{"id":61430,"date":"2025-10-05T17:09:00","date_gmt":"2025-10-05T15:09:00","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=61430"},"modified":"2025-10-05T06:16:29","modified_gmt":"2025-10-05T04:16:29","slug":"20-09-27","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=61430","title":{"rendered":"RABIN JONATHAN SACKS – Komentarz Be-har i Be-chukotaj"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>To, czego nie mamy [Komentarz do parszy Be-har i Be-chukotaj]<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

RABIN JONATHAN SACKS<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

<\/p>\n

Maurice i Vivienne Wohl byli jedn\u0105 z najbardziej niezwyk\u0142ych par, jakie zna\u0142em. Mogliby uchodzi\u0107 za studium kontrastu. Maurice by\u0142 cichy, zamy\u015blony, refleksyjny i pow\u015bci\u0105gliwy, Vivienne \u2013 otwarta i pe\u0142na \u017cycia, prawdziwa dusza towarzystwa. Doskonale si\u0119 wzajemnie uzupe\u0142niali, jak dwie po\u0142\u00f3wki tworz\u0105ce ca\u0142o\u015b\u0107<\/span>.<\/p>\n

Co czyni\u0142o ich wyj\u0105tkowymi? Patrz\u0105c na nich z zewn\u0105trz, by\u0142a to ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 charytatywna na wielk\u0105 skal\u0119. W samym tylko Izraelu ufundowali mi\u0119dzy innymi wielki park r\u00f3\u017cany przy Knesecie oraz centrum kultury na Uniwersytecie Bar Ilan, zaprojektowane przez Daniela Libeskinda. Wspomagali o\u015brodki medyczne w Tel Awiwie i Jerozolimie oraz te przy King\u2019s College i University College w Londynie. Wspierali szko\u0142y \u017cydowskie w Wielkiej Brytanii i jesziwy w Izraelu. To jedynie ma\u0142y fragment ich dzia\u0142alno\u015bci filantropijnej.<\/span><\/p>\n

Historia ich zwi\u0105zku jest wzruszaj\u0105ca. By\u0142o mi\u0119dzy nimi trzydzie\u015bci lat r\u00f3\u017cnicy. Kiedy si\u0119 poznali, Maurice by\u0142 grubo po czterdziestce, ca\u0142kowicie oddawa\u0142 si\u0119 swojej pracy i nic nie wskazywa\u0142o na to, \u017ce kiedykolwiek si\u0119 o\u017ceni. Kt\u00f3rego\u015b dnia zaproponowa\u0142 rodzicom Vivienne, kt\u00f3ra by\u0142a c\u00f3rk\u0105 jego przyjaci\u00f3\u0142, \u017ceby pracowa\u0142a u niego przez wakacje. Vivienne nie mia\u0142a wtedy jeszcze dwudziestu lat.<\/span><\/p>\n

Pewnego razu Maurice zaprosi\u0142 Vivienne na lunch. W drodze do restauracji min\u0119li cz\u0142owieka \u017cebrz\u0105cego na ulicy. Maurice da\u0142 mu kilka groszy, po czym ruszyli dalej. Po chwili Vivienne zatrzyma\u0142a si\u0119 i zapyta\u0142a, czy Maurice m\u00f3g\u0142by zap\u0142aci\u0107 jej za tydzie\u0144 pracy z g\u00f3ry. Kiedy otrzyma\u0142a pieni\u0105dze, wr\u00f3ci\u0142a do \u017cebraka i odda\u0142a mu wszystko, co dosta\u0142a. Dlaczego to zrobi\u0142a\u015b? \u2013 zapyta\u0142 Maurice, na co Vivienne odpowiedzia\u0142a: \u2013 Te drobne, kt\u00f3re mu da\u0142e\u015b, to za ma\u0142o, \u017ceby zmieni\u0107 cokolwiek w jego \u017cyciu. Potrzebowa\u0142 czego\u015b wi\u0119cej.<\/span><\/p>\n

Pod koniec tygodnia Maurice oznajmi\u0142 Vivienne, \u017ce nie da jej drugiej wyp\u0142aty, poniewa\u017c oznacza\u0142oby to, \u017ce to on wype\u0142ni\u0142 micw\u0119. Ale to w\u0142a\u015bnie wtedy, jak powiedzia\u0142 mi tu\u017c przed \u015bmierci\u0105, zdecydowa\u0142, \u017ce musi si\u0119 z ni\u0105 o\u017ceni\u0107, bo Vivienne mia\u0142a wi\u0119ksze serce ni\u017c on sam.<\/span><\/p>\n

