{"id":61626,"date":"2018-05-21T17:09:40","date_gmt":"2018-05-21T15:09:40","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=61626"},"modified":"2018-05-21T08:45:56","modified_gmt":"2018-05-21T06:45:56","slug":"ida-kaminska-aktorka","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=61626","title":{"rendered":"Ida Kami\u0144ska, aktorka"},"content":{"rendered":"
<\/a>Ida Kami\u0144ska, aktorka
\n[ 28 sierpnia 2004 ]<\/span><\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Mariusz Szczygie\u0142<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Ida Kami\u0144ska: matka teatru \u017cydowskiego \/ Encyklopedia Teatru Polskiego<\/em><\/span><\/p>\n

Miesi\u0105c temu us\u0142ysza\u0142a przez sen: ‘Sieg heil! Sieg heil!’. Obudzi\u0142a si\u0119. Pobieg\u0142a do drugiego pokoju, gdzie sta\u0142 telewizor: Gomu\u0142ka krzycza\u0142, \u017ce je\u015bli komu\u015b w Polsce si\u0119 nie podoba, drzwi s\u0105 otwarte, mo\u017ce wyjecha\u0107. ‘Wies\u0142aw! Wies\u0142aw!’ – krzyczeli ludzie. Wo\u0142ali: ‘Teraz! Dzisiaj! Precz!’. Po s\u0142owie ‘Precz!’ rozp\u0142aka\u0142a si\u0119
\n<\/strong><\/p>\n

Najlepiej kupi\u0107 nowe dywany i podepta\u0107. Tak jak rodzina jednej kobiety z Bydgoszczy. Roz\u0142o\u017cyli dwa nowe dywany w mieszkaniu i przez pi\u0119\u0107 dni chodzili po nich w butach.<\/span>Ma 69 lat. Do dzi\u015b mieszka\u0142a w Alejach Jerozolimskich (101 m. 11). Teraz siedzi bezradna na \u0142\u00f3\u017cku. Obok le\u017cy ostatni ‘Przekr\u00f3j’.<\/span><\/p>\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

Rok temu by\u0142a nominowana do Oscara za najlepsz\u0105 rol\u0119 kobiec\u0105. Obok Elizabeth Taylor w ‘Kto si\u0119 boi Virginii Woolf’ i Anouk Aim\u00e9e w ‘Kobiecie i m\u0119\u017cczy\u017anie’. Nie zna\u0142a dobrze angielskiego, wi\u0119c do Hollywood pojecha\u0142a razem z wnuczk\u0105 Erik\u0105, studentk\u0105 anglistyki na uniwersytecie. Dzie\u0144 przed rozdaniem Oscar\u00f3w posz\u0142y na jedno z szesnastu przyj\u0119\u0107. Zorientowa\u0142y si\u0119 w drzwiach, \u017ce wszyscy wstali i komu\u015b g\u0142o\u015bno bij\u0105 brawo. Szepn\u0119\u0142a do wnuczki, \u017ce jest tu chyba kto\u015b s\u0142awny. – Babciu, oni ciebie tak witaj\u0105 – odpar\u0142a Erika. Gregory Peck poprosi\u0142 wnuczk\u0119 do ta\u0144ca.<\/span><\/p>\n

W ‘Variety’ ukaza\u0142a si\u0119 informacja, \u017ce Ida Kami\u0144ska zadziwia swoj\u0105 skromno\u015bci\u0105. ‘Ubrana jest w niezwykle eleganckie suknie, ale swoje brylanty zostawi\u0142a w Warszawie. To wielka aktorka, dla kt\u00f3rej bi\u017cuteria nie ma \u017cadnego znaczenia’.<\/span><\/p>\n

W \u017cyciu nie mia\u0142a \u017cadnego brylantu.<\/span><\/p>\n

By\u0142a pierwsz\u0105 aktork\u0105 z kraj\u00f3w komunistycznych nominowan\u0105 do Oscara. Gdy wysiad\u0142a z samochodu, przed teatrem, w kt\u00f3rym odbywa\u0142a si\u0119 uroczysto\u015b\u0107, ludzie zacz\u0119li wiwatowa\u0107. W foyer musia\u0142a stan\u0105\u0107 na podwy\u017cszeniu i przez kilka minut zachowywa\u0107 si\u0119 jak manekin poruszany okrzykami fotoreporter\u00f3w (ka\u017cdy w czarnym smokingu). W tym czasie grupa dziennikarek zasypywa\u0142a j\u0105 pytaniami na temat sukni i uczesania. Najwi\u0119ksi aktorzy Hollywood przychodzili przywita\u0107 si\u0119 z ni\u0105, nie mia\u0142a jednak poj\u0119cia, kto jest kim. Wielu znanych agent\u00f3w oferowa\u0142o jej swoje us\u0142ugi, ale m\u00f3wi\u0142a do wnuczki: – Nie, nie. Powiedz im, dziecko, \u017ce ja do Polski wracam.<\/span><\/p>\n

