{"id":61224,"date":"2018-05-02T17:09:41","date_gmt":"2018-05-02T15:09:41","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=61224"},"modified":"2018-05-02T13:44:40","modified_gmt":"2018-05-02T11:44:40","slug":"11-09-19","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=61224","title":{"rendered":"HENRYK GRYNBERG: – NIEZWYK\u0141A HISTORIA MICHA\u0141A WEICHERTA"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>NIEZWYK\u0141A HISTORIA MICHA\u0141A WEICHERTA<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

HENRYK GRYNBERG<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Micha\u0142 Weichert<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

Eksperymenty Micha\u0142a Weicherta, kt\u00f3re przed wojn\u0105 mia\u0142y \u201espory rezonans w polskim \u015brodowisku teatralnym\u201d, by\u0142y kontynuowane w polskim teatrze po odrzuceniu socrealizmu, zw\u0142aszcza przez Kantora i Grotowskiego<\/span><\/p>\n

Urodzi\u0142 si\u0119 w\u00a01890 roku w\u00a0Podhajcach.<\/span> Studiowa\u0142 we Lwowie, Wiedniu i\u00a0Berlinie, gdzie doktoryzowa\u0142 si\u0119 z\u00a0prawa i\u00a0uczy\u0142 si\u0119 re\u017cyserii u\u00a0Maxa Reinhardta. Studiowa\u0142 tak\u017ce teatrologi\u0119 i\u00a0histori\u0119 sztuki i\u00a0wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 z\u00a0miesi\u0119cznikiem Martina Bubera \u201eDer Jude\u201d, gdzie publikowali Franz Kafka i\u00a0Max Brod. Prowadzi\u0142 pierwsz\u0105 w\u00a0Polsce \u017cydowsk\u0105 szko\u0142\u0119 teatraln\u0105 (Jidysze Dramatisze Szu\u0142). Zwi\u0105zek Zawodowy Artyst\u00f3w \u017bydowskich wycofa\u0142 poparcie finansowe dla szko\u0142y, oskar\u017caj\u0105c Weicherta, \u017ce j\u0105 sobie \u201eprzyw\u0142aszczy\u0142\u201d. Teatrolog Rafa\u0142 W\u0119grzyniak w\u00a0swojej ksi\u0105\u017cce \u201eProcesy doktora Weicherta\u201d daje do zrozumienia, \u017ce chodzi\u0142o o\u00a0poziom artystyczny, kt\u00f3ry dla Zwi\u0105zku okaza\u0142 si\u0119 za wysoki. Weichert kontratakowa\u0142 w\u00a0prasie, wi\u0119c zosta\u0142 ze Zwi\u0105zku usuni\u0119ty. \u201ePan musi by\u0107 wiele wart, bo ma pan wielu wrog\u00f3w\u201d \u2013 powiedzia\u0142 mu powie\u015bciopisarz Szalom Asz. Par\u0119 lat p\u00f3\u017aniej zosta\u0142 przewodnicz\u0105cym Zwi\u0105zku Artyst\u00f3w Scen \u017bydowskich, a\u00a0nast\u0119pnie Zwi\u0105zku Zawodowego Artyst\u00f3w \u017bydowskich w\u00a0Polsce, i\u00a0przez Aleksandra Zelwerowicza nawi\u0105za\u0142 kontakty z\u00a0ZASP-em. Postulowa\u0142 w\u00a0prasie uspo\u0142ecznienie jidyszowego teatru z\u00a0pomoc\u0105 finansow\u0105 stowarzysze\u0144 zawodowych i\u00a0partii politycznych, przez co narazi\u0142 si\u0119 prywatnym przedsi\u0119biorcom teatralnym i\u00a0zosta\u0142 usuni\u0119ty z\u00a0obu \u00a0zwi\u0105zk\u00f3w. Publikowa\u0142 w\u00a0\u201eLiterarisze Bleter\u201d, najwa\u017cniejszym pi\u015bmie literackim w\u00a0jidysz, z\u00a0kt\u00f3rym stale wsp\u00f3\u0142pracowali Perec Markisz i\u00a0Baszewis Singer. By\u0142 w\u00a0jidyszowej delegacji na VIII Kongresie Mi\u0119dzynarodowego PEN Clubu, kt\u00f3ry si\u0119 odbywa\u0142 w\u00a01930 roku w\u00a0Polsce i\u00a0na kt\u00f3rym otwieraj\u0105c obrady, polscy organizatorzy przemilczeli obecno\u015b\u0107 tej delegacji.<\/span><\/p>\n

Zaadaptowa\u0142 na scen\u0119 powie\u015b\u0107 Asza \u201eKidusz Haszem\u201d. Kulminacyjnym epizodem spektaklu by\u0142 udzia\u0142 \u017byd\u00f3w w\u00a0obronie Tulczyna i\u00a0ich m\u0119cze\u0144ska \u015bmier\u0107, gdy szlachta wyda\u0142a ich Kozakom w\u00a0zamian za odst\u0105pienie od miasta. Przet\u0142umaczy\u0142 na jidysz i\u00a0wystawi\u0142 w\u00a01930 roku w\u00a0warszawskim Nowym Teatrze \u017bydowskim \u201e\u015amier\u0107 Dantona\u201d Georga B\u00fcchnera. \u201eTrudno by\u0142o nie odnie\u015b\u0107\u201d tego dramatu do konfliktu Stalina z\u00a0Trockim i\u00a0p\u00f3\u017aniejszych moskiewskich proces\u00f3w politycznych, zw\u0142aszcza \u017ce tam w\u0142a\u015bnie pada ze sceny s\u0142ynna p\u00f3\u017aniej sentencja o\u00a0rewolucji po\u017ceraj\u0105cej swoje dzieci. Lewicuj\u0105cy Weichert \u201eodpowiednio spreparowa\u0142 tekst i\u00a0zastosowa\u0142 ca\u0142y szereg skre\u015ble\u0144 oraz podkre\u015ble\u0144, aby przedstawienie nie nabra\u0142o wymowy antyrewolucyjnej\u201d \u2013 dodaje W\u0119grzyniak. W rezultacie Danton i\u00a0jego przyjaciele id\u0105 na \u015bmier\u0107, nie trac\u0105c wiary w\u00a0rewolucj\u0119 i\u00a0\u201ezwyci\u0119stwo wolno\u015bci\u201d. Na polskiej scenie warszawskie Ateneum wystawi\u0142o rok p\u00f3\u017aniej sowieck\u0105 przer\u00f3bk\u0119 \u201epod\u0142ug Georga B\u00fcchnera\u201d. \u201e\u015amier\u0107 Dantona\u201d z\u00a0w\u0142a\u015bciw\u0105 \u201ewymow\u0105 antyrewolucyjn\u0105\u201d zagrano w\u00a0Polsce dopiero w\u00a01957 roku \u2013 na fali Pa\u017adziernika.<\/span><\/p>\n

Przet\u0142umaczy\u0142 na jidysz i\u00a0wystawi\u0142 w\u00a01930 roku w\u00a0warszawskim <\/strong>
\nNowym Teatrze \u017bydowskim \u201e\u015amier\u0107 Dantona\u201d\u00a0Georga B\u00fcchnera.\u00a0<\/strong>
\nNa \u017cyczenie Ireny Solskiej wystawi\u0142 te\u017c \u201eBoston\u201d\u00a0Bernarda Blume\u2019a <\/strong>
\npo polsku w\u00a0jej Studiu im. \u017beromskiego na \u017boliborzu.<\/strong><\/p>\n

Weichert wyk\u0142ada\u0142 histori\u0119 dramatu i\u00a0teatru w\u00a0\u017bydowskim Studio Teatralnym (Jidyszer Teater Studje), kt\u00f3re mie\u015bci\u0142o si\u0119 na Mi\u0142ej, potem na Nowolipiu i\u00a0Krochmalnej. Uczono tam historii j\u0119zyka i\u00a0literatury jidysz, fonetyki i\u00a0dialektologii, historii politycznej i\u00a0spo\u0142ecznej, historii sztuki, solfe\u017cu, rytmiki, charakteryzacji, prawid\u0142owego u\u017cywania organ\u00f3w g\u0142osowych, higieny ust i\u00a0sk\u00f3ry w\u0142\u0105cznie z\u00a0higien\u0105 \u017cycia seksualnego. Adepci rekrutowali si\u0119 przewa\u017cnie z\u00a0m\u0142odzie\u017cowej organizacji Bundu i\u00a0komunistycznych k\u00f3\u0142ek dramatycznych. Byli to przewa\u017cnie robotnicy i\u00a0rzemie\u015blnicy, kt\u00f3rzy utrzymywali si\u0119 ze swoich zawod\u00f3w. Sam Weichert zarabia\u0142 jako nauczyciel w\u00a0gimnazjum i\u00a0radca prawny.<\/span><\/p>\n

Jeden z\u00a0jego uczni\u00f3w, Mojsze Szwejlich (po wojnie Micha\u0142), uroczy komik, z\u00a0kt\u00f3rym mia\u0142em przyjemno\u015b\u0107 gra\u0107 w\u00a0Pa\u0144stwowym Teatrze \u017bydowskim Idy Kami\u0144skiej, by\u0142 krawcem, i\u00a0opowiadano, \u017ce wr\u00f3ci\u0142 z\u00a0wojny (z armii Berlinga) z\u00a0maszyn\u0105 do szycia na plecach. \u201eRzadkie po\u015bwi\u0119cenie i\u00a0stosunek do pracy. To zas\u0142uguje na najwy\u017csze uznanie. G\u0142osy postawione mocno i\u00a0pewnie, dykcja wyra\u017ana i\u00a0wyszkolona (…). Re\u017cyseria europejska. Og\u00f3lne wra\u017cenie jak najkorzystniejsze\u201d \u2013 pisa\u0142 \u00a0Stefan Jaracz do Weicherta po spektaklu dyplomowym studia w\u00a0warszawskim Ateneum. R\u00f3wnie\u017c Zelwerowicz chwali\u0142 poziom techniczny zespo\u0142u. \u201eWiadomo\u015bci Literackie\u201d, cho\u0107 niech\u0119tne \u201e\u017cargonowej\u201d kulturze, zamie\u015bci\u0142y artyku\u0142 chwal\u0105cy Weicherta jako \u201ewybitnego znawc\u0119 teatru, wychowanego na dobrych wzorach niemieckich\u201d, kt\u00f3ry stara si\u0119 zeuropeizowa\u0107 teatr \u017cydowski, wydobywaj\u0105c go \u201ez dyletantyzmu i\u00a0geszefciarstwa\u201d. Produktem tego studia by\u0142 Jung Teater. Zdj\u0119cie z\u00a0podpisem \u201eMicha\u0142 Weichert w\u015br\u00f3d absolwent\u00f3w studium i\u00a0aktor\u00f3w Teatru M\u0142odych (Jung Teater), Warszawa 1933\u201d utrwali\u0142o trzydzie\u015bci kilka twarzy m\u0142odych ludzi u\u00a0progu sztuki i\u00a0\u017cycia, kt\u00f3rego niewiele im pozosta\u0142o.<\/span><\/p>\n

