{"id":61413,"date":"2018-05-13T17:09:24","date_gmt":"2018-05-13T15:09:24","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=61413"},"modified":"2018-05-12T06:26:30","modified_gmt":"2018-05-12T04:26:30","slug":"19-00-24","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=61413","title":{"rendered":"Rywka Lipszyc. Dziewczynka, kt\u00f3ra odzyska\u0142a imi\u0119"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Rywka Lipszyc. Dziewczynka, kt\u00f3ra odzyska\u0142a imi\u0119<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

KATARZYNA ANDERSZ<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Zdj\u0119cie karty Rywki z obozu dla dipis\u00f3w pochodzi z wystawy, kt\u00f3r\u0105 do ko\u0144ca marca mo\u017cna by\u0142o ogl\u0105da\u0107 w \u017bydowskim Muzeum Galicja w Krakowie. \/Fot. Chidusz 2017<\/em><\/span><\/a><\/p>\n

MOG\u0141A PRZE\u017bY\u0106 I \u2013 TAK, JAK MARZY\u0141A \u2013 ZOSTA\u0106 PISARK\u0104. PRZESZ\u0141A PRZEZ \u0141\u00d3DZKIE GETTO, AUSCHWITZ, PODOB\u00d3Z GROSS-ROSEN, MARSZ \u015aMIERCI, W KO\u0143CU TRAFI\u0141A DO BERGEN-BELSEN. PO KOLEI TRACI\u0141A OJCA, MATK\u0118, BRATA, SIOSTRY, JAKO JEDYNA DOCZEKA\u0141A KO\u0143CA WOJNY. 15 WRZE\u015aNIA 1945 SKO\u0143CZY\u0141ABY SZESNA\u015aCIE LAT. 10 WRZE\u015aNIA JESZCZE \u017bY\u0141A \u2013 Z TEGO DNIA POCHODZI OSTATNI DOKUMENT INFORMUJ\u0104CY O MIEJSCU JEJ POBYTU.\u00a0<\/span>\u201eWIEM, \u017bE TERAZ, GDY CHC\u0118 UMRZE\u0106, NIE UMR\u0118, LECZ UMR\u0118 WTEDY, GDY BARDZO B\u0118D\u0118 CHCIA\u0141A \u017bY\u0106, GDY B\u0118D\u0118 MIA\u0141A PO CO \u017bY\u0106\u201d \u2013\u00a0<\/em>PISA\u0141A W 1943 ROKU W \u0141\u00d3DZKIM GETCIE.<\/span><\/span><\/span><\/strong><\/p>\n

Kim by\u0142a Rywka Lipszyc?<\/strong><\/p>\n

Najpro\u015bciej, a jednocze\u015bnie najgorzej by\u0142oby powiedzie\u0107, \u017ce by\u0142a polsk\u0105 Ann\u0105 Frank.<\/span><\/p>\n

Obie urodzi\u0142y si\u0119 w 1929 roku, obie prowadzi\u0142y dzienniki, o kt\u00f3rych istnieniu nie wiedzieli ich bliscy. Anna ukrywa\u0142a si\u0119 z rodzicami w Amsterdamie, Rywka, osamotniona, walczy\u0142a o przetrwanie w \u0142\u00f3dzkim getcie. Ich ucieczk\u0105 by\u0142o pisanie. Twarz Anny jest rozpoznawalna na ca\u0142ym \u015bwiecie. Twarz Rywki nie tylko pozostaje nieznana, ale jeszcze niedawno nie by\u0142o nawet pewne, czy uda si\u0119 ustali\u0107 jej to\u017csamo\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Z jednej strony por\u00f3wnywanie Rywki do innej ofiary Zag\u0142ady, osoby o odr\u0119bnych prze\u017cyciach, uczuciach i marzeniach, to niegodziwo\u015b\u0107 wzgl\u0119dem obu. To w\u0142a\u015bnie w osobistych zapiskach, kt\u00f3re mog\u0105 prze\u017cy\u0107 ich autor\u00f3w, wiele os\u00f3b dopatrywa\u0142o si\u0119 szansy na bycie zapami\u0119tanym. By\u0142a to jedyna walka, jak\u0105 mogli podj\u0105\u0107. W warszawskim getcie pisali o tym cz\u0142onkowie grupy Oneg Szabat: Izrael Lichtensztajn (\u201eChc\u0119, by wspomniano o mojej \u017conie Geli Seksztajn, zdolnej artystce-malarce [\u2026] Chc\u0119, by wspomniano o mojej c\u00f3reczce. Margolit ma dzisiaj dwadzie\u015bcia miesi\u0119cy\u201d) i Nachum Grzywacz (\u201ePami\u0119tajcie, nazywam si\u0119 Nachum Grzywacz\u201d). Rywka, mimo \u017ce nie pisa\u0142a, by ocali\u0107 pami\u0119\u0107 o sobie, dzi\u0119ki swojemu dziennikowi nie jest anonimowa.<\/span><\/p>\n