Najlepiej nie bra\u0107 \u017cadnej patelni. A ju\u017c w \u017cadnym wypadku nowej, bo zaczn\u0105 si\u0119 k\u0142opoty\u00a0<\/b><\/span><\/p>\n

Zagra\u0142a sklepikark\u0119 w czechos\u0142owackim filmie ‘Sklep przy g\u0142\u00f3wnej ulicy’ w re\u017cyserii Elmara Klosa i Jana Kadara. Film zdoby\u0142 Oscara jako najlepszy film nieangloj\u0119zyczny w 1966 r. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 cz\u0142onk\u00f3w Akademii postanowi\u0142a rok p\u00f3\u017aniej nominowa\u0107 j\u0105 do nagrody za najlepsz\u0105 rol\u0119 kobiec\u0105. Sklep przy g\u0142\u00f3wnej ulicy to pasmanteria w ma\u0142ym miasteczku bez nazwy, na S\u0142owacji roku 1942. Jego w\u0142a\u015bcicielk\u0105 jest 78-letnia \u017byd\u00f3wka Rozalia Lautmanowa. Zjawia si\u0119 u niej Tono Brtko – zwyk\u0142y cz\u0142owiek, ani dobry, ani z\u0142y. \u017bona uwa\u017ca go za nieudacznika, ale gdy tylko komendant policji proponuje, aby zosta\u0142 nowym w\u0142a\u015bcicielem \u017cydowskiego sklepu, widzi dla siebie i m\u0119\u017ca szans\u0119: ‘Szukaj pod pod\u0142og\u0105 z\u0142ota!’ – rozkazuje. Tono orientuje si\u0119, \u017ce w sklepie nie ma \u017cadnego maj\u0105tku. Lautmanowa jest g\u0142ucha i my\u015bli, \u017ce przys\u0142ano jej pomocnika. Daje mu garnitury po m\u0119\u017cu, gotuje ros\u00f3\u0142, a on naprawia jej meble. Przed \u017con\u0105 udaje bezwzgl\u0119dnego aryjskiego zarz\u0105dc\u0119. Pewnego dnia na placu przed sklepem musz\u0105 stawi\u0107 si\u0119 wszyscy \u017bydzi. Tono ze strachu pije w\u00f3dk\u0119, kobiet\u0119 postanawia ukry\u0107. Jednak staruszka zauwa\u017ca t\u0142um i chce wyj\u015b\u0107 do ludzi. Nie rozumie, dlaczego zawsze przyjazny, a teraz coraz bardziej napastliwy Tono j\u0105 zatrzymuje. Broni si\u0119, ale m\u0119\u017cczyzna si\u0142\u0105 wpycha j\u0105 do piwnicy. Kobieta potyka si\u0119 i o co\u015b uderza. Gdy Tono odkrywa, \u017ce zabi\u0142, robi p\u0119tl\u0119 i wiesza si\u0119 na \u015brodku sklepu. W ostatniej scenie Rozalia i Tono ubrani na bia\u0142o spaceruj\u0105 pod r\u0119k\u0119 po zalanej biel\u0105 i s\u0142o\u0144cem g\u0142\u00f3wnej ulicy. Znany krytyk ‘New Yorkera’ Kenneth Tynan napisa\u0142, \u017ce p\u0142aka\u0142 jeszcze w drodze z kina.<\/span><\/p>\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

Na kilka godzin przed wr\u0119czeniem nagr\u00f3d telewizja ameryka\u0144ska przeprowadzi\u0142a plebiscyt, w kt\u00f3rym widzowie typowali zwyci\u0119zc\u00f3w. Wygra\u0142a Kami\u0144ska, dosta\u0142a o 200 g\u0142os\u00f3w wi\u0119cej ni\u017c Taylor. Ale to Taylor zdoby\u0142a Oscara.<\/span><\/p>\n

W Hollywood Ida Kami\u0144ska wyrazi\u0142a tylko jedn\u0105 pro\u015bb\u0119. Omal nie sp\u00f3\u017ani\u0142y si\u0119 przez to z wnuczk\u0105 na uroczysto\u015b\u0107. Pod Beverly Hills Hotel zaje\u017cd\u017ca\u0142y limuzyny. Ka\u017cda z flag\u0105 kraju, z kt\u00f3rego pochodzi go\u015b\u0107. Gdy zobaczy\u0142a na samochodzie czechos\u0142owack\u0105 flag\u0119, poprosi\u0142a, aby umocowali te\u017c polsk\u0105. Dojecha\u0142y pod teatr z dwiema flagami na masce.<\/span><\/p>\n