\u201eBoston\u201d wg Bernarda Blume\u2019a, re\u017c. Micha\u0142 Weichert, scen. Szymon Syrkus, Jung Teater, Warszawa, prem. 3\u00a0lutego 1933 \/ encyklopediateatru.pl<\/em><\/span><\/p>\n

Zainscenizowa\u0142 w\u00a0tym teatrze \u201eBoston\u201d Bernarda Blume\u2019a, \u00a0\u201ereporta\u017c w\u00a044 obrazach\u201d o\u00a0kontrowersyjnym procesie ameryka\u0144skich anarchist\u00f3w Sacca i\u00a0Vanzettiego. Leon Schiller zaliczy\u0142 spektakl do \u201enajciekawszych zjawisk sezonu bie\u017c\u0105cego w\u00a0Warszawie\u201d. Na \u017cyczenie Ireny Solskiej Weichert wystawi\u0142 \u201eBoston\u201d po polsku w\u00a0jej Studiu im. \u017beromskiego na \u017boliborzu. \u201eMia\u0142em sposobno\u015b\u0107 ogl\u0105da\u0107 ten sam \u00abBoston\u00bb w\u00a0\u017cydowskim Teatrze M\u0142odych w\u00a0re\u017cyserii p. Weicherta i\u00a0tam uderzy\u0142y mnie od razu jego zalety\u201d \u2013 pisa\u0142 w\u00a0recenzji Boy-\u017bele\u0144ski. \u201eW latach 1937\u20131938, [gdy] NKWD aresztowa\u0142o 1\u00a0575 000 os\u00f3b, spo\u015br\u00f3d nich 1\u00a0345 000 zosta\u0142o skazanych przez sowieckie s\u0105dy sowieckie, w\u00a0tym po\u0142owa na kar\u0119 \u015bmierci\u201d, post\u0119powy awangardowy teatr Weicherta gra\u0142 z\u00a0wielkim powodzeniem adaptacj\u0119 \u201eTragedii ameryka\u0144skiej\u201d Dreisera, kt\u00f3ra r\u00f3wnie\u017c\u00a0 dyskredytowa\u0142a ameryka\u0144ski wymiar sprawiedliwo\u015bci. Re\u017cyserowa\u0142 Jakub Rotbaum, kt\u00f3ry uko\u0144czy\u0142 studio moskiewskiego GOSET-u (Gosudarstwiennyj Jewrejskij Tieatr). Rotbaum pokaza\u0142 j\u0105 ponownie w\u00a01955 roku na scenie polskiej, ale ju\u017c bez powodzenia. W 1934 Weichert wystawi\u0142 w\u00a0Teatrze im. Kami\u0144skiego (ojca Idy Kami\u0144skiej) \u015bwiatow\u0105 prapremier\u0119 dramatu Friedricha Wolfa \u201eProfesor Mamlock\u201d, kt\u00f3ry \u201ebodaj jako pierwszy obrazowa\u0142 prze\u015bladowanie \u017byd\u00f3w w\u00a0Trzeciej Rzeszy\u201d, a\u00a0z drugiej strony w\u00a0tym samym roku zaprezentowa\u0142 \u201efaktomonta\u017c\u201d zatytu\u0142owany \u201eKrasin\u201d (od nazwy sowieckiego lodo\u0142amacza, kt\u00f3ry uratowa\u0142 rozbitk\u00f3w mi\u0119dzynarodowej wyprawy na biegun polarny). J\u00f3zef Wittlin nazwa\u0142 spektakl \u201ewsp\u00f3lnym dzie\u0142em \u015bwiat\u0142ego i\u00a0tw\u00f3rczego kierownika zespo\u0142u dra Micha\u0142a Weicherta oraz wszystkich wykonawc\u00f3w, o\u017cywionych pi\u0119knym zapa\u0142em z\u00a0kolektywn\u0105 \u015bwiadomo\u015bci\u0105\u201d. W tym\u017ce sezonie Teatr M\u0142odych wystawi\u0142 \u201e\u017byz\u0144 zawjot!\u201d (Lebn ruft!<\/em>) sowieckiego dramatopisarza \u017cydowskiego pochodzenia W\u0142adimira Billa-Bia\u0142ocerkiewskiego w\u00a0re\u017cyserii Rotbauma. Sztuka ta by\u0142a \u201eju\u017c zgodna z\u00a0doktryn\u0105 realizmu socjalistycznego proklamowan\u0105 przez Maksyma Gorkiego na Zje\u017adzie Pisarzy Sowieckich w\u00a0Moskwie w\u00a0sierpniu 1934\u201d \u2013 zauwa\u017ca W\u0119grzyniak i\u00a0przytacza donosy pisane do w\u0142adz przez \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rym nie podoba\u0142 si\u0119 profil polityczny teatru Weicherta lub przez artyst\u00f3w i\u00a0przedsi\u0119biorc\u00f3w teatralnych, kt\u00f3rzy chcieli si\u0119 pozby\u0107 jego konkurencji. Gdy w\u00a01936 roku Ministerstwo Spraw Wewn\u0119trznych odebra\u0142o Teatrowi M\u0142odych koncesj\u0119, w\u00a0jego obronie wypowiedzieli si\u0119 Zelwerowicz, Schiller, Boy-\u017bele\u0144ski, Jaracz, Perzanowska, Na\u0142kowska, Wittlin. Schiller, kt\u00f3ry w\u00a01938 roku wystawi\u0142 w\u00a0jidysz \u201eBurz\u0119\u201d Szekspira, powiedzia\u0142 przy tej okazji w\u00a0wywiadzie dla \u201eNaszego Przegl\u0105du\u201d, \u017ce \u201ez wielkim zainteresowaniem i\u00a0sympati\u0105 \u015bledzi\u0142 rozw\u00f3j Teatru M\u0142odych\u201d, a\u00a0o Weichercie wyrazi\u0142 si\u0119 \u201ez najwy\u017cszym uznaniem jako o\u00a0wybitnym znawcy kultury scenicznej i\u00a0re\u017cyserze, posiadaj\u0105cym w\u0142asny program i\u00a0samodzieln\u0105 my\u015bl teatraln\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

Weichert wyk\u0142ada\u0142 histori\u0119 dramatu i\u00a0teatru w\u00a0\u017bydowskim Studio Teatralnym.<\/strong>
\n Uczono tam historii j\u0119zyka i\u00a0literatury jidysz, fonetyki i\u00a0dialektologii, historii<\/strong>
\n politycznej i\u00a0spo\u0142ecznej, historii sztuki, solfe\u017cu, rytmiki, charakteryzacji<\/strong><\/p>\n

Jako dzia\u0142acz spo\u0142eczny i\u00a0radca prawny reprezentuj\u0105cy Zjednoczony Komitet do spraw \u017bydowskiego Rzemios\u0142a, utworzony przez American Jewish Joint Distribution Committee, Weichert stara\u0142 si\u0119 za ameryka\u0144skie pieni\u0105dze rozwi\u0105zywa\u0107 problemy ekonomiczne \u017byd\u00f3w w\u00a0Polsce, a\u00a0r\u00f3wnocze\u015bnie jako artysta ulega\u0142 sowieckiej propagandzie i\u00a0\u201edyskredytowa\u0142 system panuj\u0105cy w\u00a0Stanach Zjednoczonych\u201d. W\u0119grzyniak wskazuje, \u017ce to \u201eza\u015blepienie ideologiczne\u201d dotkn\u0119\u0142o wielu intelektualist\u00f3w \u00f3wczesnej generacji, nie tylko \u017byd\u00f3w \u201epragn\u0105cych wyrwa\u0107 si\u0119 z\u00a0getta\u201d, i\u00a0przypomina, \u201ejak szybko niemieccy tw\u00f3rcy teatru zwi\u0105zani z\u00a0radykaln\u0105 lewic\u0105, tacy jak Piscator i\u00a0Brecht, opuszczali Zwi\u0105zek Sowiecki i\u00a0udawali si\u0119 do dyskredytowanych przez nich na scenach Stan\u00f3w Zjednoczonych, [gdy w\u00a01937 w\u00a0Moskwie] zacz\u0119\u0142y si\u0119 aresztowania i\u00a0deportacje [uchod\u017ac\u00f3w] z\u00a0nazistowskich Niemiec\u201d.<\/span><\/p>\n

Na miejsce Teatru M\u0142odych Weichert zarejestrowa\u0142 Teatr Eksperymentalny M\u0142oda Scena (Junge Bine). Odby\u0142a si\u0119 tam \u00a0jidyszowa prapremiera sztuki Georga B\u00fcchnera \u201eWoyzeck\u201d, kt\u00f3ra podobnie jak \u201e\u015amier\u0107 Dantona\u201d, o\u00a0wiele lat wyprzedzi\u0142a polsk\u0105. W nast\u0119pnym sezonie zainscenizowa\u0142 \u201eDon Kichota \u017cydowskiego\u201d, \u201eweso\u0142\u0105 epope\u0119\u201d opart\u0105 na opowie\u015bci Mendele Mojcher-Sforima \u201eBeniumen Haszliszi\u201d (Benjamin Trzeci) i\u00a0na adaptacji moskiewskiego GOSET-u. Rozczytany w\u00a0\u017cydowskich ksi\u0119gach Beniumen wyprawia si\u0119 ze swojego ukrai\u0144skiego miasteczka na poszukiwanie kr\u00f3lestwa \u201eczyrwonych \u017bydk\u00f3w\u201d (krasnoludk\u00f3w) za legendarn\u0105 rzek\u0105 Sambation. Towarzyszy mu Sender\u0142, jeszcze bardziej naiwny niedorajda. Syjonistyczny recenzent zaprotestowa\u0142, \u017ce \u201ed\u0105\u017cenie do Ziemi Izraela nie jest donkiszoteri\u0105\u201d, nie bior\u0105c pod uwag\u0119 \u201eczyrwonych \u017bydk\u00f3w\u201d za poblisk\u0105 granic\u0105. Fraza ta wywo\u0142ywa\u0142a chichot w\u00a0naszym Pa\u0144stwowym Teatrze \u017bydowskim, gdzie wystawiono t\u0119 sztuk\u0119 w\u00a01960 roku pod tytu\u0142em \u201eMarzyciele z\u00a0Kapca\u0144ska\u201d w\u00a0adaptacji Szwejlicha i\u00a0Izaaka Dogima (a nie samego Szwejlicha, jak podaje W\u0119grzyniak).<\/span><\/p>\n

\u201eBoston\u201d, insc. i\u00a0re\u017c. Micha\u0142 Weichert, Studio im. \u017beromskiego, Warszawa, prem. 31 maja 1933<\/em><\/span><\/p>\n