Z drugiej strony, por\u00f3wnanie do Anny Frank mog\u0142oby pom\u00f3c dziennikowi pisanemu przez Rywk\u0119 zyska\u0107 w\u0142a\u015bciw\u0105 rang\u0119 i uwag\u0119, kt\u00f3rej jeszcze si\u0119 nie doczeka\u0142. Dotychczas zyska\u0142 nik\u0142y rozg\u0142os.<\/span><\/p>\n

Kim zatem by\u0142a Rywka? Jej samej pewnie du\u017co rado\u015bci sprawi\u0142oby powiedzenie, \u017ce by\u0142a przysz\u0142\u0105 pisark\u0105. Pisa\u0142a wiersze, nale\u017ca\u0142a do k\u00f3\u0142ka literackiego w getcie, marzy\u0142a, \u017ce o swoich wspomnieniach z czas\u00f3w wojny przeczyta kiedy\u015b dzieciom: \u201eWczoraj, id\u0105c ulic\u0105, marzy\u0142am\u2026 Przed oczami moimi stan\u0105\u0142 obraz taki: pok\u00f3j lekko przy\u015bwietlony, ciep\u0142o, kilkoro dzieci siedzi przy stole, zaj\u0119te czym\u015b albo s\u0142uchaj\u0105, co czytam. Ach, ja czytam getto, opowiadam im, widz\u0119 ich zdziwione oczy, nie mie\u015bci im si\u0119 w g\u0142owie, [\u017ce] co\u015b podobnego mog\u0142o si\u0119 dzia\u0107\u2026\u201d.<\/span><\/p>\n

Zanim o Rywce<\/strong><\/p>\n

Rywka prowadzi\u0142a dziennik przez oko\u0142o sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy na prze\u0142omie 1943 i 1944 roku. Przebywa\u0142a wtedy w getcie w \u0141odzi. Pisa\u0142a po polsku, od czasu do czasu wtr\u0105caj\u0105c po jednym, dw\u00f3ch zdaniach w jidysz, szczeg\u00f3lnie, kiedy bardzo si\u0119 czym\u015b emocjonowa\u0142a lub gdy zwraca\u0142a si\u0119 do Boga z b\u0142agalnymi modlitwami. Pierwsza publikacja dziennika mia\u0142a miejsce w Stanach Zjednoczonych w 2014 roku, w j\u0119zyku angielskim. Potem wydany zosta\u0142 jeszcze w kilku krajach, ale na polskie t\u0142umaczenie trzeba by\u0142o czeka\u0107 a\u017c do jesieni 2017 roku. Ukaza\u0142o si\u0119 nak\u0142adem wydawnictwa Austeria, dzi\u0119ki finansowemu wsparciu Fundacji Koret i organizacji Jewish Family and Children\u2019s Services. Nadano mu tytu\u0142 \u201eDziennik z getta \u0142\u00f3dzkiego\u201d.<\/span><\/p>\n

Tak jak trudno by\u0142o znale\u017a\u0107 polskiego wydawc\u0119, tak kilka lat wcze\u015bniej trudno by\u0142o r\u0119kopisem pami\u0119tnika zainteresowa\u0107 jak\u0105kolwiek instytucj\u0119 badawcz\u0105 w Stanach Zjednoczonych.<\/span><\/p>\n

Z Syberii do San Francisco<\/strong><\/p>\n

Anastazja Berezowskaja, Rosjanka mieszkaj\u0105ca w Stanach, jest wnuczk\u0105 Zinaidy Berezowskiej, lekarki, kt\u00f3ra wraz z \u017co\u0142nierzami Armii Radzieckiej bra\u0142a udzia\u0142 w wyzwoleniu Auschwitz 27 stycznia 1945 roku. W pobli\u017cu ruin krematorium III w Birkenau Zinaida odnalaz\u0142a szkolny zeszyt. Jeszcze w Polsce, a potem w Moskwie, podejmowa\u0142a pr\u00f3by odczytania zapisk\u00f3w, kt\u00f3re si\u0119 w nim znajdowa\u0142y, po czym zabra\u0142a go ze sob\u0105 do Omska na Syberii. Po \u015bmierci Zinaidy zeszyt wraz z innymi pami\u0105tkami trafi\u0142 do domu jej syna, gdzie w 1995 roku odnalaz\u0142a go Anastazja i zabra\u0142a ze sob\u0105 do Kalifornii.<\/span><\/p>\n