Ze wszystkich patelni zdzieraj\u0105 emali\u0119, pod ni\u0105 szukaj\u0105 z\u0142ota\u00a0<\/b><\/span><\/p>\n

Jest drobna, niska, delikatna i ambitna. Teraz, po sukcesie ‘Sklepu…’, wci\u0105\u017c j\u0105 pytaj\u0105, dlaczego nie wyst\u0119puje w polskich filmach. W kraju nie zaproponowano jej roli od 20 lat, a sw\u00f3j pierwszy powojenny film nakr\u0119ci\u0142a w Czechos\u0142owacji.<\/span><\/p>\n

– Wi\u0119kszo\u015b\u0107 polskich re\u017cyser\u00f3w filmowych to \u017bydzi, dlatego boj\u0105 si\u0119 anga\u017cowa\u0107 \u017cydowskich aktor\u00f3w – odpowiada\u0142a do niedawna i zdanie to robi towarzysk\u0105 karier\u0119.<\/span><\/p>\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

Urodzi\u0142a si\u0119 w Odessie, bo jej rodzice ze swoim teatrem obje\u017cd\u017cali carsk\u0105 Rosj\u0119. Zadebiutowa\u0142a na scenie, gdy mia\u0142a lat 16, i odt\u0105d w teatrze powtarzano, \u017ce ka\u017cdy musi zakocha\u0107 si\u0119 w Idzie. Tak jak ka\u017cdy musi przej\u015b\u0107 odr\u0119. Jej matka Ester Rachel Kami\u0144ska obdarza\u0142a uczuciem ka\u017cdego cz\u0142owieka, kt\u00f3ry mia\u0142 cho\u0107 jedn\u0105 zalet\u0119. Kiedy nie mia\u0142 ani jednej, na jego usprawiedliwienie m\u00f3wi\u0142a, \u017ce przecie\u017c opowiada dobre dowcipy. O ulubionych autorach mawia\u0142a: – Niech B\u00f3g ma go w swojej opiece. Pochodzi\u0142a z ma\u0142ej miejscowo\u015bci Porozowo, gdzie ojciec prowadzi\u0142 sklep. Na scenie w Warszawie pojawi\u0142a si\u0119, gdy mia\u0142a 22 lata. Ju\u017c za \u017cycia nazwano j\u0105 matk\u0105 \u017cydowskiego teatru. Pisano: ‘Ester Rachel jest tak wybitn\u0105 aktork\u0105, \u017ce s\u0142owo \u00bbgra\u0142a \u00ab w jej przypadku jest obelg\u0105’. Ostatnie zdanie, jakie wypowiedzia\u0142a przed \u015bmierci\u0105, brzmia\u0142o: – Zaraz opadnie kurtyna.<\/span><\/p>\n

Ojciec Idy Abraham Kami\u0144ski by\u0142 tak prawdom\u00f3wny, \u017ce kiedy zdradzi\u0142 \u017con\u0119, natychmiast j\u0105 o tym poinformowa\u0142. Pochodzi\u0142 z biedoty na warszawskiej Woli. Nauczy\u0142 si\u0119 sam kilku j\u0119zyk\u00f3w. D\u0105\u017cy\u0142 do tego, \u017ceby jak naj\u0142adniej i najwygodniej mieszka\u0107, dlatego tam, gdzie mieszkali, zawsze pierwsi w okolicy mieli gaz, centralne ogrzewanie i elektryczno\u015b\u0107. Pcha\u0142 si\u0119 do pi\u0119knych nie\u017cydowskich ulic. M\u00f3wi\u0142, \u017ce \u017byd\u00f3w trzeba nauczy\u0107 \u017cy\u0107 lepiej. Za pieni\u0105dze przywiezione przez \u017con\u0119 po wyst\u0119pach w Ameryce zacz\u0105\u0142 budowa\u0107 teatr w centrum miasta, gdzie \u017byd\u00f3w prawie nie by\u0142o. Za\u0142o\u017cy\u0142 go w rotundzie na Obo\u017anej 1\/3 i przekszta\u0142ci\u0142 w pierwszy zawodowy teatr \u017cydowski. Chcia\u0142, by przychodzili tu ci, kt\u00f3rzy swoich ulic nigdy nie opuszczaj\u0105.<\/span><\/p>\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