Gdy w\u00a0po\u0142owie wrze\u015bnia 1939 roku zalegalizowany przez prezydenta Warszawy Stefana Starzy\u0144skiego \u017bydowski Komitet Obywatelski zaapelowa\u0142 \u201edo \u017byd\u00f3w ca\u0142ego \u015bwiata o\u00a0pomoc charytatywn\u0105\u201d, Weichert zaproponowa\u0142 powo\u0142anie Komisji Koordynacyjnej \u017bydowskich Organizacji Spo\u0142ecznych i\u00a0Opieku\u0144czych. Komisja ta, kt\u00f3rej wsp\u00f3\u0142organizatorem by\u0142 historyk Emanuel Ringelblum, mia\u0142a niema\u0142e znaczenie, gdy neutralne w\u00a0pierwszych latach wojny Stany Zjednoczone przysy\u0142a\u0142y pomoc dla ludno\u015bci chrze\u015bcija\u0144skiej i\u00a0\u017cydowskiej, a\u00a0w\u0142adze okupacyjne \u201e\u017c\u0105da\u0142y stanowczo, by podzia\u0142em transport\u00f3w zaj\u0119li si\u0119 przedstawiciele samej ludno\u015bci\u201d. W ten spos\u00f3b powsta\u0142a \u017bydowska Samopomoc Spo\u0142eczna (J\u00fcdische Sozialle Selbshilfe albo JSS) obok polskiej Rady G\u0142\u00f3wnej Opieku\u0144czej (RGO). Weichert zosta\u0142 cz\u0142onkiem prezydium, a\u00a0nast\u0119pnie przewodnicz\u0105cym. Pomoc JSS otrzymywa\u0142y dziesi\u0105tki szpitali i\u00a0ambulatori\u00f3w, setki sieroci\u0144c\u00f3w, kuchni ludowych, schroniska dla wysiedle\u0144c\u00f3w i\u00a0domy starc\u00f3w. Artyku\u0142y uwa\u017cane za luksusowe, jak kawa, herbata, czekolada, kakao, konserwy rybne, Samopomoc wymienia\u0142a na \u201em\u0105k\u0119 i\u00a0zup\u0119 Avo\u201d, by m\u00f3c do\u017cywia\u0107 jak najwi\u0119cej g\u0142oduj\u0105cych w\u00a0gettach i\u00a0obozach. Podobnie post\u0119powano z\u00a0dro\u017cszymi produktami farmaceutycznymi. Weicharta oskar\u017cano p\u00f3\u017aniej, \u017ce w\u00a0wyniku tych transakcji artyku\u0142y \u201eluksusowe\u201d trafia\u0142y do Niemc\u00f3w, ale czy by\u0142o lepsze rozwi\u0105zanie? Nara\u017ca\u0142 si\u0119 dzia\u0142aczom innych organizacji charytatywnych, z\u00a0kt\u00f3rymi wygrywa\u0142 konkurencj\u0119 r\u00f3wnie\u017c przez to, \u017ce mia\u0142 niemieckie staranne wykszta\u0142cenie, m\u00f3wi\u0142 bezb\u0142\u0119dnie po niemiecku i\u00a0nie wygl\u0105da\u0142 jak \u017byd. \u201eD\u0142ugi Micha\u0142 nasuwa niekiedy [opask\u0119] Czerwonego Krzy\u017ca na gwiazd\u0119 Dawida, a\u00a0czasem \u015bci\u0105ga j\u0105 w\u00a0d\u00f3\u0142, zale\u017cnie od sytuacji\u201d \u2013 krytykowa\u0142 go Ringelblum w\u00a0swojej \u201eKronice getta warszawskiego\u201d 9\u00a0stycznia 1940 roku. W marcu mia\u0142 mu za z\u0142e, \u017ce \u201ew czasie \u0142apanki do rob\u00f3t [widziano] pana D\u0142ugiego Micha\u0142a w\u00a0towarzystwie Niemc\u00f3w i\u00a0Amerykan\u00f3w z\u00a0Czerwonego Krzy\u017ca\u201d. \u017badnego innego \u017byda nie krytykowano za to, \u017ce w\u00a0zale\u017cno\u015bci od sytuacji zak\u0142ada\u0142 lub zdejmowa\u0142 gettow\u0105 opask\u0119 albo \u017ce go nie \u0142apano do rob\u00f3t.<\/span><\/p>\n

Na miejsce Teatru M\u0142odych Weichert zarejestrowa\u0142 Teatr Eksperymentalny M\u0142oda Scena<\/strong>
\n (Junge Bine). Odby\u0142a si\u0119 tam \u00a0jidyszowa prapremiera sztuki Georga B\u00fcchnera\u00a0\u201eWoyzeck\u201d,<\/strong>
\n kt\u00f3ra podobnie jak\u00a0\u201e\u015amier\u0107 Dantona\u201d, o\u00a0wiele lat wyprzedzi\u0142a polsk\u0105<\/strong><\/p>\n

W\u0119grzyniak wskazuje, \u017ce \u201eca\u0142kowicie odmiennie uk\u0142ada\u0142y si\u0119 relacje Weicherta z\u00a0polskimi dzia\u0142aczami, jak prezes RGO hrabia Adam Ronikier czy ksi\u0105\u017c\u0119 Janusz Franciszek Radziwi\u0142\u0142 ze Sto\u0142ecznego Komitetu Sapomocy Spo\u0142ecznej, kt\u00f3rzy zgadzali si\u0119, \u017ceby \u017bydzi, cho\u0107 stanowili dziesi\u0119\u0107 procent ludno\u015bci Generalnego Gubernatorstwa, \u00abze wzgl\u0119du na szczeg\u00f3lne po\u0142o\u017cenie i\u00a0traktowanie przez okupanta\u00bb otrzymywali siedemna\u015bcie procent pomocy zagranicznej. Janusz Machnicki z\u00a0tego\u017c Komitetu w\u00a0o\u015bwiadczeniu z\u0142o\u017conym w\u00a01946 roku podkre\u015bli\u0142, \u017ce Weichert \u00abz samozaparciem prowadzi\u0142 beznadziejn\u0105 walk\u0119 o\u00a0ratowanie swoich wsp\u00f3\u0142ziomk\u00f3w (sic)\u00bb i\u00a0\u017ce \u00abswoje osobiste b\u00f3le i\u00a0troski umia\u0142 podporz\u0105dkowa\u0107 wielkiemu celowi, jakiemu tak gorliwie s\u0142u\u017cy\u0142\u00bb\u201d. Karolina Lanckoro\u0144ska, kt\u00f3ra zaproponowa\u0142a Weichertowi \u201ewsp\u00f3\u0142prac\u0119 na terenie wi\u0119zie\u0144\u201d, pisze w\u00a0swoich \u201eWspomnieniach wojennych\u201d, \u017ce by\u0142 cz\u0142owiekiem \u201ewielkiego serca i\u00a0ogromnej odwagi, [kt\u00f3ry] dokonywa\u0142 cud\u00f3w na tej straszliwej plac\u00f3wce\u201d i\u00a0\u017ce \u201eKomitety \u017bydowskie odt\u0105d punktualnie i\u00a0regularnie dostarcza\u0142y nam prowiant\u00f3w, a\u00a0my\u015bmy do\u017cywiali \u017byd\u00f3w w\u00a0wi\u0119zieniach\u201d.<\/span><\/p>\n

W lipcu 1942 roku, \u201ew szczytowym momencie zag\u0142ady \u017byd\u00f3w na polskich ziemiach\u201d, zlikwidowano \u017bydowsk\u0105 Samopomoc Spo\u0142eczn\u0105. Weichert by\u0142 jednym z\u00a0trzech cz\u0142onk\u00f3w prezydium, kt\u00f3rzy zostali przy \u017cyciu, lecz zamordowano jego siostr\u0119, szwagra i\u00a0ca\u0142\u0105 rodzin\u0119 \u017cony. Mieszka\u0142 w\u00a0\u201ema\u0142ej izdebce\u201d w\u00a0zmniejszonym krakowskim getcie i\u00a0pracowa\u0142 w\u00a0biurze warsztat\u00f3w rzemie\u015blniczych. W\u0119grzyniak przytacza informacj\u0119 z\u00a0pracy Ruty Sakowskiej \u201eLudzie z\u00a0dzielnicy zamkni\u0119tej\u201d, \u017ce pomimo oficjalnej likwidacji szcz\u0105tkowe prezydium \u017bSS \u201eprzy wydatnej pomocy RGO kontynuowa\u0142o swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107, wysy\u0142aj\u0105c do oboz\u00f3w pracy przesy\u0142ki \u017cywno\u015bciowe z\u00a0dar\u00f3w zagranicznych\u201d. W marcu 1943 roku podczas ostatecznej likwidacji krakowskiego getta organizacja wznowi\u0142a dzia\u0142alno\u015b\u0107 jako J\u00fcdische Unterst\u00fctzungsstelle (JUS) i\u00a0\u201erozdzielono znaczn\u0105 ilo\u015b\u0107 \u017cywno\u015bci, lek\u00f3w i\u00a0odzie\u017cy z\u00a0dar\u00f3w zagranicznych nades\u0142anych za po\u015brednictwem Mi\u0119dzynarodowego i\u00a0Niemieckiego Czerwonego Krzy\u017ca\u201d. JUS\u00a0mia\u0142a wtedy pod opiek\u0105 osiem szcz\u0105tkowych gett i\u00a044 obozy, w\u00a0tym podkrakowski P\u0142asz\u00f3w, dok\u0105d dwa razy w\u00a0tygodniu dostarcza\u0142a \u201echleb wypiekany w\u00a0Krakowie i\u00a0wysokokaloryczn\u0105 zup\u0119 dla wi\u0119\u017ani\u00f3w przebywaj\u0105cych w\u00a0szpitalu\u201d.<\/span><\/p>\n