W 2008 roku trafi\u0142a do Jewish Family and Children\u2019s Services, \u017cydowskiej organizacji pomocowej z siedzib\u0105 w San Francisco, kt\u00f3ra prowadzi tak\u017ce centrum edukacji o Zag\u0142adzie. Jednostka ta nie zajmuje si\u0119 dzia\u0142alno\u015bci\u0105 badawcz\u0105, ale to w\u0142a\u015bnie ona jako jedyna wyrazi\u0142a ch\u0119\u0107 bli\u017cszego przyjrzenia si\u0119 dziennikowi, kt\u00f3ry opisa\u0142a Berezowskaja. Przez ponad dekad\u0119 inne instytucje, z kt\u00f3rymi si\u0119 kontaktowa\u0142a, nie traktowa\u0142y jej na tyle powa\u017cnie, aby mog\u0142a im zaufa\u0107, a sam pami\u0119tnik nie wywo\u0142a\u0142 wielkiego zainteresowania.<\/span><\/p>\n

W kolorowej kopercie z herbem Nowogrodu Wielkiego, w kt\u00f3rej Zinaida przechowywa\u0142a karty pami\u0119tnika, znajdowa\u0142y si\u0119 jeszcze wycinki z gazet i jej w\u0142asnor\u0119czne notatki. Przy zdj\u0119ciu ilustruj\u0105cym obszerny artyku\u0142 o wyzwoleniu obozu, Zinaida zaznaczy\u0142a, gdzie dok\u0142adnie odnalaz\u0142a zeszyt. Na osobnej kartce napisa\u0142a: \u201eWiele razy pr\u00f3bowa\u0142am uzyska\u0107 t\u0142umaczenie tego pami\u0119tnika!\u201d. Z notki wynika, \u017ce Polacy, kt\u00f3rych prosi\u0142a o pomoc, twierdzili, \u017ce pami\u0119tnik napisany jest \u201enowoczesnym j\u0119zykiem \u017cydowskim w po\u0142\u0105czeniu ze staro\u017cytnym\u201d, natomiast rosyjscy \u017bydzi nie byli w stanie zrozumie\u0107 ani s\u0142owa. Na podstawie tego, co powiedzia\u0142y jej osoby pr\u00f3buj\u0105ce odczyta\u0107 tekst, Zinaida napisa\u0142a, \u017ce autorem pami\u0119tnika jest matka, kt\u00f3ra zosta\u0142a rozdzielona ze swoj\u0105 c\u00f3rk\u0105. Przytoczone s\u0105 nawet s\u0142owa rzekomej autorki, w kt\u00f3rych m\u00f3wi: \u201eBo\u017ce, o Bo\u017ce! Wczorajsza noc gorsza by\u0142a od tamtej Nocy Betlejemskiej [rze\u017a niewini\u0105tek \u2013 red.], bowiem wi\u0119cej zam\u0119czono na \u015bmier\u0107, powieszono, spalono tutaj z nami. A ty gdzie jeste\u015b, moja droga c\u00f3reczko!\u201d [t\u0142um. na podstawie tekstu angielskiego]. W pami\u0119tniku Rywki, napisanym bardzo wyra\u017anym charakterem pisma, po polsku, takiego zdania nie ma. Zinaida musia\u0142a wi\u0119c albo trafi\u0107 na ludzi, kt\u00f3rzy zmy\u015blili tre\u015b\u0107 czytanych s\u0142\u00f3w, co by\u0142oby o tyle dziwne, \u017ce notuje ona nie tylko ich og\u00f3lny sens, a rozbudowane literacko zdanie, albo odnalaz\u0142a jeszcze jaki\u015b tekst, kt\u00f3ry jednak z niewiadomych powod\u00f3w nie trafi\u0142 do koperty, odziedziczonej przez jej wnuczk\u0119 Anastazj\u0119. Tej tajemnicy raczej nie uda si\u0119 ju\u017c rozwik\u0142a\u0107.<\/span><\/p>\n

