcia\u0142em odda\u0107 sprawiedliwo\u015b\u0107 Bundowi, z kt\u00f3rym by\u0142em zwi\u0105zany przez tradycj\u0119 rodzinn\u0105. Moja matka, repatriantka z Homla, pe\u0142ni\u0142a funkcj\u0119 sekretarza kobiecej organizacji socjalistycznej, ja poszed\u0142em do m\u0142odzie\u017cowej organizacji bundowskiej, do Cukunftu, co znaczy \u201ePrzysz\u0142o\u015b\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n

Urodzi\u0142e\u015b si\u0119 jeszcze w Homlu?<\/strong><\/p>\n

– Ca\u0142a moja rodzina i ze strony ojca, i matki to byli eserzy. Zgin\u0119li w czasie rewolucji, wymordowani przez bolszewik\u00f3w. Rodzice zdecydowali si\u0119 wi\u0119c repatriowa\u0107 wraz ze mn\u0105. Ale ja chyba nie powinienem si\u0119 do tego Homla przyznawa\u0107, bo w 1945 roku sk\u0142ama\u0142em, podaj\u0105c do metryki jako miejsce urodzenia Warszaw\u0119. \u017beby mnie nie repatriowali tam z powrotem…<\/span><\/p>\n

My\u015bl\u0119, \u017ce to k\u0142amstwo od dawna jest ju\u017c przedawnione. A w domu m\u00f3wi\u0142e\u015b w jidysz czy po polsku?<\/strong><\/p>\n

– Po rosyjsku. Zanim poszed\u0142em do szko\u0142y, m\u00f3wi\u0142em po rosyjsku.<\/span><\/p>\n

Polskiego nauczy\u0142e\u015b si\u0119 dopiero w szkole?<\/strong><\/p>\n

– Tak. Edukacj\u0119 zreszt\u0105 zacz\u0105\u0142em p\u00f3\u017ano, od czwartej klasy. Wtedy te\u017c nauczy\u0142em si\u0119 po \u017cydowsku, bo dzieci m\u00f3wi\u0142y po \u017cydowsku i by\u0142y lekcje \u017cydowskiego. Ale czyta\u0107 w jidysz nigdy si\u0119 dobrze nie nauczy\u0142em.<\/span><\/p>\n

Kiedy umarli Twoi rodzice, towarzysze z Bundu zast\u0119powali Ci troch\u0119 rodzin\u0119?<\/strong><\/p>\n

– W ka\u017cdym razie to oni mnie nauczyli pewnego sposobu \u017cycia, wra\u017cliwo\u015bci spo\u0142ecznej, tego, jaki mie\u0107 stosunek do ludzi, co w \u017cyciu jest wa\u017cne. Zreszt\u0105 m\u00f3j ojciec umar\u0142 du\u017co wcze\u015bniej ni\u017c mama, zaraz po przyje\u017adzie do Polski. Po \u015bmierci matki kr\u0119ci\u0142y si\u0119 ko\u0142o mnie r\u00f3\u017cne jej przyjaci\u00f3\u0142ki, jedna za\u0142atwia\u0142a szko\u0142\u0119, druga stypendium, a pani Iwi\u0144ska krzycza\u0142a, \u017cebym si\u0119 uczy\u0142. Bez tego wszystkiego jako 13-latek pewnie przesta\u0142bym chodzi\u0107 do szko\u0142y.<\/span><\/p>\n

Kiedy pisa\u0142em \u201eGetto walczy\u201d, robi\u0142em to dla tych kilku bundowc\u00f3w, z kt\u00f3rymi si\u0119 liczy\u0142em – jak pani Iwi\u0144ska w\u0142a\u015bnie, pan Szerer, pan Nowogr\u00f3dzki, dusza tego ruchu przed wojn\u0105. Chcia\u0142em, \u017ceby mieli satysfakcj\u0119, \u017ceby si\u0119 dowiedzieli, i\u017c ich wieloletnia praca przed wojn\u0105 nie posz\u0142a na marne. W \u017bydowskiej Organizacji Bojowej na 220 bojowc\u00f3w by\u0142o 50-60 cz\u0142onk\u00f3w Bundu.<\/span><\/p>\n