Dot\u0105d panowa\u0142 pogl\u0105d, \u017ce \u017bydzi s\u0105 zbyt biedni, by mie\u0107 osobne teatry dla dramatu, opery, operetki i farsy. Jeden teatr musi wi\u0119c da\u0107 publiczno\u015bci wszystko, i to w jednej sztuce – melodramacie operetkowo-kabaretowym. Kami\u0144scy mieli ambicj\u0119, aby wystawia\u0107 w jidysz klasyk\u0119 \u015bwiatow\u0105. Podczas tourn\u00e9e w Stanach widzieli ju\u017c takie przypadki. Na Second Avenue w NY miejscowy gwiazdor Adler gra\u0142 \u017cydowskiego Hamleta, a przer\u00f3bki dramatu dokona\u0142 Zo\u0142otorowski, kt\u00f3ry mia\u0142 przydomek Icie Kutas. Ulepszy\u0142 Szekspira i ‘By\u0107 albo nie by\u0107’ zamieni\u0142 na ‘Co to jest cz\u0142owiek?’. Adler nie przygotowa\u0142 si\u0119 do roli, wi\u0119c zacz\u0105\u0142 nerwowo chodzi\u0107 po scenie, a na ca\u0142y teatr s\u0142ycha\u0107 by\u0142o g\u0142os suflera: ‘Co-to-jest–cz\u0142o-wiek…?’. Aktor w ko\u0144cu podszed\u0142 do rampy i krzykn\u0105\u0142: ‘Co to jest cz\u0142owiek?! Icie Kutas b\u0119dzie mi m\u00f3wi\u0142, co to jest cz\u0142owiek?’, i zszed\u0142 ze sceny.<\/span><\/p>\n

\n

Ida opowiada to przy r\u00f3\u017cnych okazjach. \u017bydowski Hamlet? Zawsze dodatkowe komplikacje!<\/span><\/p>\n

Ka\u017cdy ma prawo zabra\u0107 tylko dwadzie\u015bcia ksi\u0105\u017cek\u00a0<\/b><\/span><\/p>\n

Przed sam\u0105 wojn\u0105 mia\u0142a sw\u00f3j Warszawski \u017bydowski Teatr Artystyczny, c\u00f3rk\u0119 Ruth (aktork\u0119) i drugiego m\u0119\u017ca Mariana Melmana (aktora). Wyst\u0119powali w Stanach, Rosji i we Francji. W Wilnie na jej jubileusz 20 lat na scenie na 600 miejsc wcisn\u0119\u0142o si\u0119 tysi\u0105c widz\u00f3w, a pozosta\u0142ym na zewn\u0105trz teatru opowiadano, co dzieje si\u0119 w \u015brodku.<\/span><\/p>\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

Teatr i mieszkanie w Warszawie zbombardowano na pocz\u0105tku wrze\u015bnia, gdy siedzieli w schronie. Nie zosta\u0142o im nic poza pier\u015bcionkiem i dwoma futrami. W piwnicy razem z nimi siedzia\u0142 Bia\u0142y Armstrong. Nazywa\u0142 si\u0119 Adolf Rosner, ale w tej sytuacji m\u00f3wiono do niego Adi. Podpisywa\u0142 si\u0119 Eddie, potem – Edi. Sprzedawano widok\u00f3wki, jak gra na dw\u00f3ch tr\u0105bkach naraz; jako 19-latek zaj\u0105\u0142 w Ameryce drugie miejsce w konkursie jazzowym, w kt\u00f3rym Armstrong zaj\u0105\u0142 pierwsze. Jego ojciec by\u0142 szewcem z O\u015bwi\u0119cimia. Adi przyjecha\u0142 z Berlina na koncerty do Polski, a Ruth Kami\u0144ska \u015bpiewa\u0142a z jego zespo\u0142em w Caf\u00e9 Esplanada. Przy pierwszych bombardowaniach \u017cycie uratowa\u0142 im fortepian, pod kt\u00f3ry razem wskoczyli. W drugim tygodniu bombardowa\u0144 Adi poprosi\u0142 w schronie o r\u0119k\u0119 Ruth. Ida da\u0142a c\u00f3rce w posagu pier\u015bcionek i dwie puszki sardynek znalezione w ruinach. Wyszli po trzech tygodniach. Spali jaki\u015b czas u znajomych. Dozorczyni za to, \u017ce nie doniesie, i\u017c w kamienicy s\u0105 \u017bydzi, bra\u0142a niewyg\u00f3rowan\u0105 op\u0142at\u0119. Pewnego wieczoru zjawi\u0142a si\u0119 dziennikarka pani S\u0142apak z ostrze\u017ceniem (za darmo), aby wyjechali natychmiast, bo Ida Kami\u0144ska jest na li\u015bcie re\u017cyser\u00f3w sztuk antyhitlerowskich, przeznaczona do likwidacji.<\/span><\/p>\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

Sowieci opanowali ju\u017c wschodni\u0105 Polsk\u0119. Powiedzia\u0142a: – Jed\u017amy tam, gdzie panuje sprawiedliwo\u015b\u0107 i braterstwo.<\/span><\/p>\n