Ze wzgl\u0119du na miejsce znalezienia pami\u0119tnika, jedna z pierwszych hipotez zak\u0142ada\u0142a, \u017ce nale\u017ca\u0142 on do kt\u00f3rego\u015b z cz\u0142onk\u00f3w Sonderkommando. Po wojnie odkryto w sumie osiem podobnych manuskrypt\u00f3w, kt\u00f3re wi\u0119\u017aniowie zakopali w\u0142a\u015bnie w pobli\u017cu krematorium III. Pami\u0119tnik Rywki zachowa\u0142 si\u0119 jednak w bardzo dobrym stanie, a dla osoby sprawnie w\u0142adaj\u0105cej j\u0119zykiem polskim jego odczytanie nie stanowi\u0142o trudno\u015bci. Ameryka\u0144scy badacze powierzyli zadanie transkrypcji tre\u015bci dziennika Ewie Wiatr z Centrum Bada\u0144 \u017bydowskich Uniwersytetu \u0141\u00f3dzkiego. To ona przywr\u00f3ci\u0142a Rywce Lipszyc to\u017csamo\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Dziennik, spisany na pi\u0119\u0107dziesi\u0119ciu sze\u015bciu kartkach szkolnego zeszytu w kratk\u0119, zaczyna si\u0119 od informacji, \u017ce min\u0119\u0142y w\u0142a\u015bnie \u015bwi\u0119ta Rosz ha-Szana. Rywka, kt\u00f3rej imienia jeszcze nie znamy, pisze o swoich kuzynkach, kole\u017cankach, znajomych, ale przez wiele stron nie ujawnia niczego, co mog\u0142oby pom\u00f3c pozna\u0107 histori\u0119 jej pochodzenia. W ko\u0144cu w tek\u015bcie pojawia si\u0119 \u201edziadziu\u015b Lipszyc\u201d, w li\u015bcie do przyjaci\u00f3\u0142ki \u201etwoja Rywcia\u201d, a niemal pod koniec dziennika przywo\u0142ana jest rozmowa, w kt\u00f3rej padaj\u0105 s\u0142owa, \u017ce wiersz na akademi\u0119 napisa\u0142a \u201eRywcia Lipszyc\u201d.<\/span><\/p>\n

Imi\u0119 i nazwisko Rywki by\u0142o wi\u0119c znane ju\u017c w 2009 roku. Miejsce znalezienia pami\u0119tnika pozwala\u0142o przypuszcza\u0107, \u017ce dziewczynka zgin\u0119\u0142a w Auschwitz. Wkr\u00f3tce okaza\u0142o si\u0119, \u017ce to kolejna b\u0142\u0119dna hipoteza.<\/span><\/p>\n

Koperta, w kt\u00f3rej Zinaida Berezowska przechowywa\u0142a dziennik Rywki. \/Fot. Chidusz 2017<\/em><\/span><\/p>\n

Co wiemy o Rywce?<\/strong><\/p>\n

Dzi\u0119ki podstawowym informacjom z dziennika oraz poszukiwaniom w archiwach, o rodzinie Rywki uda\u0142o si\u0119 dowiedzie\u0107 ca\u0142kiem sporo. Dziewczynka by\u0142a blisko spokrewniona z jedn\u0105 z najbardziej szanowanych i wp\u0142ywowych \u0142\u00f3dzkich rodzin. Brat jej ojca o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Chaj\u0105 Isk\u0105 Sega\u0142, wnuczk\u0105 i c\u00f3rk\u0105 kolejnych naczelnych rabin\u00f3w \u0141odzi. Mia\u0142o to niema\u0142e znaczenie w getcie, w kt\u00f3rym protekcja by\u0142a cz\u0119sto jedyn\u0105 szans\u0105 na nieco wi\u0119ksz\u0105 racj\u0119 \u017cywno\u015bciow\u0105, przydzia\u0142 w\u0119gla, \u0142atwiejsz\u0105 prac\u0119, czy uchronienie przed \u201ewysiedleniem\u201d, a zatem prze\u017cycie. Ojciec Rywki zmar\u0142 w czerwcu 1941 roku, matka \u2013 rok p\u00f3\u017aniej. O t\u0119sknocie do obojga, u\u015bwiadamianej sobie coraz mocniej z up\u0142ywem czasu, dziewczynka cz\u0119sto wspomina w pami\u0119tniku. Po \u015bmierci rodzic\u00f3w prawn\u0105 opiek\u0119 nad Rywk\u0105 (i jej \u017cyj\u0105cym jeszcze wtedy rodze\u0144stwem) przej\u0119\u0142a ciotka Chaja Iska, a po jej \u015bmierci \u2013 jej dwudziestodwuletnia w\u00f3wczas c\u00f3rka Estera. To ten okres obejmuje pami\u0119tnik Rywki.<\/span><\/p>\n