Troch\u0119 bundowc\u00f3w zd\u0105\u017cy\u0142o wyemigrowa\u0107 z Polski jeszcze przed wojn\u0105, troch\u0119 prze\u017cy\u0142o w ZSRR, troch\u0119 w Polsce. Ale partii po wojnie praktycznie nie by\u0142o. Bund, bez swojej bazy, czyli \u017cydowskiego proletariatu, sko\u0144czy\u0142 si\u0119, zreszt\u0105 w 1949 roku Zjazd Bundu rozwi\u0105za\u0142 polsk\u0105 organizacj\u0119. Nie chcieli\u015bmy po\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 z parti\u0105 komunistyczn\u0105. Inna rzecz, \u017ce im chyba nie bardzo zale\u017ca\u0142o na poparciu zdziesi\u0105tkowanego Bundu.<\/span><\/p>\n

Czy kiedy dzi\u015b zagl\u0105dasz do ksi\u0105\u017cki \u201eGetto walczy\u201d, rozpoznajesz tam siebie? M\u0142odego ch\u0142opca, kt\u00f3ry porwa\u0142 si\u0119 na niemo\u017cliwe?<\/strong><\/p>\n

– A czy ja tam w og\u00f3le jestem? To nie jest ksi\u0105\u017cka osobista. Je\u015bli w og\u00f3le pada moje nazwisko, to pisz\u0119 o sobie r\u00f3wnie bezosobowo, jak o innych: stali tu i tu, przedarli si\u0119 tam i tam… Ta ksi\u0105\u017cka powsta\u0142a nazajutrz po zako\u0144czeniu wojny, jeszcze r\u00f3\u017cne rzeczy nie zatar\u0142y si\u0119 w pami\u0119ci, jeszcze nie by\u0142o \u017cadnych politycznych korekt czy nacisk\u00f3w. To jest po prostu \u017ar\u00f3d\u0142o historyczne.<\/span><\/p>\n

Dwadzie\u015bcia par\u0119 lat p\u00f3\u017aniej zacz\u0105\u0142e\u015b rozmawia\u0107 o powstaniu w getcie z Hann\u0105 Krall. Z tych rozm\u00f3w powsta\u0142a ksi\u0105\u017cka \u201eZd\u0105\u017cy\u0107 przed Panem Bogiem\u201d.<\/strong><\/p>\n

– Przez ca\u0142e lata by\u0142em zdania, \u017ce nie ma co wraca\u0107 do tematu powstania w getcie. Napisa\u0142em swoje i dosy\u0107. Uwa\u017ca\u0142em, \u017ce ludzie i tak tego nie zrozumiej\u0105, zreszt\u0105 nie b\u0119d\u0105 nawet chcieli tego s\u0142ucha\u0107. A\u017c tu kt\u00f3rego\u015b dnia, to by\u0142a pierwsza po\u0142owa lat 70., zadzwoni\u0142a z Pary\u017ca moja \u017cona Ala – ona wtedy ju\u017c od kilku lat by\u0142a z dzie\u0107mi w Pary\u017cu – i zrobi\u0142a mi awantur\u0119: \u017ce nie mam prawa milcze\u0107, \u017ce nazwiska moich przyjaci\u00f3\u0142 z \u017bydowskiej Organizacji Bojowej s\u0105 zapomniane, \u017ce oni w og\u00f3le nie istniej\u0105 w \u015bwiadomo\u015bci, natomiast wsz\u0119dzie pojawiaj\u0105 si\u0119 inne nazwiska – rzekomych uczestnik\u00f3w powstania w getcie. A wtedy akurat przychodzi\u0142a do mnie Hania Krall, \u017cebym jej r\u00f3\u017cne rzeczy opowiada\u0142.<\/span><\/p>\n

O powstaniu w getcie?<\/strong><\/p>\n

– Nie, nie o getcie. Robi\u0142a reporta\u017c na temat ostrych zawa\u0142\u00f3w serca. Chyba przysz\u0142a wtedy ostatni raz, \u017ceby autoryzowa\u0107 tekst. Szli\u015bmy ulic\u0105, to by\u0142o tu\u017c po telefonie Ali, i wtedy opowiedzia\u0142em Hani par\u0119 kawa\u0142k\u00f3w z getta, te\u017c o powstaniu. I to si\u0119 ukaza\u0142o najpierw w gazecie.<\/span><\/p>\n