Niemcy karali ju\u017c pr\u00f3by ucieczek na Wsch\u00f3d, ale uratowa\u0142 ich Adi. Na granicy pokaza\u0142 tr\u0105bk\u0119 i afisze swojego s\u0142ynnego zespo\u0142u z Berlina. Radziecka w\u0142adza da\u0142a jej teatr we Lwowie, ale \u017bydzi namawiali j\u0105 do wyjazdu za ocean. Pomy\u015bla\u0142a, \u017ce to straszne. Przyjecha\u0142a przecie\u017c do kraju, gdzie wszyscy byli r\u00f3wni, a \u017byd\u00f3w traktowano godziwie. Matka marzy\u0142a, \u017ceby prowadzi\u0107 chocia\u017c teatr nale\u017c\u0105cy do gminy \u017cydowskiej, a ona ma od razu pa\u0144stwowy! Komuni\u015bci traktuj\u0105 j\u0105 z takim szacunkiem, a ona ma to zostawi\u0107 i jecha\u0107 tam, gdzie stawa\u0142aby si\u0119 z dnia na dzie\u0144 bezczelnie bogata?<\/span><\/p>\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

Wojna dociera\u0142a w g\u0142\u0105b Rosji, wi\u0119c wyjechali przez Chark\u00f3w i Baku do Frunze w Kirgistanie. We Frunze przez dwa lata wystawiali sztuki w filharmonii. (Jej najwi\u0119ksze marzenie w tym mie\u015bcie: napi\u0107 si\u0119 cho\u0107 raz herbaty ze szklanki z \u0142y\u017ceczk\u0105, a nie z puszki po konserwach). Ruth urodzi\u0142a we Frunze c\u00f3rk\u0119. Jej imi\u0119 Erika by\u0142o skr\u00f3tem od Ester Rachel Kami\u0144ska. Ida w tym samym czasie urodzi\u0142a Wiktora i dzieci uchodzi\u0142y za bli\u017aniaki. Adi stworzy\u0142 orkiestr\u0119 jazzow\u0105, a pierwszy sekretarz Komunistycznej Partii Bia\u0142orusi Pantelejmon Ponomarienko da\u0142 im w 1942 r. poci\u0105g w prezencie. W roku 1943 zagrali w pustym teatrze w Soczi tylko dla Stalina, kt\u00f3rego nawet nie widzieli ze sceny. Poinformowano ich, \u017ce wyst\u0119p si\u0119 podoba\u0142. – A wi\u0119c jeste\u015bmy bezpieczni na co najmniej 25 lat – Adi powiadomi\u0142 Ruth. Odt\u0105d m\u00f3wiono: Rosner – dyrektor prywatnej orkiestry Stalina. Jednak w 1946 r. w ‘Prawdzie’ ukaza\u0142 si\u0119 artyku\u0142 pt. ‘Trywialno\u015b\u0107 na estradzie’; dowodzi\u0142, \u017ce Rosner uprawia triki i gra muzyk\u0119, kt\u00f3ra demoralizuje umys\u0142y. Pojawi\u0142o si\u0119 has\u0142o: ‘Kto dzi\u015b gra jazz, jutro zdradzi ojczyzn\u0119!’. Gorki napisa\u0142 rozpraw\u0119 o jazzie jako muzyce duchowej n\u0119dzy, a\u017c w ko\u0144cu Stalin zabroni\u0142 u\u017cywa\u0107 tego s\u0142owa. Postanowili, \u017ce jak najszybciej razem wr\u00f3c\u0105 do Polski. Ida z Marianem Melmanem i synem odjechali kilka dni wcze\u015bniej ni\u017c dzieci. Zamieszkali w wyzwolonej Warszawie, w hotelu.<\/span><\/p>\n

Meble s\u0105 zakazane. Trzeba je sprzeda\u0107 lub rozda\u0107. Ka\u017cdy mo\u017ce mie\u0107 dwie poduszki puchowe, ko\u0142dr\u0119 oraz po\u015bciel\u00a0<\/b><\/span><\/p>\n

Adi i Ruth z Erik\u0105 wci\u0105\u017c nie przyje\u017cd\u017cali. Dosta\u0142a wiadomo\u015b\u0107: Adiego aresztowano za ‘zdrad\u0119 ojczyzny przez nielegalny wyjazd za granic\u0119’ (w ten spos\u00f3b dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce jego ojczyzn\u0105 jest ZSRR) oraz za ‘kosmopolityzm’. Zadzwoni\u0142a do szkolnej kole\u017canki – Doby Taubin z Moskwy – \u017ceby sprawdzi\u0142a, co naprawd\u0119 si\u0119 sta\u0142o. Doba oddzwoni\u0142a: – Tw\u00f3j zi\u0119\u0107 zachorowa\u0142, Ruth we Lwowie codziennie nosi mu do szpitala jedzenie (co znaczy\u0142o, \u017ce Adi zosta\u0142 aresztowany).<\/span><\/p>\n