Rywka pochodzi\u0142a z bardzo religijnego domu. Nawet w dramatycznie r\u00f3\u017cnych od normalno\u015bci warunkach getta dba\u0142a o to, \u017ceby przestrzega\u0107 szabatu, a o sobotach, w kt\u00f3re musia\u0142a zjawi\u0107 si\u0119 w \u201eresorcie\u201d (tak mieszka\u0144cy getta nazywali zak\u0142ady przymusowej pracy), cho\u0107by po to, \u017ceby podbi\u0107 kart\u0119 pracy, pisa\u0142a z nieskrywanym cierpieniem. Dziewczynka wiele razy podkre\u015bla\u0142a, \u017ce to w swojej wierze ma najwi\u0119ksz\u0105 podpor\u0119, Boga nazywa\u0142a Ojcem, a Tor\u0119 \u2013 Matk\u0105. Swoje \u017cydostwo traktowa\u0142a jako wyr\u00f3\u017cnienie. \u201eAch, jak dobrze by\u0107 \u017bydem, ale prawdziwym \u017bydem, \u017bydem w pe\u0142nym tego s\u0142owa znaczeniu!\u201d \u2013 pisa\u0142a w lutym 1944 roku w getcie, gdy t\u0119sknota za rodzicami i rodze\u0144stwem by\u0142a dla niej nie do zniesienia. Marzeniem, kt\u00f3re pomaga\u0142o przetrwa\u0107 jej najtrudniejsze chwile, by\u0142a Palestyna. To tam wyobra\u017ca\u0142a sobie swoje \u017cycie po wojnie i w takim duchu by\u0142a edukowana przez nauczycieli w tajnych szk\u00f3\u0142kach w getcie.<\/span><\/p>\n

Wiemy, \u017ce Rywka cierpia\u0142a nie tylko z powodu g\u0142odu (o czym, zw\u0142aszcza na pocz\u0105tku, pisze ma\u0142o), t\u0119sknoty za rodzicami i rodze\u0144stwem, kt\u00f3re deportowano z getta (zdarza\u0142o si\u0119 jej za to obwinia\u0107), zimna (w\u0119giel do ogrzania mieszkania nosi\u0142a sama na plecach, na nogach maj\u0105c przemokni\u0119te buty), ale tak\u017ce z samotno\u015bci i braku zrozumienia. To w\u0142a\u015bnie pami\u0119tnik Rywki \u2013 dorastaj\u0105cej dziewczynki, kt\u00f3ra pr\u00f3buje odseparowa\u0107 si\u0119 od wojennej rzeczywisto\u015bci i zastanawia si\u0119, kim jest w otoczeniu, kt\u00f3rego nie rozumie, i kt\u00f3re nie rozumie jej, jest najbardziej poruszaj\u0105cym \u015bwiadectwem. O zewn\u0119trznym \u015bwiecie getta wiemy sporo. Wewn\u0119trzny widzimy zbyt rzadko, by u\u015bwiadomi\u0107 sobie, \u017ce m\u00f3g\u0142 by\u0107 podobny do naszego.<\/span><\/p>\n

Kole\u017canki i kuzynki<\/strong><\/p>\n

\u015awiat Rywki to \u015bwiat dziewczynek, dorastaj\u0105cych nastolatek i kobiet. Rywka zdecydowanie dystansuje si\u0119 od swoich r\u00f3wie\u015bniczek, uwa\u017ca, \u017ce jest od nich dojrzalsza i ma wi\u0119kszy g\u0142\u00f3d wiedzy, kt\u00f3ry mo\u017ce zaspokoi\u0107 tylko przebywanie ze starszymi kole\u017cankami. Jej mentork\u0105 jest o osiem lat starsza Surcia, kt\u00f3ra zainspirowa\u0142a j\u0105 do pisania dziennika i kt\u00f3rej Rywka od czasu do czasu daje go do przeczytania. \u201eSurcia czyta\u0142a pami\u0119tnik\u2026 Napisa\u0142a mi list, kt\u00f3ry b\u0119d\u0119 mog\u0142a du\u017co, du\u017co razy czyta\u0107, w nim znajdowa\u0107 ci\u0105gle nowo\u015bci\u2026\u201d \u2013 notuje Rywka. Surcia jest dla Rywki najbli\u017csz\u0105 osob\u0105, bo jako jedyna zdaje si\u0119 rozumie\u0107, \u017ce nie mo\u017cna zatraci\u0107 si\u0119 w codziennej, nu\u017c\u0105cej walce o przetrwanie i cierpieniu, ale warto po\u015bwi\u0119ci\u0107 czas na czytanie, pisanie, na bycie w samotno\u015bci. Pomaga Rywce wyj\u015b\u0107 z moment\u00f3w za\u0142amania i w \u015brodku piek\u0142a jest g\u0142osem, kt\u00f3ry ka\u017ce jej wierzy\u0107 w koniec wojny i wyjazd do wymarzonej Palestyny.<\/span><\/p>\n