W\u0119grzyniak twierdzi, \u017ce Weichert stara\u0142 si\u0119 o\u00a0kontakt z\u00a0\u017cydowskim podziemiem, ale \u017bydowska Komisja Koordynacyjna w\u00a0osobach Leona Feinera i\u00a0Adolfa Bermana (brata Jakuba) \u201eoceni\u0142a JUS negatywnie (\u2026) i\u00a0przekaza\u0142a sw\u0105 opini\u0119 dzia\u0142aczom \u017cydowskim w\u00a0Londynie oraz Radzie Pomocy [\u017bydom]\u201d, kt\u00f3ra w\u00a0sprawozdaniu dla Londynu wezwa\u0142a do \u201ewstrzymania jakichkolwiek przesy\u0142ek pod adresem JUS, uzasadniaj\u0105c, \u017ce jest to niemiecka propagandowa impreza\u201d<\/span>. Icchak Cukierman, jeden z\u00a0dow\u00f3dc\u00f3w \u017bydowskiej Organizacji Bojowej, w\u00a0swoich wspomnieniach utrzymywa\u0142, \u017ce z\u00a0powodu dzia\u0142alno\u015bci JUS i\u00a0zwi\u0105zanej z\u00a0tym korespondencji alianci nie wierzyli w\u00a0relacje o\u00a0zag\u0142adzie \u017byd\u00f3w. \u201eMorduj\u0105c \u017byd\u00f3w, Niemcy powierzyli jednocze\u015bnie Weichertowi zadanie zaalarmowania \u015bwiata \u017cydowskiego za granic\u0105 o\u00a0pomoc: leki, \u017cywno\u015b\u0107 itp. (…)\u00a0Listy Weicherta za granic\u0119, wysy\u0142ane w\u00a0miesi\u0105cach i\u00a0tygodniach przelewu krwi, wielkiego morderstwa, wywo\u0142ywa\u0142y za granic\u0105 wra\u017cenie, \u017ce pieni\u0105dze te s\u0105 potrzebne i\u00a0przeznaczone dla g\u0142oduj\u0105cych\u201d. Doda\u0142, \u017ce \u201ewszyscy czuli, \u017ce Weichert jest zdrajc\u0105 i\u00a0dzia\u0142a w\u00a0s\u0142u\u017cbie Niemc\u00f3w\u201d, a\u00a0ponadto by\u0142 on \u201ejedynym \u017bydem, kt\u00f3ry [legalnie] chodzi\u0142 bez opaski, bez gwiazdy Dawida\u201d, zatem \u201erobi\u0142 to, co mu kazali\u201d. Cukierman podkre\u015bli\u0142, \u017ce \u017cydowskie podziemie wys\u0142a\u0142o Marka Arczy\u0144skiego z\u00a0RP\u017b, \u201eby przekonal [Weicherta] do wycofania si\u0119 z\u00a0tej haniebnej dzia\u0142alno\u015bci i\u00a0zaproponowa\u0142 mu zej\u015bcie do podziemia\u201d. Arczy\u0144ski\u00a0w\u00a01947 roku zezna\u0142, \u017ce gdy przedstawi\u0142 mu \u201euchwa\u0142y w\u00a0tej sprawie ze strony w\u0142adz Polski Podziemnej [?] i\u00a0organizacji \u017cydowskich, dr Weichert zmieni\u0142 natychmiast swoj\u0105 postaw\u0119 i\u00a0wyrazi\u0142 gotowo\u015b\u0107 poddania si\u0119 decyzjom w\u0142adz podziemnych, prosz\u0105c jedynie, aby go potraktowano z\u00a0wyrozumia\u0142o\u015bci\u0105 i\u00a0zabezpieczono jemu i\u00a0rodzinie bezpieczny azyl w\u00a0Warszawie\u201d, jednak\u017ce podczas drugiego spotkania na pocz\u0105tku marca 1944 \u201estanowczo odm\u00f3wi\u0142 podporz\u0105dkowania si\u0119 decyzji Komisji Koordynacyjnej i\u00a0Rady Pomocy\u00a0 \u017bydom\u201d, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce \u201enie uznaje \u017cydowskich w\u0142adz podziemnych, \u017ce jego w\u0142adze znajduj\u0105 si\u0119 w\u00a0Londynie przy rz\u0105dzie londy\u0144skim i\u00a0Radzie Narodowej, \u017ce [swoj\u0105] akcj\u0119 uwa\u017ca za potrzebn\u0105, \u017ce b\u0119dzie j\u0105 nadal prowadzi\u0142\u201d.<\/span><\/p>\n

W\u0119grzyniak komentuje, \u017ce \u201ekrakowski oddzia\u0142 Rady Pomocy \u017bydom zwraca\u0142 si\u0119 do Weicherta o\u00a0pomoc w\u00a0przekazywaniu korespondencji i\u00a0informacji o\u00a0sytuacji w\u00a0obozach, zw\u0142aszcza p\u0142aszowskim, w\u00a0celu przes\u0142ania za granic\u0119\u201d, podczas gdy Komitet Koordynacyjny i\u00a0warszawska RP\u017b uporczywie dyskredytowa\u0142y jego i\u00a0JUS, bo \u201echcia\u0142y mie\u0107 monopol na pomoc finansow\u0105 potrzebn\u0105 do ukrywania ich podopiecznych, a\u00a0p\u0142yn\u0105c\u0105 od charytatywnych organizacji dzia\u0142aj\u0105cych na Zachodzie, przede wszystkim w\u00a0USA\u201d.<\/span><\/p>\n

Tadeusz Pankiewicz, kt\u00f3rego \u201earyjska\u201d apteka \u201ePod Or\u0142em\u201d w\u00a0obr\u0119bie krakowskiego getta pomaga\u0142a \u017bydom, pisa\u0142, \u017ce \u201ez du\u017c\u0105 pomoc\u0105 w\u00a0dostawie lek\u00f3w dla ludno\u015bci \u017cydowskiej przychodzi\u0142 dr Weichert, na kt\u00f3rego r\u0119ce nap\u0142ywa\u0142y leki i\u00a0\u017cywno\u015b\u0107 z\u00a0Mi\u0119dzynarodowego Czerwonego Krzy\u017ca w\u00a0Genewie\u201d, i\u00a0\u017ce ocali\u0142 on w\u00a0ten spos\u00f3b \u201ezdrowie i\u00a0\u017cycie wielu ludziom\u201d. Po stronie Weicherta jest r\u00f3wnie\u017c wspomnienie profesora Tadeusza Seweryna z\u00a0krakowskiego oddzia\u0142u RP\u017b, kt\u00f3ry pisa\u0142, \u017ce za po\u015brednictwem austriackiej firmy Juliusa Madtrischa, kt\u00f3ra zatrudnia\u0142a \u017cydowskich krawc\u00f3w w\u00a0p\u0142aszowskim obozie, udawa\u0142o si\u0119 dostarcza\u0107 tam \u201em\u0105k\u0119 do wypieku chleba, fasol\u0119, kasz\u0119 i\u00a0m\u0105k\u0119 do kot\u0142a, w\u00a0kt\u00f3rym gotowano (\u2026)\u00a0JUS-Suppe\u201d, a\u00a0po zlikwidowaniu obozu pozosta\u0142e w\u00a0magazynie RGO ubrania, buty i\u00a0\u017cywno\u015b\u0107 JUS-u zosta\u0142y \u201ew obecno\u015bci dra Micha\u0142a Weicherta przekazane [krakowskiej] Radzie Pomocy\u00a0 \u017bydom, a\u00a0nast\u0119pnie wys\u0142ane poci\u0105giem do Br\u00fcnlitz dla 1200 \u017byd\u00f3w wywiezionych tam i\u00a0ocalonych przez Oskara Schindlera. W \u201epartyzanckim\u201d stylu przedstawi\u0142 to zdarzenie przewodnicz\u0105cy krakowskiego oddzia\u0142u RP\u017b Stanis\u0142aw Dobrowolski w\u00a0polskim dodatku do jidyszowej gazety \u201eFo\u0142ks Sztyme\u201d: \u201eZa przyzwalaj\u0105c\u0105 wiedz\u0105 dyrekcji RGO dokonali\u015bmy skoku na owe sk\u0142ady i\u00a0ze spieni\u0119\u017cenia zdobyczy mieli\u015bmy zn\u00f3w \u015brodki na kontynuowanie, a\u00a0nawet sta\u0142\u0105 rozbudow\u0119 naszej dzia\u0142alno\u015bci\u201d. Gdy w\u00a01944 roku Weichertowi grozi\u0142o aresztowanie, Dobrowolski ukry\u0142 go u\u00a0swojej siostry, a\u00a0nast\u0119pnie u\u00a0innej osoby i\u00a0\u201edo wyzwolenia utrzymywany by\u0142 z\u00a0funduszy RP\u017b\u201d \u2013 cytuje W\u0119grzyniak z\u00a0antologii W\u0142adys\u0142awa Bartoszewskiego i\u00a0Zofii Lewin\u00f3wny \u201eTen jest z\u00a0ojczyzny mojej\u201d(syn Weicherta ukry\u0142 si\u0119 osobno, a\u00a0\u017cona i\u00a0c\u00f3rka na wsi udawa\u0142y uciekinierki z\u00a0powstania warszawskiego). Dyrektor RGO Edmund Seyfried w\u00a0o\u015bwiadczeniu z\u0142o\u017conym w\u00a01949 roku relacjonowa\u0142, \u017ce nawet gdy Weichert si\u0119 ukrywa\u0142, \u201eza jego wskaz\u00f3wkami sz\u0142a pomoc dla \u017byd\u00f3w w\u00a0obozach ze strony RGO\u201d, a\u00a0poza tym \u201ez przej\u0119tych zapas\u00f3w JUS (\u2026) sz\u0142a pomoc dla ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w za po\u015brednictwem Rady Pomocy \u017bydom oddzia\u0142 w\u00a0Krakowie\u201d, kt\u00f3ry je \u201eotrzymywa\u0142 z\u00a0polecenia dra Weicherta\u201d. Rozprzedaj\u0105c pochodz\u0105ce z\u00a0magazynu JUS-u artyku\u0142y \u201eluksusowe\u201d, jak kawa, herbata, sardynki, uzyskano oko\u0142o dw\u00f3ch milion\u00f3w z\u0142otych.<\/span><\/p>\n

Tadeusz Pankiewicz, kt\u00f3rego \u201earyjska\u201d apteka \u201ePod Or\u0142em\u201d w\u00a0obr\u0119bie krakowskiego<\/strong>
\n getta pomaga\u0142a \u017bydom, pisa\u0142, \u017ce \u201ez du\u017c\u0105 pomoc\u0105 w\u00a0dostawie lek\u00f3w dla ludno\u015bci <\/strong>
\n\u017cydowskiej przychodzi\u0142 dr Weichert\u201d<\/strong><\/p>\n