– Czy wiadomo, jak d\u0142ugo potrwa choroba?<\/span><\/p>\n

– Miejmy nadziej\u0119, \u017ce wkr\u00f3tce minie, mn\u00f3stwo os\u00f3b na ni\u0105 zapad\u0142o, ale niekt\u00f3rzy ju\u017c opu\u015bcili szpital.<\/span><\/p>\n

Interweniowa\u0142a u kilku ministr\u00f3w, lecz zapewnili j\u0105, \u017ce Polacy b\u0119d\u0105 wraca\u0107 z ZSRR w terminie p\u00f3\u017aniejszym.<\/span><\/p>\n

Zn\u00f3w zadzwoni\u0142a Doba: – Twoja c\u00f3rka posz\u0142a do m\u0119\u017ca i zarazi\u0142a si\u0119 chorob\u0105.<\/span><\/p>\n

Adiego torturowano przez siedem miesi\u0119cy, aby przyzna\u0142 si\u0119, \u017ce jest szpiegiem. Potem zapad\u0142 wyrok – dziesi\u0119\u0107 lat w obozie pracy w Chabarowsku. Po czterech latach trafi\u0142 na Ko\u0142ym\u0119. Ruth zes\u0142ano do miasta Kokczetaw w Kazachstanie, gdzie mog\u0142a mieszka\u0107 w wolno stoj\u0105cym domu, ale codziennie musia\u0142a meldowa\u0107 si\u0119 na milicji. Doba zabra\u0142a do Moskwy Erik\u0119. Ida posz\u0142a do wicepremiera. – Wszelkie nasze wysi\u0142ki id\u0105 na marne – powiedzia\u0142 Jakub Berman, a jego sekretarka rozp\u0142aka\u0142a si\u0119. Julian Tuwim wyjawi\u0142 jej w zaufaniu, \u017ce siostra prezydenta Bieruta tak\u017ce jest zes\u0142ana i nic nie da si\u0119 w tej sprawie zrobi\u0107.<\/span><\/p>\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

W ’48 w\u0142adze zaproponowa\u0142y, aby zorganizowa\u0142a pa\u0144stwowy teatr \u017cydowski w \u0141odzi; ona zaproponowa\u0142a, \u017ce nie zapisze si\u0119 do partii.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

Po dw\u00f3ch latach dowiedzia\u0142a si\u0119, \u017ce Ruth zosta\u0142a zwolniona, lecz bez prawa wjazdu do Moskwy, gdzie mieszka\u0142a Erika. B\u0142\u0105ka\u0142a si\u0119 wi\u0119c od miejscowo\u015bci do miejscowo\u015bci i szuka\u0142a pracy. Ida wys\u0142a\u0142a jej aparat fotograficzny i przeno\u015bn\u0105 ciemni\u0119, \u017ceby mog\u0142a zarabia\u0107 robieniem zdj\u0119\u0107. W ’56 Ruth z c\u00f3rk\u0105 wydosta\u0142y si\u0119 do Polski. (Starania czyni\u0142 znajomy Idy, pisarz tak zakochany w komunizmie, \u017ce kiedy przyjecha\u0142 do Szwajcarii, jej w\u0142adze zabroni\u0142y mu spotyka\u0107 si\u0119 wi\u0119cej ni\u017c z dwiema osobami naraz. Nazywa\u0142 si\u0119 Ilja Erenburg).<\/span><\/p>\n

W tej po\u015bcieli lepiej przespa\u0107 si\u0119 kilka dni<\/b><\/span><\/p>\n

W 1955 r. prowadzi\u0142a jedyny poza Izraelem pa\u0144stwowy teatr \u017cydowski na \u015bwiecie. I to w Warszawie, mie\u015bcie z najd\u0142u\u017csz\u0105 tradycj\u0105 teatru jidysz. Podczas gdy Sowieci ju\u017c w 1949 r. zlikwidowali wszystkie swoje \u017cydowskie teatry. – Co znaczy – jak zauwa\u017cy\u0142 jej najb\u0142yskotliwszy aktor – \u017ce u nas pa\u0144stwo dop\u0142aca do tego, \u017ce wci\u0105\u017c jeszcze chcemy by\u0107 \u017bydami.<\/span><\/p>\n

Teatr mie\u015bci si\u0119 w baraku, w ruinach pa\u0142acu Kronenberga na Kr\u00f3lewskiej, tam, gdzie nied\u0142ugo zbuduj\u0105 hotel Victoria. Nosi imi\u0119 Estery Racheli Kami\u0144skiej, a przez 15 lat nikt nie rzuci\u0142 kamieniem w gabloty z afiszami. Pytaj\u0105 j\u0105 na Zachodzie, po co teatr w kraju, gdzie na stu \u017byd\u00f3w prze\u017cy\u0142 jeden. Odpowiada, \u017ce \u017cyj\u0105 i musz\u0105 zrobi\u0107 wszystko, co w ich mocy, aby m\u00f3c dalej \u017cy\u0107.<\/span><\/p>\n