Rywka nazywa Surci\u0119 gor\u0105cym p\u0142omieniem \u201ew\u015br\u00f3d lodowatej i mro\u017anej atmosfery\u201d. Ta atmosfera to dom, kt\u00f3rym zawiaduj\u0105 \u2013 dos\u0142ownie \u2013 jej starsze kuzynki. To one dyktuj\u0105, kiedy gasi si\u0119 \u015bwiat\u0142o i jakie obowi\u0105zki Rywka powinna wykonywa\u0107. Przede wszystkim jednak wymagaj\u0105 od niej zupe\u0142nej powagi i pragmatyczno\u015bci, a swoje obowi\u0105zki wzgl\u0119dem niej i jej m\u0142odszej o siedem lat siostry Cypki wykonuj\u0105 bez emocjonalnego zaanga\u017cowania. Estusia, najstarsza z kuzynek, cz\u0119sto denerwuje si\u0119 na Rywk\u0119, nazywa j\u0105 leniem, w pami\u0119tniku jest wiele opis\u00f3w przykrych k\u0142\u00f3tni, pe\u0142nych wyrzut\u00f3w Estusi wzgl\u0119dem Rywki. Dziewczynka czuje si\u0119 niesprawiedliwie traktowana i wyczuwa, \u017ce kuzynki uwa\u017caj\u0105, \u017ce powinna lepiej sp\u0142aca\u0107 sw\u00f3j d\u0142ug wdzi\u0119czno\u015bci. Ma przyt\u0142aczaj\u0105ce uczucie bycia zupe\u0142nie samej, mimo \u017ce kuzynki zdaj\u0105 si\u0119 stara\u0107 o to, aby materialnie ich \u017cycie w getcie by\u0142o mo\u017cliwie najlepsze. Jedynie poza domem, w\u015br\u00f3d starszych kole\u017canek, znajduje zrozumienie. \u201e\u017bebym wtedy posz\u0142a do domu, potrzebowa\u0142abym troch\u0119 ciep\u0142a, a by\u0142oby przeciwnie, wszystko by mnie zmrozi\u0142o\u2026\u201d \u2013 notuje.<\/span><\/p>\n

W sierpniu 1944 roku, podczas likwidacji getta, wszystkie Lipszyc\u00f3wny zostaj\u0105 deportowane do Auschwitz. Selekcj\u0119 udaje si\u0119 prze\u017cy\u0107 kuzynkom: Estusi, Minie i Chanie. Udaje si\u0119 Rywce, ale nie jej m\u0142odszej siostrze Cypce, kt\u00f3ra trafia prosto do komory gazowej.<\/span><\/p>\n

Co sta\u0142o si\u0119 z Rywk\u0105?<\/strong><\/p>\n

Kiedy polska transkrypcja dziennika by\u0142a ju\u017c gotowa, zacz\u0119to sprawdza\u0107, czego jeszcze mo\u017cna dowiedzie\u0107 si\u0119 o Rywce. Przeszukanie bazy danych instytutu Yad Vashem szybko da\u0142o pozytywny rezultat. Okazuje si\u0119, \u017ce kuzynka Rywki, Mina, prze\u017cy\u0142a wojn\u0119 i tak jak wielu innych ocala\u0142ych, tak\u017ce ona wpisa\u0142a nazwiska swoich zmar\u0142ych krewnych do specjalnie w tym celu przygotowanego formularza.<\/span><\/p>\n

Mina swoje \u015bwiadectwo z\u0142o\u017cy\u0142a w 1955 roku, maj\u0105c 29 lat. Podaje w nim imi\u0119 Rywki, Cypki, ich brata Abrahama, ale nie pami\u0119ta ju\u017c imienia najm\u0142odszej siostry Lipszyc\u00f3w (Tamarci), kt\u00f3ra by\u0142a ofiar\u0105 \u201eWielkiej Szpery\u201d w getcie. Jako miejsce zgonu Rywki podaje ob\u00f3z Bergen-Belsen. To du\u017ce zaskoczenie, do tej pory wszystko wskazywa\u0142o na to, \u017ce Rywka zgin\u0119\u0142a tam, gdzie znalaz\u0142 si\u0119 jej pami\u0119tnik, czyli w Auschwitz.<\/span><\/p>\n

Wkr\u00f3tce wiadomo te\u017c, \u017ce wojn\u0119 prze\u017cy\u0142a nie tylko Mina, ale i Estusia. Informacja o istnieniu pami\u0119tnika jest dla nich szokiem. Mina mia\u0142a powiedzie\u0107 swojej c\u00f3rce: \u201eTeraz, kiedy wreszcie o niej zapomnia\u0142am, ona do mnie wr\u00f3ci\u0142a\u201d. W Bnei Braku, ortodoksyjnej dzielnicy Tel Awiwu, obie ponadosiemdziesi\u0119cioletnie panie odwiedza Anita Friedman, dyrektorka JFCS i Fundacji Koret. Mina i Estera zaczynaj\u0105 przypomina\u0107 sobie wi\u0119cej szczeg\u00f3\u0142\u00f3w.<\/span><\/p>\n