Wtedy z kolei zadzwoni\u0142y moje dzieci: \u201eDosy\u0107 m\u00f3wienia o przesz\u0142o\u015bci. Nie mo\u017cesz wci\u0105\u017c wspomina\u0107 tego koszmaru. Trzeba my\u015ble\u0107 o tym, co jest dzi\u015b, o przysz\u0142o\u015bci\u201d. Ale wtedy ju\u017c mnie m\u0119czono, \u017cebym jednak opowiada\u0142 dalej. W ko\u0144cu stan\u0119\u0142o na tym, \u017ce b\u0119d\u0119 m\u00f3wi\u0142 o przesz\u0142o\u015bci i tera\u017aniejszo\u015bci, o getcie i o medycynie, o \u015bmierci, ale te\u017c o ratowaniu \u017cycia, o byciu bojowcem \u017bOB-u i byciu lekarzem. Tak powsta\u0142a ksi\u0105\u017cka Hani Krall \u201eZd\u0105\u017cy\u0107 przed Panem Bogiem\u201d.<\/span><\/p>\n

A odnajdujesz w niej siebie?<\/span><\/strong><\/p>\n

– To, co tam m\u00f3wi\u0119, jest w porz\u0105dku. Tylko \u017ce Hania lubi puentowa\u0107 od siebie zdanie, anegdot\u0119, sytuacj\u0119. A ja by\u0142em zbyt skr\u0119powany, \u017ceby jej co\u015b pr\u00f3bowa\u0107 poprawia\u0107 czy narzuca\u0107. I tak zosta\u0142o.<\/span><\/p>\n

\u201eZd\u0105\u017cy\u0107 przed Panem Bogiem\u201d mia\u0142o wiele wyda\u0144, dzi\u0119ki tej ksi\u0105\u017cce \u201espisane zosta\u0142y czyny i rozmowy\u201d, wymienione nazwiska prawdziwych \u017cobowc\u00f3w. A wiem, jak nie lubisz, gdy si\u0119 kto\u015b podszywa pod to, \u017ce by\u0142 cz\u0142onkiem \u017bydowskiej Organizacji Bojowej.<\/strong><\/p>\n

– \u017byj\u0105cych \u017cobowc\u00f3w zosta\u0142a nas ju\u017c teraz – razem ze mn\u0105 – tylko si\u00f3demka: Chajka Be\u0142chatowska-Spigel, Masza Glajtman-Putermilch, Pnina Grynszpan-Frymer, Aron Karmi, Simche Rotem (czyli Kazik Ratajzer) i Bronek Spigel.<\/span><\/p>\n

Nie mo\u017cna dopu\u015bci\u0107 do tego, by kto\u015b za\u0142apywa\u0142 si\u0119 na cudze konto tylko dlatego, \u017ce akurat jemu uda\u0142o si\u0119 prze\u017cy\u0107 i teraz chcia\u0142by zrobi\u0107 na tym karier\u0119. Kombatancka organizacja z Izraela, kt\u00f3ra chcia\u0142a zaanektowa\u0107 obchody pi\u0119\u0107dziesi\u0105tej rocznicy powstania w getcie warszawskim, niewiele ma z tym wszystkim wsp\u00f3lnego, bo co prawda s\u0105 tam ludzie, kt\u00f3rzy byli w getcie, ale nie walczyli w powstaniu. Jak cho\u0107by w\u0142a\u015bnie Stefan Grajek, kt\u00f3ry przyje\u017cd\u017ca\u0142 tu na rocznic\u0119 w stanie wojennym, bo mia\u0142 dobre stosunki z genera\u0142em Jaruzelskim.<\/span><\/p>\n

Co roku 19 kwietnia idziesz na miejsce bunkra, w kt\u00f3rym pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo Anielewicz, na Umschlagplatz, pod pomnik Bohater\u00f3w Getta…<\/strong><\/p>\n

– Chodz\u0119 tam z grupk\u0105 przyjaci\u00f3\u0142. To kilkana\u015bcie, mo\u017ce kilkadziesi\u0105t os\u00f3b, tych samych od lat. Nie bior\u0119 udzia\u0142u w oficjalnych obchodach.<\/span><\/p>\n

Z czasem zacz\u0119li jednak dochodzi\u0107 m\u0142odsi… Zacz\u0119\u0142o by\u0107 t\u0142umniej.<\/span><\/strong><\/p>\n

– Tak, zdarza\u0142o si\u0119 i par\u0119 tysi\u0119cy. Ale tylko w stanie wojennym, kiedy to p\u00f3j\u015bcie pod pomnik by\u0142o traktowane jako demonstracja antypa\u0144stwowa, antykomunistyczna. Kt\u00f3rego\u015b roku pojawili si\u0119 nawet cz\u0142onkowie Konfederacji Polski Niepodleg\u0142ej ze sztandarami.<\/span><\/p>\n