Opowiadam t\u0119 histori\u0119 nie bez powodu. Pozwoli nam ona odkry\u0107 cz\u0119sto niezauwa\u017cany wymiar parszy Be-har. Rozdzia\u0142 dwudziesty pi\u0105ty ksi\u0119gi Wa-jikra porusza problem tak samo wa\u017cny dzi\u015b, jak trzydzie\u015bci trzy wieki temu. Jest to kwestia nier\u00f3wno\u015bci, kt\u00f3re rodz\u0105 si\u0119 jako wynik ekonomii wolnego rynku. Gospodarka rynkowa \u015bwietnie radzi sobie z wytwarzaniem d\u00f3br, natomiast nie z ich sprawiedliw\u0105 dystrybucj\u0105. Niezale\u017cnie od punktu wyj\u015bcia, szybko powstaj\u0105 nier\u00f3wno\u015bci mi\u0119dzy tymi, kt\u00f3rzy odnie\u015bli sukces a tymi, kt\u00f3rym si\u0119 to nie uda\u0142o. Z czasem ta przepa\u015b\u0107 ro\u015bnie[1].<\/span><\/p>\n

Nier\u00f3wno\u015bci ekonomiczne prowadz\u0105 do nier\u00f3wno\u015bci w podziale w\u0142adzy, czego rezultatem jest cz\u0119sto wyzysk s\u0142abszych. Jest to uwaga nieustannie powtarzana przez prorok\u00f3w. Amos m\u00f3wi o tych, kt\u00f3rzy \u201esprzedali za pieni\u0105dze niewinnego, a biednego za par\u0119 sanda\u0142\u00f3w. Po\u017c\u0105daj\u0105 prochu ziemi na g\u0142owie biednych, a drog\u0119 uci\u015bnionych skrzywiaj\u0105\u201d (2:67). Izajasz wo\u0142a: \u201eBiada tym, kt\u00f3rzy ustanawiaj\u0105 ustawy niesprawiedliwe, pisarzom, kt\u00f3rzy niegodziwo\u015b\u0107 spisuj\u0105, (\u2026) aby by\u0142a wdowa \u0142upem ich, aby mogli sieroty obdziera\u0107\u201d (10:1-2). Micheasz za\u015b przeklina ludzi, kt\u00f3rzy \u201epo\u017c\u0105daj\u0105 p\u00f3l a zagrabiaj\u0105, dom\u00f3w a zabieraj\u0105 je, a tak przyw\u0142aszczaj\u0105 sobie cz\u0142owieka wraz z domem jego, w\u0142a\u015bciciela wraz z posiad\u0142o\u015bci\u0105 jego\u201d (2:2).<\/span><\/p>\n

Ten problem dotyka niemal\u017ce ka\u017cdego spo\u0142ecze\u0144stwa, w ka\u017cdym okresie jego historii. Tora oferuje podej\u015bcie wyj\u0105tkowe, poniewa\u017c odrzuca jednostronne rozwi\u0105zanie tak z\u0142o\u017conej kwestii. R\u00f3wno\u015b\u0107 jest warto\u015bci\u0105, ale jest ni\u0105 r\u00f3wnie\u017c wolno\u015b\u0107. Komunizm i socjalizm mia\u0142y swoj\u0105 szans\u0119 i upad\u0142y, ale wolny rynek r\u00f3wnie\u017c nie wydaje si\u0119 by\u0107 ca\u0142kowicie zadowalaj\u0105cym rozwi\u0105zaniem. Wa\u017cna zasada, kt\u00f3ra p\u0142ynie z Tanachu, uczy, \u017ce rynek zosta\u0142 stworzony, aby s\u0142u\u017cy\u0107 ludziom, nie odwrotnie. Musimy wi\u0119c zada\u0107 sobie podstawowe pytanie: co najlepiej s\u0142u\u017cy ludzko\u015bci pod zwierzchnictwem Boga?<\/span><\/p>\n

Uwa\u017cnie czytaj\u0105c parsz\u0119 Be-har, zauwa\u017cymy, \u017ce Tora podejmuje ten problem na trzech r\u00f3\u017cnych poziomach: politycznym, psychologicznym i teologicznym.<\/span><\/p>\n