PRENUMERATA<\/strong><\/span><\/a><\/p>\n

Okazuje si\u0119, \u017ce z Auschwitz Rywka, Mina, Estusia i Chana (siostra Miny i Estusi) trafi\u0142y do obozu Christianstadt (dzisiejsze Krzystkowice w powiecie zielonog\u00f3rskim), filii Gross-Rosen. Pracowa\u0142y tam prawdopodobnie przez kilka miesi\u0119cy w fabryce Dynamit A.G. Nobel, przy produkcji granat\u00f3w. Ewakuowane przed zbli\u017caj\u0105c\u0105 si\u0119 Armi\u0105 Radzieck\u0105, w marszu \u015bmierci dosz\u0142y do Bergen-Belsen, gdzie zosta\u0142y wyzwolone. Chana zmar\u0142a na tyfus, stan Rywki nie dawa\u0142 \u017cadnych rokowa\u0144 \u2013 tak przynajmniej twierdzi\u0142 lekarz, z kt\u00f3rym rozmawia\u0142a Mina. Ona sama, wraz z Estusi\u0105, zosta\u0142a zabrana na leczenie do Szwecji. Rywce dawano kilka dni \u017cycia, wi\u0119c Mina zostawi\u0142a j\u0105 w szpitalu w poczuciu, \u017ce nic ju\u017c nie da si\u0119 zrobi\u0107.<\/span><\/p>\n

Dokumenty, kt\u00f3re uda\u0142o si\u0119 odnale\u017a\u0107, wskazuj\u0105 jednak na to, \u017ce Rywka nie zmar\u0142a w Bergen-Belsen. Wbrew temu, co twierdzi\u0142 lekarz, Rywka \u017cy\u0142a jeszcze co najmniej kilka miesi\u0119cy. Zosta\u0142a zabrana do szpitala w nadba\u0142tyckim Niendorfie, a potem do obozu przej\u015bciowego w Lubece, w brytyjskiej strefie okupacyjnej. 10 wrze\u015bnia 1945 roku wype\u0142niono kart\u0119 rejestracyjn\u0105 Rywki, w kt\u00f3rej zaznaczono, \u017ce jej zamiarem jest wyjazd do Palestyny. To ostatni \u015blad. Cho\u0107 nie ma jej na li\u015bcie os\u00f3b pochowanych w tamtym okresie na cmentarzu \u017cydowskim w Lubece, nic nie wskazuje te\u017c na to, \u017ce mog\u0142aby rzeczywi\u015bcie wyjecha\u0107 do Palestyny. Najprawdopodobniej zmar\u0142a w szpitalu w Niendorfie lub innej miejscowo\u015bci i przez zaniedbanie nie zosta\u0142a uwzgl\u0119dniona w spisie poch\u00f3wk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Estusia, Mina, Surcia<\/strong><\/p>\n

G\u0142os m\u0142odszej kuzynki z za\u015bwiat\u00f3w nie przywo\u0142a\u0142 \u017cadnego mi\u0142ego obrazu z przesz\u0142o\u015bci Estery i Miny. W pami\u0119tniku nie pojawia si\u0119 \u017caden pozytywny opis kuzynek. Rywka, je\u015bli wspomina jaki\u015b mi\u0142y uczynek Miny, robi to w do\u015b\u0107 k\u0105\u015bliwy spos\u00f3b. \u201eMina mi przewlok\u0142a po\u015bciel i po\u015bcieli\u0142a \u0142\u00f3\u017cko, tyle przy tym gada\u0142a, \u017ce jest dobr\u0105 kuzynk\u0105 itd., wci\u0105\u017c mi m\u00f3wi\u0142a, \u017cebym to zapisa\u0142a\u201d \u2013 to jeden z \u0142agodniejszych fragment\u00f3w jej dziennika. Do tego dochodz\u0105 opisy b\u0142ahych sprzeczek przeradzaj\u0105cych si\u0119 w przykre awantury, kradzie\u017ce jedzenia z domu, o kt\u00f3re podejrzewane s\u0105 wszystkie dziewcz\u0119ta, przyt\u0142aczaj\u0105ce poczucie samotno\u015bci Rywki. Dla starszych kobiet, kt\u00f3re dla w\u0142asnych dzieci, wnuk\u00f3w i prawnuk\u00f3w by\u0142y \u017cyj\u0105cymi pomnikami symbolizuj\u0105cymi najlepsze \u017cydowskie warto\u015bci i wol\u0119 przetrwania, taka konfrontacja musia\u0142a by\u0107 trudna. Odnaleziony pami\u0119tnik Rywki przyni\u00f3s\u0142 rodzinie rado\u015b\u0107 i dum\u0119, ale Min\u0119 i Ester\u0119 wys\u0142a\u0142 w podr\u00f3\u017c w przesz\u0142o\u015b\u0107, w kt\u00f3rej nic nie jest takie, jakie si\u0119 wydawa\u0142o. Up\u0142yw czasu spowodowa\u0142 stworzenie bezpiecznej wersji rzeczywisto\u015bci, w kt\u00f3rej alternatywny wariant trudno uwierzy\u0107.<\/span><\/p>\n