Raz tylko SB nie pozwoli\u0142a mi opu\u015bci\u0107 \u0141odzi, mia\u0142em co\u015b w rodzaju aresztu domowego. Powiedzieli, \u017ce to z powodu zagro\u017cenia ze strony arabskich terroryst\u00f3w. To by\u0142 ten jeden jedyny raz, kiedy nie poszed\u0142em. Wtedy na niezale\u017cnych obchodach rocznicy powstania w getcie SB aresztowa\u0142a Janusza Onyszkiewicza. Wtedy w\u0142a\u015bnie w oficjalnych obchodach, urz\u0105dzanych przez komunistyczne w\u0142adze, wzi\u0105\u0142 udzia\u0142 Grajek.<\/span><\/p>\n

Hannie Krall powiedzia\u0142e\u015b, \u017ce decyzja o powstaniu to by\u0142 jedynie wyb\u00f3r sposobu umierania.<\/strong><\/p>\n

– Na wojnie jest inna moralno\u015b\u0107: jak nie zabijasz, to jeste\u015b marnym cz\u0142owiekiem. Ale te\u017c o wiele \u0142atwiej umrze\u0107 znienacka od kuli ni\u017c na przyk\u0142ad stan\u0105\u0107 nad grobem, kt\u00f3ry musisz sam wykopa\u0107, rozebra\u0107 si\u0119 i czeka\u0107, a\u017c kto\u015b ci strzeli w g\u0142ow\u0119. Nie wiem, czy od pocz\u0105tku tak my\u015bleli\u015bmy, ale w ka\u017cdym razie ju\u017c w pa\u017adzierniku 1942 roku \u017cobowcy na pewno uwa\u017cali, \u017ce lepiej umrze\u0107 z broni\u0105 w r\u0119ku broni\u0105c getta.<\/span><\/p>\n

Jest taki wiersz Mi\u0142osza “Biedny chrze\u015bcijanin patrzy na Getto”. Powiedz, co Ty, b\u0119d\u0105c w getcie, my\u015bla\u0142e\u015b o tych po drugiej stronie, o chrze\u015bcijanach?<\/strong><\/p>\n

– Czasami nam si\u0119 wydawa\u0142o, \u017ce mimo terroru, kt\u00f3ry panowa\u0142 w Warszawie, tam, po drugiej stronie, jest normalne \u017cycie. Bo ludzie chodz\u0105 po ulicach, bawi\u0105 si\u0119, bo kr\u0119ci si\u0119 karuzela. Dla nas by\u0142o to niezrozumia\u0142e. Czuli\u015bmy si\u0119 zapomniani, rozgoryczeni, \u017ce \u015bwiat nie widzi tego, co si\u0119 z nami dzieje. Nie tylko ci po drugiej stronie muru, ale ca\u0142y \u015bwiat. Wiedzieli\u015bmy, \u017ce ten wolny \u015bwiat wie o tym, co si\u0119 dzieje, ale nikt nie pisn\u0105\u0142, \u017caden z wielkich rz\u0105d\u00f3w nie odwa\u017cy\u0142 si\u0119 zagrozi\u0107 Niemcom retorsjami, nawet najwi\u0119ksze autorytety moralne wolnego \u015bwiata milcza\u0142y.<\/span><\/p>\n

Ba\u0142e\u015b si\u0119 szmalcownik\u00f3w?<\/strong><\/p>\n

– Problem w tym, \u017ce wystarczy, aby w t\u0142umie 100-200 os\u00f3b by\u0142o kilku bandzior\u00f3w, a ju\u017c nie mo\u017cesz czu\u0107 si\u0119 bezpiecznie. Powiedzmy, \u017ce kto\u015b przeszmuglowa\u0142 si\u0119 za mur. Wchodzi do bramy, zdejmuje opask\u0119 i zostaje po aryjskiej stronie. Patrzy na t\u0142um i nie wie, kogo si\u0119 ba\u0107, a kogo nie. Kto jest tylko milcz\u0105cym \u015bwiadkiem, a kto got\u00f3w jest wyda\u0107 go na \u015bmier\u0107. W takiej sytuacji ten milcz\u0105cy, oboj\u0119tny \u015bwiadek jest takim samym wrogiem jak szmalcownik.<\/span><\/p>\n