Pierwszy poziom jest jasny. Be-har proponuje dwa cykle nowego podzia\u0142u d\u00f3br, siedmio- i pi\u0119\u0107dziesi\u0119cioroczny \u2013 szmit\u0119 i jowel. Celem jest przywr\u00f3cenie r\u00f3wnych szans wszystkim poprzez umorzenie d\u0142ug\u00f3w, uwolnienie niewolnik\u00f3w i przywr\u00f3cenie ziemi przodk\u00f3w jej spadkobiercom. Jest to spos\u00f3b na wyr\u00f3wnanie nagromadzonych nier\u00f3wno\u015bci bez ci\u0105g\u0142ego ingerowania w system ekonomiczny.<\/span><\/p>\n

Wymiar psychologiczny bazuje na tym, co francuscy rewolucjoni\u015bci nazywali braterstwem. W zapisie praw w parszy Be-har s\u0142owo \u201ebrat\u201d pada dziesi\u0119\u0107 razy. \u201eNie oszukujcie jeden drugiego (\u2026) gdyby podupad\u0142 brat tw\u00f3j (\u2026) przyjdzie wtedy krewny jego najbli\u017cszy mu i wykupi, co sprzeda\u0142 brat jego\u201d. To rozs\u0105dna logika ewolucyjna. Z prac na temat doboru krewniaczego Williama D. Hamiltona i innych badaczy wiemy, \u017ce najsilniejszym katalizatorem zachowa\u0144 altruistycznych s\u0105 wi\u0119zi rodzinne. Najbardziej sk\u0142onni do po\u015bwi\u0119ce\u0144 jeste\u015bmy w stosunku w\u0142a\u015bnie do tych, z kt\u00f3rymi jeste\u015bmy najbli\u017cej spokrewnieni.<\/span><\/p>\n

W niema\u0142ym stopniu w\u0142a\u015bnie dlatego od pocz\u0105tku \u017cydowskiej historii do dzi\u015b \u017bydzi uwa\u017cali si\u0119 za jedn\u0105 rodzin\u0119 \u2013 potomk\u00f3w Abrahama, Izaaka i Jakuba, Sary, Rebeki, Racheli i Lei. Jedn\u0105 rzecz\u0105 jest uczenie altruizmu przez takie zapisy prawne jak te o latach szabatowych przypadaj\u0105cych co siedem i co pi\u0119\u0107dziesi\u0105t lat, a zupe\u0142nie inn\u0105 pr\u00f3ba ukszta\u0142towania spo\u0142ecze\u0144stwa w taki spos\u00f3b, aby jego cz\u0142onkowie czuli si\u0119 ze sob\u0105 zwi\u0105zani trwa\u0142\u0105 wi\u0119zi\u0105 wsp\u00f3lnej odpowiedzialno\u015bci. St\u0105d narracja ksi\u0119gi Be-reszit, kt\u00f3ra w ogromnej cz\u0119\u015bci opowiada histori\u0119 ludu Izraela nie jako narodu, ale w\u0142a\u015bnie jako rodziny. Prawo i narracja id\u0105 tu w parze. Ca\u0142y nar\u00f3d \u017cydowski jest wielk\u0105, ogromnie rozbudowan\u0105 rodzin\u0105, dlatego musimy sobie pomaga\u0107, kiedy jeden z naszych braci lub jedna z si\u00f3str zostanie bez \u015brodk\u00f3w do \u017cycia. To\u017csamo\u015b\u0107 etniczna dzia\u0142a w s\u0142u\u017cbie moralno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Ostatnim i najg\u0142\u0119bszym wymiarem przedstawionego w parszy Be-har problemu jest wymiar teologiczny. W dwudziestym pi\u0105tym rozdziale ksi\u0119gi Wa-jikra czytamy o najbardziej, moim zdaniem, fundamentalnym przykazaniu biblijnego prawa, wyra\u017conym w niezwykle jasny spos\u00f3b. Przyjrzyjmy si\u0119 dw\u00f3m fragmentom tego rozdzia\u0142u. Pierwszy dotyczy posiadania ziemi, drugi kwestii hebrajskich niewolnik\u00f3w:<\/span><\/p>\n

\u201eZiemia za\u015b nie b\u0119dzie sprzedawana na wieczno\u015b\u0107; bo Moj\u0105 ziemia, bo wy\u015bcie przychodnie i przesiedle\u0144cy u Mnie\u201d (25:23).<\/p>\n

\u201eJe\u017celiby te\u017c podupad\u0142 brat tw\u00f3j przy tobie, a zaprzeda\u0142 ci si\u0119, nie obarczaj go s\u0142u\u017cb\u0105 niewolnicz\u0105. (\u2026) Albowiem s\u0142udzy to Moi, kt\u00f3rych wywiod\u0142em z ziemi Micraim; nie b\u0119d\u0105 sprzedawani, jako si\u0119 sprzedaje niewolnik\u00f3w. Nie w\u0142adaj nim z surowo\u015bci\u0105, a b\u00f3j si\u0119 Boga twojego!\u201d (25:39-43).<\/p>\n