W\u0119grzyniak przytacza trzy anonimowe donosy, kt\u00f3re zaraz po odej\u015bciu Niemc\u00f3w przysz\u0142y do Ministerstwa Bezpiecze\u0144stwa Publicznego. \u201eDr Micha\u0142 Weichert, by\u0142y kierownik Teatru M\u0142odych w\u00a0Warszawie, podczas okupacji niemieckiej wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 w\u00a0Warszawie z\u00a0Gestapo. Przed powstaniem uciek\u0142 do Krakowa\u201d. \u201eDr. Micha\u0142 Wajchert (sic), obecnie zamieszka\u0142y w\u00a0Krakowie przy ul. Gertrudy 27, podczas okupacji niemieckiej zorganizowa\u0142 tzw. Juden Hilfstelle (sic). Pod firm\u0105 tej instytucji dostawa\u0142 od zagranicznych instytucji charytatywnych pomoc w\u00a0postaci \u015brodk\u00f3w leczniczych w\u00a0du\u017cych ilo\u015bciach, kt\u00f3re by\u0142y przeznaczone dla ludno\u015bci \u017cydowskiej, a\u00a0faktycznie by\u0142y przez Wajcherta oddawane szpitalom niemieckim. Po likwidacji \u017byd\u00f3w Wajchert nadal utrzymywa\u0142 kontakt z\u00a0w. wspomnianymi tow. charytatywnymi, wsprowadzaj\u0105c je w\u00a0b\u0142\u0105d co do faktycznego stanu rzeczy \u2013 ukrywaj\u0105c przed nimi fakt masowego niszczenia ludno\u015bci \u017cydowskiej przez Niemc\u00f3w. Na tej podstawie otrzymywa\u0142 nadal ogromne transporty medykament\u00f3w, kt\u00f3re w\u00a0ca\u0142o\u015bci sz\u0142y dla potrzeb szpitali niemieckich. Za w. wspomniane czyny Wajcherta podziemna \u017bydowska Organizacja Bojowa wyda\u0142a na niego wyrok \u015bmierci, kt\u00f3ry jednak z\u00a0przyczyn technicznych nie by\u0142 wykonany\u201d. Wed\u0142ug trzeciego donosu Weichert, \u201eaktor i\u00a0re\u017cyser teatru \u017cyd. i\u00a0eksperymentalnego w\u00a0Warszawie (\u2026)\u00a0by\u0142 w\u00a0najlepszej komitywie i\u00a0brata\u0142 si\u0119 z\u00a0Gestapowcami, w\u00a0szczeg\u00f3lno\u015bci z\u00a0komendantem obozu koncentracyjnego w\u00a0P\u0142aszowie, s\u0142ynnym masowym morderc\u0105 G\u00f6tem oraz szefem policji \u017cyd. w\u00a0obozie Hilowiczem. (\u2026)\u00a0Po zlikwidowaniu getta w\u00a0Krakowie jako te\u017c i\u00a0przedtem mia\u0142 drugie mieszkanie poza dzielnic\u0105 \u017cyd., gdzie mieszka\u0142 z\u00a0\u017con\u0105, synem i\u00a0c\u00f3rk\u0105\u201d i\u00a0\u201eaczkolwiek byli \u017bydami, chodzili bez opasek z\u00a0gwiazd\u0105 Dawida. Nie nosili ich tylko ci \u017bydzi, kt\u00f3rzy byli konfidentami Gestapo\u201d. Na podstawie akt procesowych Weicherta w\u00a0krakowskim IPN W\u0119grzyniak pisze, \u017ce naczelnik Wydzia\u0142u I MBP porucznik Jan G\u00f3rski, \u201ea w\u00a0istocie przedwojenny aktor jidyszowy z\u00a0zespo\u0142u Idy Kami\u0144skiej Jakub Gincberg\u201d (?), przes\u0142a\u0142 do krakowskiego UB \u201einformacj\u0119 dotycz\u0105c\u0105 Dr Micha\u0142a Wajcherta (sic) do operatywnego wykorzystania\u201d, a\u00a0nast\u0119pnie przekaza\u0142 pisemne zeznania dzia\u0142acza RP\u017b Adolfa Bermana oraz Icchaka Cukiermana, jednego z\u00a0dow\u00f3dc\u00f3w \u017bydowskiej Organizacji Bojowej, kt\u00f3ra wyda\u0142a wyrok \u015bmierci na Weicherta.<\/span><\/p>\n

Dyrektor RGO Edmund Seyfried w\u00a0o\u015bwiadczeniu z\u0142o\u017conym w\u00a01949 roku <\/strong>
\nrelacjonowa\u0142, \u017ce nawet gdy Weichert si\u0119 ukrywa\u0142, \u201eza jego wskaz\u00f3wkami <\/strong>
\nsz\u0142a pomoc dla \u017byd\u00f3w w\u00a0obozach\u201d<\/strong><\/p>\n

W\u0119grzyniak pisze, \u017ce opr\u00f3cz Weicherta pod zarzutem kolaboracji z\u00a0Niemcami postawiono przed polskimi s\u0105dami czterdziestu trzech \u017byd\u00f3w, z\u00a0kt\u00f3rych trzydziestu skazano, w\u00a0tym dziesi\u0119ciu na kar\u0119 \u015bmierci. Prokurator oskar\u017cy\u0142 Weicherta, \u017ce wbrew \u201ewyra\u017anemu nakazowi zwierzchniej organizacji podziemnej tzw. Komisji Koordynacyjnej (\u2026)\u00a0kontynuowa\u0142 nadal agendy Organizacji Pomocy \u017bydom (\u2026), pozwalaj\u0105c si\u0119 w\u00a0ten spos\u00f3b wykorzysta\u0107 Niemcom, kt\u00f3rym chodzi\u0142o [o stworzenie] pozor\u00f3w zmierzaj\u0105cych do podwa\u017cenia opinii \u015bwiata o\u00a0\u015bwiadomej eksterminacji \u017byd\u00f3w w\u00a0Polsce \u2013 przez co szed\u0142 na r\u0119k\u0119 niemieckim w\u0142adzom okupacyjnym, dzia\u0142a\u0142 za\u015b na szkod\u0119 Pa\u0144stwa Polskiego\u201d. Arczy\u0144ski z\u00a0RP\u017b zezna\u0142, \u017ce \u201edzia\u0142alno\u015b\u0107 JUS-u by\u0142a wybitnie szkodliwa dla sprawy polskiej i\u00a0 \u017cydowskiej, pomoc za\u015b jej nies\u0142ychanie znikoma, gdy\u017c wi\u0119kszo\u015b\u0107 przesy\u0142ek wpada\u0142a w\u00a0r\u0119ce Niemc\u00f3w\u201d, a\u00a0poza tym \u201eKomisja Koordynacyjna dosz\u0142a do przekonania, \u017ce tzw. niesienie pomocy \u017bydom w\u00a0obozach przeci\u0105ga\u0142o tylko agoni\u0119 konaj\u0105cej ludno\u015bci \u017cydowskiej\u201d. Na pytanie, czy Weichert mia\u0142 obowi\u0105zek podporz\u0105dkowa\u0107 si\u0119 rozkazom KK\u201d, odpowiedzia\u0142: \u201eTo by\u0142a jego indywidualna sprawa. I w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w byli tacy, kt\u00f3rzy uznawali w\u0142adze podziemne, i\u00a0tacy, kt\u00f3rzy ich nie uznawali\u201d. \u015awiadek Adolf Berman przyzna\u0142, \u017ce \u201ezgin\u0119\u0142a kwota 17 tys. dolar\u00f3w przeznaczona dla Lwowa\u201d i\u00a0\u017ce \u201enie dotar\u0142a r\u00f3wnie\u017c suma 150 tys. [dolar\u00f3w], przes\u0142ana na rzecz pomocy \u017bydom z\u00a0Londynu do Warszawy\u201d. Icchak Cukierman potwierdzi\u0142, \u017ce \u201e\u017bOB wyda\u0142 wyrok \u015bmierci na Weicherta, jednak ze wzgl\u0119d\u00f3w technicznych nie zosta\u0142 on wykonany\u201d. Berman wyja\u015bni\u0142, \u017ce wprawdzie \u201ebojowcy powzi\u0119li my\u015bl zlikwidowania Weicherta, ale organizacje cywilne sprzeciwi\u0142y si\u0119 temu\u201d. Dzia\u0142acz RP\u017b Dobrowolski wyzna\u0142: \u201eNie mog\u0142em si\u0119 pogodzi\u0107 z\u00a0pogl\u0105dem, \u017ce dla ratowania grupy ludzi trzeba a\u017c tak daleko id\u0105cego kompromisu. Dla nas pomoc ta by\u0142a odkarmianiem prosiaka przed zar\u017cni\u0119ciem [!], przed\u0142u\u017caniem egzystencji \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy od pocz\u0105tku skazani byli na zag\u0142ad\u0119\u201d. Kompromituj\u0105ce drugie zdanie jego wypowiedzi, gdyby by\u0142o s\u0142uszne, podwa\u017ca\u0142oby r\u00f3wnie\u017c sens istnienia Rady Pomocy \u017bydom. Tym niemniej nawet Dobrowolski musia\u0142 przyzna\u0107, \u017ce \u201ecz\u0119\u015b\u0107 os\u00f3b wy\u017cy\u0142a i\u00a0przetrzyma\u0142a katorg\u0119 dzi\u0119kim zastrzykom i\u00a0do\u017cywianiu\u201d JUS-u. \u015awiadek obrony dr Aleksander Biberstein, kt\u00f3ry by\u0142 lekarzem w\u00a0p\u0142aszowskim szpitalu, podkre\u015bli\u0142, \u017ce \u201epomoc JUS-u by\u0142a bezwzgl\u0119dnie konieczna\u201d. \u201eJa bym raczej oskar\u017cy\u0142 dr Weicherta, gdyby zrezygnowa\u0142 z\u00a0pomocy, kt\u00f3r\u0105 nam m\u00f3g\u0142 dawa\u0107. Z \u017cadnej innej strony nie mieli\u015bmy pomocy\u201d \u2013 doda\u0142. 7\u00a0stycznia 1946 roku Specjalny S\u0105d Karny w\u00a0Krakowie orzek\u0142, \u017ce w\u00a0trakcie procesu nie ujawniono \u201e\u017cadnego faktu, kt\u00f3ry dyskwalifikowa\u0142by osk. pod wzgl\u0119dem etycznym lub moralnym\u201d i\u00a0\u017ce \u201eani formy dzia\u0142ania osk., ani osoba osk. tej konkluzji nie nasuwaj\u0105, by osk. szed\u0142 lub godzi\u0142 si\u0119 na wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z\u00a0okupantem w\u00a0sensie zarzuconego mu czynu (\u2026), w\u00a0nast\u0119pstwie czego S\u0105d z\u00a0zarzutu oskar\u017cenia oskar\u017conego uniewinni\u0142\u201d. Prokurator zaapelowa\u0142 do Najwy\u017cszego Trybuna\u0142u Narodowego, lecz prokurator NTN apelacj\u0119 odrzuci\u0142 ze wzgl\u0119du na \u201ebrak dostatecznych powod\u00f3w dla zaskar\u017cenia wyroku\u201d.<\/span><\/p>\n

W\u0119grzyniak przytacza trzy anonimowe donosy, kt\u00f3re zaraz po odej\u015bciu Niemc\u00f3w<\/strong>
\n przysz\u0142y do Ministerstwa Bezpiecze\u0144stwa Publicznego. \u201eDr Micha\u0142 Weichert <\/strong>
\npodczas okupacji niemieckiej wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 w\u00a0Warszawie z\u00a0Gestapo\u201d<\/strong><\/p>\n