Ale z drugiej strony to wygl\u0105da inaczej. Ten milcz\u0105cy \u015bwiadek my\u015bli tak: ja si\u0119 boj\u0119, jak mu pomog\u0119, to Niemiec mnie zabije. Wi\u0119c on jest w swoich oczach usprawiedliwiony. Ale moja mentalno\u015b\u0107 jest inna, ja jestem w gorszej sytuacji, potrzebuj\u0119 pomocy. Nie dostaj\u0119 jej i to mnie zabija.<\/span><\/p>\n

Ci, kt\u00f3rzy zajmuj\u0105 si\u0119 relacjami polsko-\u017cydowskimi w czasie II wojny, zwykle obracaj\u0105 si\u0119 w kr\u0119gu dw\u00f3ch stereotyp\u00f3w: albo \u017ce Polacy to nar\u00f3d szmalcownik\u00f3w, albo \u017ce nikt nie ma tylu drzewek zasadzonych przez Sprawiedliwych w\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata, co Polacy.<\/strong><\/p>\n

– Je\u015bli w Warszawie od likwidacji getta w roku 1943 do powstania warszawskiego prze\u017cy\u0142o w ukryciu 12 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w, to znaczy, \u017ce musia\u0142o si\u0119 w to zaanga\u017cowa\u0107 kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy ludzi (licz\u0105c pi\u0119ciu pomagaj\u0105cych na jednego ukrywaj\u0105cego si\u0119 \u017byda). Warszawa liczy\u0142a wtedy 700 tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w, wi\u0119c to nie jest najgorsza proporcja.<\/span><\/p>\n

Polskie spo\u0142ecze\u0144stwo nie by\u0142o bardziej podzielone ni\u017c francuskie czy holenderskie. Czy policja francuska lepiej si\u0119 zachowywa\u0142a ni\u017c polska granatowa policja? W Holandii nie by\u0142o \u0142apanek ani bicia, tylko burmistrz Amsterdamu grzecznie wyj\u0105\u0142 list\u0119 150 tysi\u0119cy holenderskich \u017byd\u00f3w, da\u0142 j\u0105 niemieckiemu gubernatorowi i wszystkich w eleganckich, pulmanowskich wagonach wywieziono do O\u015bwi\u0119cimia. Czy tak jest lepiej? Nie.<\/span><\/p>\n

S\u0105 ludzie, kt\u00f3rzy zabijaj\u0105, i ludzie, kt\u00f3rzy pomagaj\u0105, ale najwi\u0119cej jest oboj\u0119tnych. To tych p\u00f3\u017aniej gryzie sumienie i st\u0105d jest ten wielki krzyk, \u017ce wszyscy pomagali\u015bmy, \u017ce byli\u015bmy wspaniali. Z wyrzut\u00f3w sumienia, kt\u00f3re trzeba zakrzycze\u0107.<\/span><\/p>\n

W\u0142a\u015bnie ukaza\u0142 si\u0119 nowy, 66. numer kwartalnika \u201eZeszyty Literackie\u201d, a w nim fragmenty wydanej niedawno we W\u0142oszech ksi\u0105\u017cki \u201eStra\u017cnik\u201d napisanej na podstawie przeprowadzonych z Tob\u0105 przez Rudiego Assuntino i W\u0142odzimierza Goldkorna rozm\u00f3w. M\u00f3wisz tam rzeczy niepopularne i dla Polak\u00f3w bolesne. O tym, jak w czasie powstania warszawskiego niebezpiecznie by\u0142o by\u0107 \u017bydem. O Twoich kolegach \u017bydach, kt\u00f3rzy prze\u017cyli powstanie w getcie po to, by zgin\u0105\u0107 z r\u0105k polskich \u017co\u0142nierzy w powstaniu warszawskim pod pretekstem, \u017ce s\u0105 niemieckimi szpiegami, bo maj\u0105 fa\u0142szywe papiery. O tym, jak Wy, \u017cobowcy, bezskutecznie szukali\u015bcie takiego oddzia\u0142u AK, w kt\u00f3rym mogliby\u015bcie czu\u0107 si\u0119 bezpiecznie. O tym wreszcie, jak sam dwa razy ledwie uszed\u0142e\u015b z \u017cyciem z r\u0105k \u017co\u0142nierzy AK. Wcze\u015bniej o tym nie m\u00f3wi\u0142e\u015b.<\/strong><\/p>\n

– M\u00f3wi\u0142em, m\u00f3wi\u0142em. Nigdy tego nie ukrywa\u0142em.<\/span><\/p>\n