Jej aktor Henryk Grynberg powtarza, \u017ce c\u00f3rka matki \u017cydowskiego teatru nie mia\u0142a prawa porzuci\u0107 dziedzictwa tylko dlatego, \u017ce wymordowano aktor\u00f3w i publiczno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

Jaki\u015b czas je\u017adzili po Polsce starym wojskowym autobusem, kt\u00f3ry – jak zauwa\u017cyli – nie nadawa\u0142 si\u0119 dla wojska, bo przepuszcza\u0142 do \u015brodka spaliny. Widnia\u0142 na nim napis: ‘Pa\u0144stwowy Teatr im. E.R. Kami\u0144skiej’. Nie ‘Pa\u0144stwowy Teatr \u017bydowski’ i nie ‘Estery Racheli Kami\u0144skiej’. W Londynie i Amsterdamie zape\u0142nia\u0142a si\u0119 ca\u0142a widownia. W Legnicy i \u0141odzi – zanotowa\u0142 Grynberg – \u0107wier\u0107. W \u017cydowskim mie\u015bcie Lublinie – trzy rz\u0119dy. W \u017cydowskim mie\u015bcie W\u0142oc\u0142awku nie ma ani jednego \u017byda, ale w\u0142adze miasta postanowi\u0142y pokaza\u0107 dzieciom \u017byd\u00f3w i wybra\u0142y przedstawienie ‘Meir Ezofowicz’ – lektur\u0119 szkoln\u0105. Dzieci najautentyczniej jak mog\u0142y, wo\u0142a\u0142y: ‘\u017byd – Mosiek – \u017byd!’. Aktorzy poczuli si\u0119 swojsko jak w dawnej \u017cydowskiej Polsce. – Zupe\u0142nie jakby nikogo nigdy nie wymordowano i nie zagazowano – skonstatowali.<\/span><\/p>\n

Ida Kami\u0144ska zawsze znajduje nowych aktor\u00f3w w\u015br\u00f3d spotykanych ksi\u0119gowych, kelnerek i szewc\u00f3w. W teatrach szuka goj\u00f3w o semickim wygl\u0105dzie. Prostodusznie m\u00f3wi ludziom, co o nich my\u015bli, i prawie nikt si\u0119 nie obra\u017ca. M\u00f3wi\u0105, \u017ce kiedy schodzi po schodach, jest dam\u0105, ale gdy tylko zacznie rozmow\u0119, zamienia si\u0119 w dziewczynk\u0119. Wszystkim si\u0119 bawi, nic jej nie m\u0119czy, a \u017cycie nie jest tak wa\u017cne jak scena. Narzekaj\u0105 tylko ci, kt\u00f3rzy mieli ochot\u0119 na jak\u0105\u015b rol\u0119, a Ida obsadzi\u0142a w niej w\u0142a\u015bnie c\u00f3rk\u0119, m\u0119\u017ca lub zi\u0119cia. Latem je\u017adzi do Sopotu, lecz zawsze przez dwa tygodnie zapomina p\u00f3j\u015b\u0107 na pla\u017c\u0119. Bo siedzi na ty\u0142ach hotelu Grand i od rana do wieczora gra w karty. Lubi gra\u0107 z bryd\u017cowym mistrzem Polski; wygrywa i przegrywa du\u017ce sumy. Plotka g\u0142osi, \u017ce Ida Kami\u0144ska cz\u0119sto gra w pokera z \u017conami partyjnych sekretarzy i wygrywa mieszkania dla swoich aktor\u00f3w. Jednej z m\u0142odych aktorek, kt\u00f3ra nie ma si\u0119 gdzie podzia\u0107, pozwala mieszka\u0107 w swojej teatralnej garderobie. – Jeste\u015b zbyt \u0142adna, \u017ceby mie\u0107 takie stare buty – m\u00f3wi i kupuje jej nowe.<\/span><\/p>\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