Ale \u017cydowski ostracyzm trwa\u0142 nadal i\u00a0uniemo\u017cliwia\u0142 Weichertowi\u00a0powr\u00f3t do jego prawdziwego \u017cycia. W bundowskim miesi\u0119czniku \u201eFo\u0142kscajtung\u201d ukaza\u0142 si\u0119 napastliwy artyku\u0142 Leona Finkelsteina, publicysty, kt\u00f3ry prze\u017cy\u0142 wojn\u0119 w\u00a0Rosji. \u201ePrzed niespe\u0142na dwoma laty opowiadano mi w\u00a0Moskwie o\u00a0nikczemnych czynach, kt\u00f3re mia\u0142 w\u00a0Polsce pope\u0142ni\u0107 znany pisarz i\u00a0re\u017cyser dr Micha\u0142 Weichert.\u00a0Opowiadano nawet, \u017ce Weichert jest koleg\u0105 szkolnym obermordercy [Hansa] Franka, \u017ce \u017cyj\u0105 sobie w\u00a0serdecznej przyja\u017ani, \u017ce podczas gdy Polska by\u0142a dla \u017byd\u00f3w piek\u0142em, \u017cy\u0142 sobie Weichert niebywale dobrze (\u2026). Wkr\u00f3tce dotar\u0142y do Zwi\u0105zku Radzieckiego informacje z\u00a0Ameryki (\u2026), \u017ce Weichert s\u0142u\u017cy\u0142 Niemcom, \u017ce do Ameryki wysy\u0142a\u0142 fa\u0142szywe wiadomo\u015bci o\u00a0sytuacji \u017byd\u00f3w w\u00a0Polsce\u201d. Finkelstein nie chcia\u0142 wierzy\u0107 w\u00a0to, co m\u00f3wili mu \u201eprzyjaciele, przewa\u017cnie ludzie teatru\u201d, nie m\u00f3g\u0142 pogodzi\u0107 si\u0119 z\u00a0my\u015bl\u0105, \u017ce Weichert, z\u00a0kt\u00f3rym przed wojn\u0105 wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142 w\u00a0organizacjach kulturalnych, \u201eby\u0142by zdolny do takiej pod\u0142o\u015bci\u201d, lecz gdy wr\u00f3ci\u0142 do Polski, z\u00a0kimkolwiek rozmawia\u0142, s\u0142ysza\u0142: \u201eLepiej nie m\u00f3w pan o\u00a0nim, on jest obrzydliwym zdrajc\u0105\u201d. Autor artyku\u0142u zarzuca cz\u0142onkom kierownictwa \u017bydowskiej Komisji Historycznej, \u017ce przyjmuj\u0105 Weicherta \u201ebardzo \u017cyczliwie\u201d, a\u00a0pewna \u017cydowska pisarka twierdzi, \u017ce \u201eWeichertowi dzieje si\u0119 nawet krzywda\u201d. Finkelstein domy\u015bla si\u0119, \u201eza jak\u0105 cen\u0119\u201d Weichertowi \u201euda\u0142o si\u0119 uratowa\u0107 siebie i\u00a0swoj\u0105 rodzin\u0119\u201d i\u00a0konkluduje, \u017ce powinien on \u201enatychmiast i\u00a0niezw\u0142ocznie stan\u0105\u0107 przed trybuna\u0142em \u017cydowskiego spo\u0142ecze\u0144stwa, albo wzi\u0105\u0107 na siebie pi\u0119tno krwawego zdrajcy. (…) Je\u015bli to si\u0119 nie stanie, nale\u017cy imi\u0119 Weicherta wykre\u015bli\u0107 z\u00a0\u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci. \u017badnemu \u017bydowi nie wolno znajdowa\u0107 si\u0119 w\u00a0zasi\u0119gu cz\u0142owieka, kt\u00f3ry wykorzysta\u0142 imi\u0119 \u017cydowskiego pisarza i\u00a0dzia\u0142acza kulturalnego, by sia\u0107 spustoszenie we w\u0142asnym narodzie. Obrzydliwo\u015b\u0107, brzyd\u017a si\u0119 ni\u0105, gdy\u017c jest on wykl\u0119tym\u201d. Nie inaczej brzmi\u00a0chejrem<\/em>, \u017cydowska kl\u0105twa religijna. Weichert napisa\u0142 do redakcji sprostowanie, kt\u00f3rego mu, wbrew przepisom i\u00a0obyczajom, nie zamieszczono. Dwutygodnik lewicowych syjonist\u00f3w \u201eNasze S\u0142owo\u201d popar\u0142 atak Finkelsteina w\u00a0artykule redakcyjnym pod jednoznacznym tytu\u0142em \u201eZdrajc\u00f3w pod s\u0105d!\u201d, utrzymuj\u0105c, \u017ce Weichert \u201edotychczas nie oczy\u015bci\u0142 si\u0119 z\u00a0ci\u0119\u017ckich zarzut\u00f3w zdrady narodowej\u201d. Artyku\u0142 Finkelsteina przedrukowa\u0142 w\u00a0Montrealu \u201eKeneder Odler\u201d, kt\u00f3ry wprawdzie zamie\u015bci\u0142 Weicherta sprostowanie, lecz dopiero po roku. W Tel Awiwie wysz\u0142a ksi\u0105\u017cka Melecha Neustadta o\u00a0zag\u0142adzie \u017byd\u00f3w Warszawy, po hebrajsku, a\u00a0nast\u0119pnie w\u00a0jidysz, zawieraj\u0105ca owe trzy oskar\u017cycielskie listy wys\u0142ane z\u00a0Warszawy do Londynu w\u00a01944 roku. \u201eDzia\u0142acze \u017cydowscy zwi\u0105zani z\u00a0polskim pa\u0144stwem podziemnym byli bowiem przekonani, \u017ce kontynuowanie przez Weicherta dzia\u0142alno\u015bci w\u00a0JUS ogranicza dotacje finansowe otrzymywane przez nich od rz\u0105du w\u00a0Londynie\u201d \u2013 wyja\u015bnia W\u0119grzyniak. Ocalali dzia\u0142acze JUS-u oraz lekarze i\u00a0farmaceuci, kt\u00f3rzy z\u00a0nimi wsp\u00f3\u0142pracowali, opublikowali na \u0142amach \u201eKeneder Odler\u201d i\u00a0nowojorskiego jidyszowego dziennika \u201eForwerts\u201d list otwarty, w\u00a0kt\u00f3rym kategorycznie dementowali oskar\u017cenia wobec Weicherta i\u00a0organizacji, lecz autor ksi\u0105\u017cki podtrzyma\u0142 je w\u00a0li\u015bcie do redakcji \u201eForwertsa\u201d.<\/span><\/p>\n

Powo\u0142any przez CK\u017bP S\u0105d Obywatelski, p\u00f3\u017aniej zwany Spo\u0142ecznym, rozpatrzy\u0142 do ko\u0144ca 1949 roku \u201esiedemdziesi\u0105t osiem spraw \u017byd\u00f3w oskar\u017conych o\u00a0niegodne zachowania w\u00a0czasie Zag\u0142ady\u201d \u2013 podaje W\u0119grzyniak za Andrzejem \u017bbikowskim. Tak si\u0119 jednak z\u0142o\u017cy\u0142o, \u017ce w\u00a0zdominowanym przez komunist\u00f3w CK\u017bP zasiadali autorzy owych trzech list\u00f3w oskar\u017cycielskich. Co wi\u0119cej, na dwa tygodnie przed rozpraw\u0105 organ CK\u017bP \u201eDos Naje Lebn\u201d \u2013 wbrew wszelkim regu\u0142om prawnym \u2013 opublikowa\u0142 akt oskar\u017cenia. Prokurator w\u00a0mowie oskar\u017cycielskiej twierdzi\u0142, \u017ce \u201eprzez swoje legalne istnienie JUS os\u0142abia\u0142o wol\u0119 walki z\u00a0okupantem, gdy\u017c fa\u0142szywie wskazywa\u0142o na mo\u017cliwo\u015b\u0107 przetrwania w\u00a0razie biernego zachowania si\u0119\u201d i\u00a0\u017ce takie \u201efaktyczne propagowanie (\u2026)\u00a0bierno\u015bci mas \u017cydowskich wiedzionych na zag\u0142ad\u0119, \u015bwiadomie lub nie\u015bwiadomie pomog\u0142o okupantowi w\u00a0jego akcji wyniszczania \u017byd\u00f3w\u201d. Zarzuci\u0142 on ponadto Weichertowi \u201eoderwanie si\u0119 od ruchu podziemnego, reprezentuj\u0105cego jedynie s\u0142uszn\u0105 drog\u0119 walki zbrojnej\u201d oraz\u00a0\u017ce \u201eprzez swoje zachowawstwo, bierno\u015b\u0107, odgrodzenie si\u0119 od moralnej wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015bci za rzeczywisto\u015b\u0107, kt\u00f3rej by\u0142 u\u017cytkownikiem [?], sta\u0142 si\u0119 kolaboracjonist\u0105\u201d. Zako\u0144czy\u0142 otwartym szanta\u017cem, \u017ce \u201ewyrok winien by\u0107 wyrazem solidarno\u015bci z\u00a0bojownikami getta warszawskiego, kt\u00f3rzy po\u015bwi\u0119cili swe \u017cycie w\u00a0obronie godno\u015bci narodu\u201d. Adolf Berman obci\u0105\u017cy\u0142 Weicherta \u015bcis\u0142\u0105 wsp\u00f3\u0142prac\u0105 z\u00a0polsk\u0105 Rad\u0105 G\u0142\u00f3wn\u0105 Opieku\u0144cz\u0105, na kt\u00f3rej czele \u201esta\u0142 super-reakcjonista hr. Ronikier\u201d, w\u00a0dodatku uczestnik \u201es\u0142awnej prowokacji katy\u0144skiej\u201d. W\u0119grzyniak wyja\u015bnia, \u017ce w\u00a0kwietniu 1943 roku po odkryciu przez Niemc\u00f3w masowych grob\u00f3w polskich oficer\u00f3w udali si\u0119 tam przedstawiciele RGO.<\/span><\/p>\n

Opr\u00f3cz Weicherta pod zarzutem kolaboracji z\u00a0Niemcami postawiono<\/strong>
\n przed polskimi s\u0105dami czterdziestu trzech \u017byd\u00f3w, z\u00a0kt\u00f3rych trzydziestu <\/strong>
\nskazano, w\u00a0tym dziesi\u0119ciu na kar\u0119 \u015bmierci<\/strong><\/p>\n