Jednak nie zale\u017ca\u0142o Ci, \u017ceby to publikowa\u0107.<\/strong><\/p>\n

– Teraz chcia\u0142bym, \u017ceby to by\u0142o us\u0142yszane. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce w demokratycznym pa\u0144stwie wyra\u017anie wida\u0107 nacjonalistyczne trendy. Mia\u0142em nadziej\u0119, \u017ce w wolnej Polsce spo\u0142ecze\u0144stwo b\u0119dzie inne, ale nie jest. Zak\u0142amuje si\u0119 polsk\u0105 histori\u0119, udaje si\u0119, \u017ce Polacy byli zawsze i wsz\u0119dzie w porz\u0105dku, a to nieprawda.<\/span><\/p>\n

Czu\u0142e\u015b si\u0119 zagro\u017cony w getcie, potem by\u0142o powstanie, kt\u00f3re cudem prze\u017cy\u0142e\u015b, potem powstanie warszawskie, w kt\u00f3rym te\u017c otar\u0142e\u015b si\u0119 o \u015bmier\u0107, potem nie mog\u0142e\u015b podda\u0107 si\u0119 Niemcom, jak inni powsta\u0144cy, tylko musia\u0142e\u015b si\u0119 ukrywa\u0107. Wielu Twoich przyjaci\u00f3\u0142 i koleg\u00f3w opu\u015bci\u0142o po wojnie Polsk\u0119. A Ty czu\u0142e\u015b si\u0119 tu bezpieczny?<\/strong><\/p>\n

– Nigdy nie czu\u0142em si\u0119 tu niebezpiecznie.<\/span><\/p>\n

Nawet w 1968 roku, podczas antysemickiej nagonki?<\/strong><\/p>\n

– Nawet wtedy. Co oni mi mogli zrobi\u0107? Kiedy\u015b tylko szed\u0142em ulic\u0105, kt\u00f3r\u0105 chodzi\u0142em codziennie przez ca\u0142e lata, i nagle poczu\u0142em si\u0119 strasznie obco. Ale to trwa\u0142o kr\u00f3tko. Zosta\u0142em, \u017ceby \u201eoni\u201d mieli przed kim si\u0119 wstydzi\u0107. Oni, to znaczy w\u0142adza. \u017beby nie mogli sobie pozwoli\u0107 na wszystko. \u017beby rozmawiaj\u0105c ze mn\u0105 musieli spuszcza\u0107 oczy. Mo\u017ce to z mojej strony zarozumialstwo, ale my\u015bl\u0119, \u017ce nie odwa\u017cali si\u0119 na r\u00f3\u017cne rzeczy, wiedz\u0105c, \u017ce kto\u015b stoi i patrzy im na r\u0119ce.<\/span><\/p>\n

Jednak nie chcia\u0142e\u015b, \u017ceby Twoje dzieci zosta\u0142y w Polsce. Twoja \u017cona Alina Margolis z Ani\u0105 i Aleksandrem wyemigrowa\u0142a do Pary\u017ca.<\/strong><\/p>\n

– Na Ani\u0119 w przedszkolu dzieci wo\u0142a\u0142y: \u201e\u017bech, \u017bech\u201d. Nawet nie potrafi\u0142y tego dobrze wym\u00f3wi\u0107, ale ju\u017c wiedzia\u0142y, \u017ce \u017byd to wyzwisko. Ona sta\u0142a na przyk\u0142ad zupe\u0142nie sama na g\u00f3rce, bo inni rodzice nie chcieli, \u017ceby ich dzieci si\u0119 z ni\u0105 bawi\u0142y. I co jej mia\u0142em powiedzie\u0107? Co mia\u0142em powiedzie\u0107 mojemu synowi? \u017be nie zda egzamin\u00f3w albo nie dostanie si\u0119 na studia, bo jest \u017bydem? Potem jeszcze Al\u0119 wyrzucili z pracy. Nie by\u0142o wyj\u015bcia. Chocia\u017c nie, pewnie by\u0142o jakie\u015b inne wyj\u015bcie albo mo\u017ce nie trzeba si\u0119 tym by\u0142o przejmowa\u0107. Jednak jak jest troszk\u0119 bardziej gro\u017ana sytuacja, bliskich ludzi trzeba mie\u0107 z tamtej drugiej strony muru, \u017ceby tam byli bezpieczniejsi.<\/span><\/p>\n

A stan wojenny? Wtedy te\u017c nie czu\u0142e\u015b tu \u017cadnego zagro\u017cenia?<\/strong><\/p>\n