Tora m\u00f3wi w spos\u00f3b zasadniczy: nie istnieje absolutne prawo w\u0142asno\u015bci. Nic w ziemi Izraela nie mo\u017ce by\u0107 posiadane na w\u0142asno\u015b\u0107, bo ostatecznie ziemia ta nale\u017cy do Boga. \u017baden Izraelita nie mo\u017ce te\u017c by\u0107 panem innego Izraelity, poniewa\u017c wszyscy, od kiedy nasi przodkowie wyprowadzeni zostali z niewoli egipskiej, nale\u017cymy do Boga.<\/span><\/p>\n

Ta zasada wskazuje nam r\u00f3wnie\u017c sens historii o stworzeniu \u015bwiata. Tora nie jest zapisem naukowym, ale ksi\u0119g\u0105 prawa. Samo s\u0142owo \u201eTora\u201d oznacza w\u0142a\u015bnie prawo. Pierwsze jej rozdzia\u0142y nie s\u0105 tym samym sprawozdaniem naukowym, ale prawnym. Be-reszit nie jest wi\u0119c odpowiedzi\u0105 na pytanie \u201ejak stworzony zosta\u0142 wszech\u015bwiat?\u201d, ale \u201edlaczego B\u00f3g ma prawo rz\u0105dzi\u0107 lud\u017ami?\u201d. Odpowied\u017a brzmi: poniewa\u017c On stworzy\u0142 wszech\u015bwiat i On jest jego w\u0142adc\u0105. Mo\u017ce zatem ustanawia\u0107 warunki, na kt\u00f3rych pozwala nam zamieszkiwa\u0107 ziemi\u0119. Jest to podstawa ca\u0142ego biblijnego prawa. B\u00f3g rz\u0105dzi nie dzi\u0119ki pot\u0119dze, ale dzi\u0119ki prawu Stw\u00f3rcy do decydowania o owocach swojego stworzenia.<\/span><\/p>\n

W \u017cadnym innym fragmencie Tora nie m\u00f3wi o tym prawie wyra\u017aniej ni\u017c w parszy Be-har, gdzie stanowi ono podstaw\u0119 ustawodawstwa w zakresie w\u0142asno\u015bci i niewolnictwa. Prawo \u017cydowskie opiera si\u0119 na zasadzie, \u017ce tylko B\u00f3g mo\u017ce cokolwiek rzeczywi\u015bcie posiada\u0107. Ludzie nie posiadaj\u0105 rzeczy, a zaledwie nimi zarz\u0105dzaj\u0105. Dlatego s\u0142\u00f3w cedek i cedaka nie da si\u0119 dobrze przet\u0142umaczy\u0107 na inne j\u0119zyki. Oznaczaj\u0105 one jednocze\u015bnie sprawiedliwo\u015b\u0107 i dobroczynno\u015b\u0107, koncepcje zupe\u0142nie ze sob\u0105 niezwi\u0105zane w innych j\u0119zykach. Do sprawiedliwo\u015bci jeste\u015bmy zmuszeni, na dobroczynno\u015b\u0107 decydujemy si\u0119 sami. Kiedy dajemy komu\u015b pieni\u0105dze, kt\u00f3re wcze\u015bniej od niego po\u017cyczyli\u015bmy, jest to sprawiedliwe. Je\u015bli jednak robimy to, poniewa\u017c uwa\u017camy, \u017ce osoba ta potrzebuje pieni\u0119dzy, mamy do czynienia z dobroczynno\u015bci\u0105. Mo\u017cemy wi\u0119c uczyni\u0107 jedno albo drugie, ale nie oba jednocze\u015bnie.<\/span><\/p>\n

Judaizm uczy, \u017ce w rzeczywisto\u015bci nic nie mamy na w\u0142asno\u015b\u0107, mimo \u017ce wydaje nam si\u0119, \u017ce to posiadamy. B\u00f3g, daj\u0105c nam na przechowanie swoj\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107, ufa, \u017ce je\u015bli dostaniemy wi\u0119cej ni\u017c potrzebujemy, podzielimy si\u0119 tym z bardziej od nas potrzebuj\u0105cymi. Na tym polega cedaka \u2013 po\u0142\u0105czenie sprawiedliwo\u015bci i dobroczynno\u015bci.<\/span><\/p>\n