Krytyczne komentarze do fragment\u00f3w tekstu dziennika na wystawie w Galicji przygotowa\u0142y wy\u0142\u0105cznie kobiety, dlatego \u017ce to w\u0142a\u015bnie histori\u0119 kobiet opowiada Rywka. Wystawa ilustrowana by\u0142a zdj\u0119ciami tr\u00f3jki fotograf\u00f3w z \u0142\u00f3dzkiego getta. Nie przetrwa\u0142o \u017cadne zdj\u0119cie Rywki, ale mo\u017ce jaka\u015b anonimowa twarz z na wp\u00f3\u0142 zniszczonej kliszy to w\u0142a\u015bnie ona?<\/em><\/span><\/p>\n

Wbrew temu, co wynika z tekstu dziennika, Mina twierdzi, \u017ce nie wiedzia\u0142a, \u017ce Rywka pisze; nigdy nie widzia\u0142a jej z pi\u00f3rem w r\u0119ku. Ci\u0119\u017cko by\u0142o jej te\u017c si\u0119 na ten temat wypowiada\u0107. Tylko Estera zdecydowa\u0142a si\u0119 napisa\u0107 kilka zda\u0144 do pos\u0142owia w angielskim wydaniu \u201eDziennika\u201d, natomiast w imieniu Miny pisa\u0142a jej c\u00f3rka Hadasa. Estera zdaje si\u0119 usprawiedliwia\u0107 swoje zachowanie, mo\u017ce w rzeczywisto\u015bci nie tak z\u0142e, ale nam znane przecie\u017c tylko z przekazu Rywki. Pisze o swojej odpowiedzialno\u015bci za wszystkie dziewczynki \u2013 dwie siostry i dwie kuzynki \u2013 stanowczo za du\u017cej jak na jej wiek. Przyczyn\u0119 dotkliwej krytyki Rywki widzi w jej sztubackim przekonaniu o swojej doros\u0142o\u015bci. \u201eWszystko to by\u0142o szczeg\u00f3lnie ci\u0119\u017ckie, bior\u0105c pod uwag\u0119, \u017ce Rywka by\u0142a najstarsz\u0105 ze swojego rodze\u0144stwa, tak\u017ce w\u015br\u00f3d nas chcia\u0142a si\u0119 czu\u0107 \u2018du\u017c\u0105 dziewczynk\u0105\u2019, a podporz\u0105dkowanie si\u0119 mojemu autorytetowi by\u0142o dla niej niezmiernie trudne\u201d \u2013 pisze. Hadasa z kolei przywo\u0142uje wspomnienia matki i ciotki, w kt\u00f3rych narzeka\u0142y na Rywk\u0119, znikaj\u0105c\u0105 z domu i zaszywaj\u0105c\u0105 si\u0119 we w\u0142asnym \u015bwiecie w momentach, kiedy jej pomoc by\u0142a najbardziej potrzebna.<\/span><\/p>\n

Czy Surcia, kt\u00f3ra by\u0142a najbli\u017csz\u0105 powierniczk\u0105 Rywki, ale i dobrze zna\u0142a jej kuzynki, mog\u0142aby co\u015b jeszcze doda\u0107 do tej historii? By\u0107 mo\u017ce, ale kiedy uda\u0142o si\u0119 odkry\u0107 jej pe\u0142ne imi\u0119 i nazwisko, niewiele mog\u0142a ju\u017c powiedzie\u0107. Zdawa\u0142a si\u0119 w og\u00f3le jej nie pami\u0119ta\u0107.<\/span><\/p>\n

\n

polecane 10 majaa 2018 \u2013 historia \/ kultura \/ CHIDUSZ 43 – 10\/2017<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Rywka Lipszyc. Dziewczynka, kt\u00f3ra odzyska\u0142a imi\u0119 KATARZYNA ANDERSZ Zdj\u0119cie karty Rywki z obozu dla dipis\u00f3w pochodzi z wystawy, kt\u00f3r\u0105 do ko\u0144ca marca mo\u017cna by\u0142o ogl\u0105da\u0107 w \u017bydowskim Muzeum Galicja w Krakowie. \/Fot. Chidusz 2017 MOG\u0141A PRZE\u017bY\u0106 I \u2013 TAK, JAK MARZY\u0141A \u2013 ZOSTA\u0106 PISARK\u0104. PRZESZ\u0141A PRZEZ \u0141\u00d3DZKIE GETTO, AUSCHWITZ, PODOB\u00d3Z GROSS-ROSEN, MARSZ \u015aMIERCI, W KO\u0143CU […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61413"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=61413"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61413\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":61415,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61413\/revisions\/61415"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=61413"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=61413"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=61413"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}