– Sk\u0105d\u017ce. Siedzia\u0142em 10 czy 12 dni. Co to ma za znaczenie przesiedzie\u0107 si\u0119 troch\u0119 w wi\u0119zieniu? Co mi mogli zrobi\u0107? Jeszcze raz posadzi\u0107? Zreszt\u0105 wiedzia\u0142em, \u017ce nie odwa\u017c\u0105 si\u0119 posadzi\u0107 mnie drugi raz. Prawd\u0119 powiedziawszy, ten stan wojenny by\u0142 do\u015b\u0107 bezz\u0119bny.<\/span><\/p>\n

Twoja biografia to najlepsza wersja obecno\u015bci w polskiej historii. Zaczyna si\u0119 powstaniem w getcie, potem powstanie warszawskie, po wojnie nie chcia\u0142e\u015b zapisa\u0107 si\u0119 do partii, w latach 70. wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142e\u015b z Komitetem Obrony Robotnik\u00f3w, potem by\u0142e\u015b w \u201eSolidarno\u015bci\u201d, w 1981 roku by\u0142e\u015b delegatem na zjazd, dalej masz w \u017cyciorsyie internowanie w stanie wojennym i wreszcie podziemie… To biografia polskiego inteligenta, zaanga\u017cowanego w dzia\u0142ania opozycyjne.<\/strong><\/p>\n

– O Polsce my\u015bl\u0119 jako o miejscu, gdzie mam przyjaci\u00f3\u0142, o miejscu, na kt\u00f3rym mi zale\u017cy, bo zale\u017cy mi, \u017ceby w moim otoczeniu byli przyzwoici ludzie, \u017ceby to spo\u0142ecze\u0144stwo by\u0142o przyzwoite. Mnie nie jest oboj\u0119tne, jakich s\u0142\u00f3w u\u017cywam. Pewnego j\u0119zyka u\u017cywa\u0107 nie chc\u0119. Ja nigdy nie m\u00f3wi\u0119: m\u00f3j kraj, moja ojczyzna. Mog\u0119 sobie wyobrazi\u0107, \u017ce mieszkam nie w Polsce, a w Argentynie i anga\u017cuj\u0119 si\u0119 w tamtejsze sprawy tak samo, jak anga\u017cowa\u0142em si\u0119 w polskie.<\/span><\/p>\n

\u201eStra\u017cnik\u201d to ksi\u0105\u017cka, kt\u00f3r\u0105 poznasz dopiero, kiedy zostanie przet\u0142umaczona na polski. Nie przeszkadza Ci, \u017ce jej nie mog\u0142e\u015b przeczyta\u0107 przed oddaniem do druku?<\/strong><\/p>\n

– Troch\u0119 si\u0119 zaniepokoi\u0142em, kiedy przeczyta\u0142em w “Zeszytach Literackich” te przet\u0142umaczone kawa\u0142ki, bo tam czasami pojawia si\u0119 pewien ton, kt\u00f3ry jest mi do\u015b\u0107 obcy. Co\u015b o narodzie i \u017ce kocham sw\u00f3j kraj, a to s\u0105 s\u0142owa, kt\u00f3rych ja nie u\u017cywam, kt\u00f3re s\u0105 dla mnie jakim\u015b ekshibicjonizmem.<\/span><\/p>\n

Przeczytam Ci ten fragment: \u201ePytacie mnie, co w \u017cyciu najwa\u017cniejsze, ale\u017c samo \u017cycie. A kiedy ju\u017c jest \u017cycie, najwa\u017cniejsz\u0105 spraw\u0105 jest wolno\u015b\u0107 i dla wolno\u015bci po\u015bwi\u0119ca si\u0119 \u017cycie. Dlatego nie wiadomo, co jest wa\u017cniejsze. Dla mnie jest wa\u017cne, \u017ce mog\u0119 by\u0107 tu w Polsce i czuwa\u0107 nad grobami mojego narodu\u201d.<\/strong><\/p>\n

– No w\u0142a\u015bnie, ja bym nie powiedzia\u0142: \u201eCzuwa\u0107 nad grobami mojego narodu\u201d. Ja nie m\u00f3wi\u0119 o narodzie \u017cydowskim, mnie to razi.<\/span><\/p>\n

Jednak samo s\u0142owo \u201enar\u00f3d\u201d nie niesie ze sob\u0105 z\u0142owrogich tre\u015bci. To \u0142adne s\u0142owo…<\/strong><\/p>\n