U\u015bci\u015blaj\u0105c swoje zeznanie z\u00a0procesu krakowskiego, Berman powiedzia\u0142, \u017ce gdy w\u00a0dow\u00f3dztwie \u017bOB-u \u201edojrza\u0142a my\u015bl o\u00a0wydaniu wyroku \u015bmierci na dr Weicherta, aby w\u00a0ten spos\u00f3b zmy\u0107 pi\u0119tno ha\u0144by\u201d, Komisja Koordynacyjna sprzeciwi\u0142a si\u0119 temu \u201ez powod\u00f3w polityczno-taktycznych i\u00a0technicznych\u201d. \u201eDoszli\u015bmy do wniosku, \u017ce mamy do czynienia z\u00a0wypadkiem moralno-politycznej aberracji, kt\u00f3ra jest nast\u0119pstwem braku ko\u015b\u0107ca ideologicznego\u201d \u2013 wyja\u015bni\u0142 Berman, z\u00a0wykszta\u0142cenia psycholog. Marek Edelman, kt\u00f3ry w\u00a0zeznaniu z\u0142o\u017conym dziewi\u0119\u0107 miesi\u0119cy przed procesem twierdzi\u0142, \u017ce \u201ew drugiej po\u0142owie 1943 roku zapad\u0142a jednomy\u015blna decyzja Komendy G\u0142\u00f3wnej \u017bOB-u wykonania wyroku \u015bmierci na dr. Micha\u0142a Weicherta\u201d i\u00a0\u017ce \u201enie zosta\u0142 on wykonany ze wzgl\u0119d\u00f3w li tylko technicznych, gdy\u017c nasza krakowska grupa bojowa by\u0142a ju\u017c rozbita\u201d, teraz na procesie powiedzia\u0142, \u017ce wyrok \u2013 kt\u00f3ry wydali Cukierman, Cywia Lubetkin, Tuwie Borzykowski i\u00a0on \u2013 zapad\u0142 w\u00a0lutym 1944 roku po doniesieniach ze Szwajcarii, \u017ce Weichert w\u00a0listach sugeruje, i\u017c informacje o\u00a0zag\u0142adzie \u017byd\u00f3w s\u0105 przesadzone, a\u00a0poza tym z\u00a0raport\u00f3w od polskiego podziemia wynika\u0142o, \u017ce leki dla JUS-u s\u0105 w\u00a0ca\u0142o\u015bci przejmowane przez Niemc\u00f3w. Nie zgadza si\u0119 to z\u00a0pierwszym zeznaniem, kt\u00f3re z\u0142o\u017cy\u0142 w\u00a0MBP w\u00a01945 roku Cukierman, \u017ce wyrok wydano po wiadomo\u015bci, \u017ce \u201ew Szwajcarii zosta\u0142o zdeponowane 2\u00a0000 000 dolar\u00f3w przeznaczone dla JUS-u\u201d. By\u0142o to wtedy du\u017co pieni\u0119dzy, zw\u0142aszcza na czarnym rynku, i\u00a0\u017bOB niew\u0105tpliwie by wola\u0142, \u017ceby przysz\u0142y do nich.<\/span><\/p>\n

Po stronie obrony zeznawa\u0142o 101 \u015bwiadk\u00f3w, w\u00a0tym siedemdziesi\u0119ciu by\u0142ych wi\u0119\u017ani\u00f3w oboz\u00f3w, kt\u00f3rzy potwierdzili pomoc z\u00a0JSS i\u00a0JUS-u. Po stronie oskar\u017cenia tylko jedenastu, z\u00a0kt\u00f3rych czterech przyzna\u0142o, \u017ce otrzymywali w\u00a0obozach pomoc z\u00a0obu tych organizacji. Weichert powiedzia\u0142, \u017ce jest pokrzywdzony przez oszczercze oskar\u017cenia i\u00a0torturowany psychicznie za niepope\u0142nione czyny. Dzia\u0142aj\u0105c w\u00a0interesie \u017byd\u00f3w, got\u00f3w by\u0142 pertraktowa\u0107 nawet z\u00a0diab\u0142em i\u00a0nie do przyj\u0119cia jest dla niego twierdzenie, \u017ce pomoc dla \u017byd\u00f3w w\u00a0obozach by\u0142a \u201eodkarmianiem prosiak\u00f3w przez zar\u017cni\u0119ciem\u201d. W\u0119grzyniak nie wyja\u015bnia, dlaczego Weichert uzna\u0142 \u201ecz\u0119\u015bciowo szkodliwo\u015b\u0107 swojego post\u0119powania\u201d, prosz\u0105c o\u00a0taki wyrok, kt\u00f3ry by mu \u201eumo\u017cliwi\u0142 powr\u00f3t do normalnej pracy po pi\u0119ciu latach ci\u0119\u017ckich prze\u017cy\u0107 moralnych\u201d (w tym dziesi\u0119ciu miesi\u0105cach w\u00a0wi\u0119zieniu). 28 grudnia 1949 roku zapad\u0142 wyrok: \u00a0\u201eS\u0105d Spo\u0142eczny stwierdza, \u017ce organizacja pod nazw\u0105 J\u00fcdische Unterst\u00fctzungsstelle (JUS) powo\u0142ana zosta\u0142a do \u017cycia przez w\u0142adze hitlerowskie i\u00a0w interesie tej w\u0142adzy. S\u0105d Spo\u0142eczny stwierdza, \u017ce dr Micha\u0142 Weichert przez przyj\u0119cie nominacji na kierownika tej organizacji kolaboracjonistycznej w\u00a0samym swoim za\u0142o\u017ceniu, przez dzia\u0142alno\u015b\u0107 na tym stanowisku oraz trwanie na nim mimo wezwania organizacji podziemnych, dopu\u015bci\u0142 si\u0119 wsp\u00f3\u0142pracy z\u00a0w\u0142adz\u0105 hitlerowsk\u0105. Uznaj\u0105c win\u0119 dr Micha\u0142a Weicherta jako kolaboracjonisty, S\u0105d Spo\u0142eczny surowo go pi\u0119tnuje\u201d. W uzasadnieniu wyroku s\u0105d orzek\u0142, \u017ce \u201ewsp\u00f3\u0142praca dr Weicherta z\u00a0okupantem hitlerowskim przypada na okres, gdy (\u2026)\u00a0w\u00a0warszawskim getcie \u017bydowska Organizacja Bojowa bohaterskim i\u00a0niez\u0142omnym oporem wytycza\u0142a drogowskazy dla walki z\u00a0wrogiem, gdy niemal we wszystkich obozach organizowa\u0142 si\u0119 ruch oporu, a\u00a0w kraju oddzia\u0142y Gwardii Ludowej toczy\u0142y zbrojn\u0105 walk\u0119 z\u00a0okupantem\u201d.<\/span><\/p>\n

Weichert nie m\u00f3g\u0142 z\u0142o\u017cy\u0107 apelacji, bo S\u0105d Spo\u0142eczny i\u00a0CK\u017bP by\u0142y ju\u017c trakcie likwidacji. W listach prywatnych komentowa\u0142, \u017ce w\u00a0komunistycznej Polsce dzia\u0142acze \u017cydowskiego podziemia jak Berman starali si\u0119 zatai\u0107 swoj\u0105 \u201ekolaboracj\u0119 z\u00a0rz\u0105dem londy\u0144skim\u201d i\u00a0dla uwypuklenia swoich zas\u0142ug \u201eszukali jako t\u0142a Quislinga\u201d. A nie\u0142atwo go by\u0142o znale\u017a\u0107, bo cz\u0142onkowie Judenrat\u00f3w zostali przez Niemc\u00f3w wymordowani.<\/span><\/p>\n

Weichert powiedzia\u0142, \u017ce jest pokrzywdzony przez oszczercze oskar\u017cenia<\/strong>
\n i\u00a0torturowany psychicznie za niepope\u0142nione czyny. Dzia\u0142aj\u0105c w\u00a0interesie<\/strong>
\n \u017byd\u00f3w, got\u00f3w by\u0142 pertraktowa\u0107 nawet z\u00a0diab\u0142em<\/strong><\/p>\n

Ocalali dow\u00f3dcy \u017bOB-u potrzebowali kogo\u015b takiego z\u00a0jeszcze innego powodu. Matthew Brzezinski (syn Zbigniewa) w\u00a0ksi\u0105\u017cce \u201eIsaac’s Army\u201d, po\u015bwi\u0119conej \u017bydowskiej Organizacji Bojowej pisze,\u00a0 \u017ce podziemie warszawskiego getta okaza\u0142o si\u0119 zupe\u0142nie nieprzygotowane i\u00a0bezradne wobec masowej deportacji latem 1942 roku, gdy\u017c nie s\u0142ucha\u0142o przestr\u00f3g Anielewicza, kt\u00f3ry pod koniec 1941 roku wr\u00f3ci\u0142 z\u00a0Wilna i\u00a0wiedzia\u0142, co Niemcy robi\u0105 z\u00a0\u017bydami na Wschodzie. Uznano go za niebezpiecznego pod\u017cegacza i\u00a0w\u0142a\u015bciwie zmuszono do ponownego opuszczenia getta. Wr\u00f3ci\u0142 po raz drugi, gdy by\u0142o ju\u017c za p\u00f3\u017ano. Z\u00a0garstk\u0105 koleg\u00f3w<\/span>\u00a0rzuci\u0142 si\u0119 na Niemc\u00f3w, przerywaj\u0105c kolejn\u0105 deportacj\u0119 w\u00a0styczniu 1943 roku, m\u0142odzie\u017c go uwielbia\u0142a. Dlatego zosta\u0142 komendantem, a\u00a0nie dlatego \u017ce \u201ebardzo chcia\u0142\u201d \u2013 jak komentowa\u0142 p\u00f3\u017aniej Edelman<\/span>. Owszem, \u017bOB-owcy walczyli o\u00a0honor w\u00a0sp\u00f3\u017anionym powstaniu kwietniowym, ale przede wszystkim o\u00a0sw\u00f3j<\/span>.<\/span> A p\u00f3\u017aniej potrzebowali winowajc\u00f3w swojego wielkiego b\u0142\u0119du.<\/span><\/p>\n

Adolf Berman, kt\u00f3remu grozi\u0142y du\u017ce nieprzyjemno\u015bci za okupacyjn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 pod auspicjami rz\u0105du londy\u0144skiego, zaraz po \u017cydowskim s\u0105dzie nad Weichertem wyjecha\u0142 do Izraela, gdzie \u2013 \u017ceby nie zaszkodzi\u0107 swym wyjazdem Jakubowi \u2013 zosta\u0142 dzia\u0142aczem partii komunistycznej. Weichert te\u017c chcia\u0142 wyjecha\u0107, ale cztery razy odm\u00f3wiono mu paszportu. W\u0119grzyniak sugeruje, \u017ce m\u00f3g\u0142 by\u0107 potrzebny do ewentualnego procesu \u201eagent\u00f3w\u201d zachodnich organizacji. Z powodu ostracyzmu w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w szuka\u0142 wsp\u00f3\u0142pracy z\u00a0polskim teatrem. Leon Schiller pisa\u0142 dla niego listy polecaj\u0105ce do Ministerstwa Kultury i\u00a0Sztuki, popiera\u0142 go r\u00f3wnie\u017c Boles\u0142aw Drobner, uzyska\u0142 nawet rekomendacj\u0119 Zofii Na\u0142kowskiej \u2013 wszystko bez skutku. Powracaj\u0105cy po wojnie \u017cydowscy arty\u015bci, jak Jakub Rotbaum i\u00a0Zygmunt Turkow, pytali: \u201eCo on takiego zrobi\u0142?\u201d. Odpowiadano im: \u201eLepiej nie pyta\u0107\u201d. Wcale mu to nie pomaga\u0142o, \u017ce by\u0142 najwybitniejszym re\u017cyserem \u017cydowskim w\u00a0Polsce, z\u00a0kt\u00f3rym trudno by\u0142oby konkurowa\u0107. W 1955 roku wystosowa\u0142 skarg\u0119 do Witolda Balickiego, dyrektora Centralnego Zarz\u0105du Teatr\u00f3w w\u00a0Ministerstwie Kultury i\u00a0Sztuki, \u017ce od dziesi\u0119ciu lat nie jest dopuszczany do pracy artystycznej, literackiej i\u00a0naukowej. Jego memoria\u0142 poparli Antoni S\u0142onimski, Mieczys\u0142aw Jastrun, Adolf Rudnicki, Artur Sandauer \u2013 z\u00a0jidyszowej strony tylko Salomon \u0141astik. Pisali, \u017ce \u201eodebranie na sta\u0142e pisarzowi lub arty\u015bcie prawa do pracy w\u00a0jego dziedzinie jest najsurowsz\u0105 represj\u0105 karn\u0105, na jak\u0105 nie skaza\u0142 dra Weicherta ani S\u0105d Pa\u0144stwowy, ani S\u0105d Spo\u0142eczny\u201d. Argumentowali r\u00f3wnie\u017c, \u017ce strat\u0119 ponosi nie tylko on, lecz \u201e\u017cycie teatralne w\u00a0Polsce\u201d. Po roku dowiedzia\u0142 si\u0119 od Romana Brandstaettera, \u017ce Balicki nie mo\u017ce mu pom\u00f3c, bo \u201eistniej\u0105 \u017cydowskie si\u0142y, kt\u00f3re ca\u0142kowicie parali\u017cuj\u0105 jego plany\u201d. Pracowa\u0142 jako buchalter, potem referent, w\u00a0ko\u0144cu m\u00f3g\u0142 wr\u00f3ci\u0107 do swojego zawodu \u2013 jako radca prawny.<\/span><\/p>\n