W ten spos\u00f3b Maurice i Vivienne prze\u017cyli swoje \u017cycie. B\u00f3g obdarzy\u0142 Maurice\u2019a sukcesem, ale maj\u0105tek, kt\u00f3ry zgromadzi\u0142, nie nale\u017ca\u0142 tak naprawd\u0119 do niego. Maurice o tym wiedzia\u0142. B\u00f3g zaufa\u0142 mu, \u017ce m\u0105drze wykorzysta owoce sukcesu, aby polepsza\u0107 sytuacj\u0119 \u017cyciow\u0105 innych. On jednak zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce prawdopodobnie lepiej idzie mu zarabianie pieni\u0119dzy ni\u017c ich rozdawanie. Wiedzia\u0142 te\u017c, \u017ce je\u015bli nie rozdzieli\u0142by sprawiedliwie swojego maj\u0105tku mi\u0119dzy potrzebuj\u0105cych, nie wype\u0142ni\u0142by obowi\u0105zku, kt\u00f3ry mia\u0142 w stosunku do Boga i swoich braci na ziemi. Dlatego kiedy spotka\u0142 Vivienne i zobaczy\u0142, jak doskonale rozumia\u0142a potrzeby innych i jak ch\u0119tnie si\u0119 dla nich po\u015bwi\u0119ca\u0142a, wiedzia\u0142, \u017ce musi si\u0119 z ni\u0105 o\u017ceni\u0107.<\/span><\/p>\n

Parsza Be-har kryje w sobie wielk\u0105 prawd\u0119: niemo\u017cliwe jest stworzenie sprawiedliwego spo\u0142ecze\u0144stwa wy\u0142\u0105cznie przy u\u017cyciu politycznych \u015brodk\u00f3w (umorzenia d\u0142ug\u00f3w, przywr\u00f3cenia ziemi przodk\u00f3w jej pierwotnym w\u0142a\u015bcicielom i tym podobnych). Sprawiedliwo\u015b\u0107 spo\u0142eczna ma tak\u017ce sw\u00f3j wymiar psychologiczny i teologiczny \u2013 oba r\u00f3wnie istotne.<\/span><\/p>\n

W prostym, ludzkim rozumieniu ten fragment niesie ide\u0119, kt\u00f3ra zmienia \u017cycie. My\u015blmy o rzeczach, kt\u00f3re posiadamy, nie jak o naszej w\u0142asno\u015bci, ale jak o dobrach, kt\u00f3rymi zarz\u0105dzamy nie tylko z korzy\u015bci\u0105 dla siebie i najbli\u017cszych, ale i dla innych ludzi. Nie pytajmy siebie, co w \u017cyciu mo\u017cemy osi\u0105gn\u0105\u0107, ale czym mo\u017cemy obdarowywa\u0107. B\u0119dziemy podr\u00f3\u017cowa\u0107 przez \u017cycie l\u017cej i z wi\u0119ksz\u0105 rado\u015bci\u0105. Poczujemy, \u017ce nasze \u017cycie ma warto\u015b\u0107. Niewielu z nas mo\u017ce podarowa\u0107 tyle, ile ofiarowali Vivienne i Maurice Wohl, ale skala nie ma znaczenia. B\u0105d\u017amy b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem dla innych, a odkryjemy, \u017ce \u017cycie jest b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem dla nas.<\/span><\/p>\n

\n

[1] Tak\u0105 tez\u0119 stawia Thomas Piketty w Kapitale w XXI wieku (Wydawnictwo Krytyki Politycznej, 2015).<\/em><\/span><\/p>\n

T\u0142umaczenie: Jolanta R\u00f3\u017cy\u0142o \u00a9 CHIDUSZ 2018<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

To, czego nie mamy [Komentarz do parszy Be-har i Be-chukotaj] RABIN JONATHAN SACKS Maurice i Vivienne Wohl byli jedn\u0105 z najbardziej niezwyk\u0142ych par, jakie zna\u0142em. Mogliby uchodzi\u0107 za studium kontrastu. Maurice by\u0142 cichy, zamy\u015blony, refleksyjny i pow\u015bci\u0105gliwy, Vivienne \u2013 otwarta i pe\u0142na \u017cycia, prawdziwa dusza towarzystwa. Doskonale si\u0119 wzajemnie uzupe\u0142niali, jak dwie po\u0142\u00f3wki tworz\u0105ce ca\u0142o\u015b\u0107. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61430"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=61430"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61430\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":124770,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61430\/revisions\/124770"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=61430"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=61430"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=61430"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}