– Nie w ustach nacjonalist\u00f3w. Ono jest dzisiaj w Polsce nadu\u017cywane.<\/span><\/p>\n

My\u015bl\u0119 wi\u0119c, \u017ce powiedzia\u0142bym raczej tak: \u201eZosta\u0142em tutaj razem z tymi, za kt\u00f3rych by\u0142em odpowiedzialny. Przez jaki\u015b czas za ich \u017cycie. A teraz, kiedy nie \u017cyj\u0105 – za ich groby\u201d.<\/span><\/p>\n

Kiedy jest si\u0119 \u015bwiadkiem tego, jak 500 tysi\u0119cy ludzi idzie na \u015bmier\u0107, kiedy jest si\u0119 jednym z tych 500 tysi\u0119cy i tylko przypadkiem uda\u0142o ci si\u0119 prze\u017cy\u0107, to nie ma si\u0119 prawa ich zostawi\u0107.<\/span><\/p>\n

A wi\u0119c jeste\u015b stra\u017cnikiem ich grob\u00f3w. I stra\u017cnikiem pami\u0119ci. Cz\u0142owiekiem, kt\u00f3ry wci\u0105\u017c przypomina, \u017ce ludob\u00f3jstwo mo\u017ce si\u0119 powt\u00f3rzy\u0107.<\/strong><\/p>\n

– Przyw\u00f3dcy wolnego \u015bwiata, prezydent Roosevelt i premier Churchill nie potrafili w czasie tamtej wojny zapobiec ludob\u00f3jstwu. M\u00f3wili, \u017ce kiedy wojna si\u0119 zako\u0144czy, kiedy wygra demokracja, wszyscy, niezale\u017cnie od rasy, narodowo\u015bci, religii, b\u0119d\u0105 zn\u00f3w r\u00f3wni, wszyscy b\u0119d\u0105 zn\u00f3w mogli czu\u0107 si\u0119 lud\u017ami, a nie \u015bcigan\u0105 zwierzyn\u0105. Tylko, \u017ce kiedy sko\u0144czy\u0142a si\u0119 wojna i wygra\u0142a demokracja, tych milion\u00f3w ludzi, o kt\u00f3rych toczy\u0142a si\u0119 walka, ju\u017c nie by\u0142o i nie mogli si\u0119 cieszy\u0107 owocami pokoju.<\/span><\/p>\n

Boj\u0119 si\u0119, \u017ce to samo mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 teraz w Kosowie, \u017ce \u015bwiat co prawda wygra wojn\u0119 w obronie Alba\u0144czyk\u00f3w, tylko \u017ce oni tego ju\u017c nie doczekaj\u0105. Dlatego apelowa\u0142em do szef\u00f3w pa\u0144stw nale\u017c\u0105cych do NATO, \u017ceby pos\u0142ali do Kosowa wojska l\u0105dowe. Wiem, jak dla tych, kt\u00f3rzy wysy\u0142aj\u0105 \u017co\u0142nierzy na wojn\u0119, bolesna jest \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce mog\u0105 zgin\u0105\u0107. Ale te\u017c wiem, jak wszyscy w moim pokoleniu, \u017ce wolno\u015b\u0107 ma i musi mie\u0107 swoj\u0105 cen\u0119.<\/span><\/p>\n

Uwa\u017cam decyzj\u0119 pa\u0144stw NATO o nalotach na Kosowo za moment prze\u0142omowy w dziejach \u015bwiata. Po raz pierwszy w historii mamy do czynienia z wojn\u0105 nie o terytorium, nie o wp\u0142ywy, nie o surowce. Po raz pierwszy \u015bwiat wypowiedzia\u0142 wojn\u0119 w obronie cz\u0142owieka.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Marek Edelman o getcie: 5 deka chleba dziennie, kilogram marmolady miesi\u0119cznie, nogi puchn\u0105 z g\u0142odu. A jednak \u017bydzi walczyli Joanna Szcz\u0119sna Rozmowa by\u0142a opublikowana 22 kwietnia 1999 r. w \u201eMagazynie\u201d, dodatku do \u201eGazety Wyborczej\u201d Marek Edelman w Monte Carlo 1946 (Fot. Arch. Marka Edelmana) Zreszt\u0105, co to znaczy\u0142o w tamtych czasach “uratowa\u0107”? To by\u0142a syzyfowa […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61056"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=61056"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61056\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":61072,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61056\/revisions\/61072"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=61056"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=61056"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=61056"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}