Widocznie po Pa\u017adzierniku \u201e\u017cydowskie si\u0142y\u201d os\u0142ab\u0142y, bo w\u00a0lipcu 1957 \u2013 z\u00a0rekomendacji Wilama Horzycy i\u00a0Erwina Axera \u2013 przyj\u0119to go do Stowarzyszenia Polskich Artyst\u00f3w Teatru i\u00a0Filmu. Jeszcze w\u00a0tym samym roku zosta\u0142 cz\u0142onkiem Zwi\u0105zku Literat\u00f3w Polskich, kt\u00f3remu przewodzi\u0142 S\u0142onimski, a\u00a0wybitni kryminolodzy Jan Sehn i\u00a0Jerzy Jasi\u0144ski wprowadzili go do Stowarzyszenia Prawnik\u00f3w Polskich. Zatem po latach \u015bmierci cywilnej uzyska\u0142 prawo powrotu do swojego prawdziwego \u017cycia. Uwa\u017caj\u0105c si\u0119 za zrehabilitowanego, skorzysta\u0142 z\u00a0otwarcia granic. Zatrzyma\u0142 si\u0119 w\u00a0warszawskim hotelu, \u017ceby po\u017cegna\u0107 si\u0119 z\u00a0dawnymi znajomymi. \u201eZ Wroc\u0142awia przyjecha\u0142 Jakub Rotbaum z\u00a0siostr\u0105 Le\u0105, kt\u00f3ra niedawno wr\u00f3ci\u0142a ze Zwi\u0105zku Sowieckiego jako re\u017cyser operowy. Z zespo\u0142u aktorskiego Pa\u0144stwowego Teatru \u017bydowskiego (\u2026)\u00a0pojawili si\u0119 dyrektor Melman, co znamienne bez \u017cony [Idy] Kami\u0144skiej, Chewel Buzgan wywodz\u0105cy si\u0119 z\u00a0Trupy Wile\u0144skiej (\u2026)\u00a0oraz Szwejlich z\u00a0Jung Teater\u201d. Jednak\u017ce ucieka\u0142 w\u00a0niew\u0142a\u015bciwym kierunku, bo w\u00a0Izraelu nie chciano jego jidyszowej kultury, kt\u00f3ra si\u0119 kojarzy\u0142a z\u00a0Zag\u0142ad\u0105 (i \u201ebierno\u015bci\u0105\u201d), a\u00a0co gorsza, by\u0142 tam Cukierman, kt\u00f3ry o\u015bwiadczy\u0142: \u201eNie chc\u0119 s\u0105d\u00f3w, ale ostrzegam, \u017ce tego dnia, w\u00a0kt\u00f3rym nazwisko Weicherta pojawi si\u0119 jako nazwisko dzia\u0142acza, przewodnicz\u0105cego jakiejkolwiek instytucji, b\u0119dzie s\u0105d! Nie przy\u0142o\u017c\u0119 r\u0119ki do s\u0105d\u00f3w, je\u015bli b\u0119dzie siedzie\u0107 cicho!\u201d. A nie by\u0142y to czcze pogr\u00f3\u017cki, bo \u2013 jak przypomina W\u0119grzyniak \u2013 rok wcze\u015bniej w\u00a0Tel Awiwie kto\u015b zastrzeli\u0142 Rudolfa Kastnera, kt\u00f3ry \u201eza spraw\u0105 negocjacji i\u00a0transakcji z\u00a0Eichmannem uratowa\u0142 \u017cycie ponad 1600 w\u0119gierskich \u017byd\u00f3w\u201d. Notabene wybranych aktywist\u00f3w syjonistycznych z\u00a0najbli\u017cszymi rodzinami.<\/span><\/p>\n

W\u00a0lipcu 1957 przyj\u0119to go do Stowarzyszenia Polskich Artyst\u00f3w Teatru i\u00a0Filmu.<\/strong>
\n Jeszcze w\u00a0tym samym roku zosta\u0142 cz\u0142onkiem Zwi\u0105zku Literat\u00f3w Polskich\u00a0i\u00a0<\/strong>
\nStowarzyszenia Prawnik\u00f3w Polskich. Po latach \u015bmierci cywilnej uzyska\u0142 prawo <\/strong>
\npowrotu do swojego prawdziwego \u017cycia<\/strong><\/p>\n

Umar\u0142 w\u00a01967 roku w\u00a0Tel Awiwie, lecz sp\u00f3r si\u0119 nie sko\u0144czy\u0142. \u201eW swym pami\u0119tniku opublikowanym w\u00a0Izraelu zarzuci\u0142 nam, to znaczy \u017begocie, kradzie\u017c i\u00a0to ca\u0142ych 600 000 dolar\u00f3w \u017cydowskich\u201d \u2013 protestowa\u0142 Dobrowolski w\u00a0wydanych w\u00a01989 roku \u201eMemuarach pacyfisty\u201d, gdzie \u2013 jak pisze W\u0119grzyniak \u2013 na blisko dwudziestu stronicach dyskredytowa\u0142 swojego ocalonego. Weichert tego manka nie zmy\u015bli\u0142. Historyk Dariusz Stola obliczy\u0142, \u017ce Londyn przekaza\u0142 \u017begocie \u0142\u0105cznie milion trzysta tysi\u0119cy dolar\u00f3w, a\u00a0\u201epotwierdzenia odbioru (\u2026)\u00a0daj\u0105 w\u00a0sumie oko\u0142o 600 tys., czyli mniej ni\u017c po\u0142ow\u0119 wymienionej kwoty\u201d \u2013 cytuje z\u00a0jego ksi\u0105\u017cki \u201eNadzieja i\u00a0zag\u0142ada\u201d Anna Bikont w\u00a0\u201eSendlerowej\u201d. A wi\u0119c wci\u0105\u017c sz\u0142o o\u00a0pieni\u0105dze. Historyk i\u00a0\u017bOB-owiec Israel Gutman tendencyjnie pomin\u0105\u0142 nazwisko Weicherta nawet w\u00a0opisie \u017bydowskiej Samopomocy Spo\u0142ecznej. \u201eYIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe\u201d b\u0142\u0119dnie poda\u0142a, \u017ce skazano go zar\u00f3wno w\u00a01946, jak i\u00a01949 roku. W \u201ePolskim s\u0142owniku judaistycznym\u201d (2003) jest przedstawiony mi\u0119dzy innymi jako \u201epianista i\u00a0dyrygent ch\u00f3ru\u201d. Nie pomini\u0119to go w\u00a0\u201eLeksikon fun jidysze szrajbers\u201d (\u201eLeksykonie pisarzy jidyszowych\u201d z\u00a01986 roku), lecz nie ma go w\u00a0s\u0142owniku biograficznym \u201e\u017bydzi polscy. Historie niezwyk\u0142e\u201d (2010 i\u00a02015), cho\u0107 jego historia jest jedn\u0105 z\u00a0najbardziej niezwyk\u0142ych.<\/span><\/p>\n

\"\"nadeslal: Leon Rozenbaum<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

Teatrolog Rafa\u0142 W\u0119grzyniak konkluduje, \u017ce eksperymenty Weicherta, kt\u00f3re przed wojn\u0105 mia\u0142y \u201espory rezonans w\u00a0polskim \u015brodowisku teatralnym\u201d, by\u0142y kontynuowane w\u00a0polskim teatrze po odrzuceniu socrealizmu, zw\u0142aszcza przez Kantora i\u00a0Grotowskiego w\u00a0ich poszukiwaniu \u201erozwi\u0105za\u0144 zdolnych unaoczni\u0107 katastrof\u0119 wywo\u0142an\u0105 w\u00a0Europie \u015arodkowo-Wschodniej przez obie wojny, rewolucj\u0119 i\u00a0Zag\u0142ad\u0119\u201d. I postuluje, by \u00a0\u201eprzywr\u00f3ci\u0107 Weichertowi nale\u017cne mu miejsce w\u00a0historii teatru nie tylko jidyszowego\u201d, a\u00a0jego Teatr M\u0142odych \u201epotraktowa\u0107 jako poniek\u0105d zapomniane ogniwo w\u00a0dziejach dwudziestowiecznej awangardy teatralnej w\u00a0Polsce\u201d.<\/span><\/p>\n

\n

HENRYK GRYNBERG<\/strong> – Prozaik, poeta, eseista i\u00a0dramaturg urodzony w\u00a01936 roku. Od roku 1967 mieszka w\u00a0Stanach Zjednoczonych. Utwory Grynberga t\u0142umaczono na wiele j\u0119zyk\u00f3w. Autor otrzyma\u0142 m.in. nagrody im. Tadeusza Borowskiego (1966), Fundacji Ko\u015bcielskich (1966) oraz Stanis\u0142awa Vincenza (1991). Stale wsp\u00f3\u0142pracuje z\u00a0dwutygodnik.com.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

NIEZWYK\u0141A HISTORIA MICHA\u0141A WEICHERTA HENRYK GRYNBERG Micha\u0142 Weichert Eksperymenty Micha\u0142a Weicherta, kt\u00f3re przed wojn\u0105 mia\u0142y \u201espory rezonans w polskim \u015brodowisku teatralnym\u201d, by\u0142y kontynuowane w polskim teatrze po odrzuceniu socrealizmu, zw\u0142aszcza przez Kantora i Grotowskiego Urodzi\u0142 si\u0119 w\u00a01890 roku w\u00a0Podhajcach. Studiowa\u0142 we Lwowie, Wiedniu i\u00a0Berlinie, gdzie doktoryzowa\u0142 si\u0119 z\u00a0prawa i\u00a0uczy\u0142 si\u0119 re\u017cyserii u\u00a0Maxa Reinhardta. Studiowa\u0142 tak\u017ce […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61224"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=61224"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61224\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":61236,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61224\/revisions\/61236"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=61224"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=61224"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=61224"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}