Na scenie umie tak ustawi\u0107 amator\u00f3w, \u017ce wygl\u0105daj\u0105 jak zawodowcy. ‘\u017byda Hocmacha, kt\u00f3ry jak \u017congler handluje powietrzem, antysemit\u00f3w wymija jak akrobata, a policjant\u00f3w jak magik – kaza\u0142a zagra\u0107 by\u0142emu krawcowi, kt\u00f3ry przeszed\u0142 szlak bojowy od Wo\u0142gi do Berlina w za du\u017cych butach Armii Czerwonej i wr\u00f3ci\u0142 piechot\u0105 z maszyn\u0105 do szycia na plecach. Najlepsi warszawscy aktorzy szli za kulisy, aby pozna\u0107 osobi\u015bcie tak znakomitego artyst\u0119, i wychodzili zdziwieni, bo kompletnie nie mia\u0142 nic do powiedzenia o sztuce’ – opowiada Grynberg. Sama wciela si\u0119 we wszystkie role swojej matki. A poniewa\u017c jest od niej ni\u017csza i drobniejsza, nosi wysokie obcasy. Wzrostu dodaje sobie wysokimi ko\u0142nierzami. Aktorzy maj\u0105 wra\u017cenie, \u017ce graj\u0105 z sam\u0105 Ester. Wyst\u0119puj\u0105 na festiwalach, przywo\u017c\u0105 medale. Jednak kiedy minister Sokorski na noworocznych spotkaniach z artystami podsumowuje osi\u0105gni\u0119cia kulturalne, o jej teatrze zawsze zapomina. Wi\u0119c ona co roku wstaje i delikatnie przypomina ministrowi o faktach. Minister co roku najserdeczniej przeprasza.<\/span><\/p>\n

Jako Matka Courage wraca z miasta, gdzie wy\u017cebra\u0142a kawa\u0142ek chleba, i zastaje c\u00f3rk\u0119 zamordowan\u0105. Krytyka pisze: ‘Jedna z najwi\u0119kszych wsp\u00f3\u0142czesnych tragiczek nie potrzebuje uczy\u0107 si\u0119 roli. Ona jest \u017cydowsk\u0105 Matk\u0105 Courage’ (Jan Kott). Wystarczy, \u017ce wejdzie na scen\u0119, westchnie, i ludzie p\u0142acz\u0105. Bo ‘razem z ni\u0105 pojawia si\u0119 sam Los’ (J\u00f3zef Hen). Dlatego re\u017cyserzy Kadar i Klos chcieli, by to ona zagra\u0142a Lautmanow\u0105: – Szukamy aktorki, kt\u00f3ra nie b\u0119dzie udawa\u0107.<\/span><\/p>\n

Za z\u0142ot\u00f3wki kupi\u0107 dolary i zaszy\u0107 w p\u0142aszczach. Kupi\u0107 co\u015b cennego i malutkiego, diament<\/b><\/span><\/p>\n

Siedzi teraz na \u0142\u00f3\u017cku i nie ma si\u0142y si\u0119 rozebra\u0107. Cztery miesi\u0105ce temu teatry na G\u00f3rnym \u015al\u0105sku przesta\u0142y udost\u0119pnia\u0107 Pa\u0144stwowemu Teatrowi im. E.R. Kami\u0144skiej swoje sale. Ka\u017cdy termin by\u0142 niedobry. Przed rokiem nakr\u0119cono film dokumentalny pt. ‘Jej teatr’; nie wy\u015bwietlono go jednak i dowiedzia\u0142a si\u0119, \u017ce nie ma na to szans. W ubieg\u0142ym miesi\u0105cu w Warszawie z dnia na dzie\u0144 zapowiedziano pokaz obu film\u00f3w naraz. I ‘Sklepu…’, i dokumentu. Nie mog\u0142a w to uwierzy\u0107, jednak na pocz\u0105tku seansu wszystko si\u0119 wyja\u015bni\u0142o: ‘Wy\u0142\u0105czy\u0107 to, bo spalimy t\u0119 bud\u0119!’ – krzyczeli w kinie wynaj\u0119ci ludzie.<\/span><\/p>\n

Miesi\u0105c temu telewizja codziennie pokazywa\u0142a t\u0142umy. W FSO – z transparentami: ‘Oczy\u015bci\u0107 parti\u0119 z syjonist\u00f3w!’, w Hucie Warszawa: ‘Syjoni\u015bci do Syjonu!’, ‘Mo\u015bki do Izraela!’. Na Rynek w Krakowie przysz\u0142o sto tysi\u0119cy ludzi, od ‘syjonisty’ zaczyna\u0142 si\u0119 ka\u017cdy transparent. ‘A wi\u0119c partia mo\u017ce zmobilizowa\u0107 sto tysi\u0119cy Polak\u00f3w pod jednym has\u0142em antysemityzmu’ – pisa\u0142 zaszokowany Konstanty Jele\u0144ski w paryskiej ‘Kulturze’. Robotnicy zgonieni na wiece pytali siebie nawzajem, kim s\u0105 ci syjoni\u015bci, bo nowego s\u0142owa zacz\u0119to u\u017cywa\u0107 nagle.<\/span><\/p>\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

Ca\u0142y czas rozmy\u015bla: jak mog\u0142o do tego doj\u015b\u0107? Leopold Tyrmand napisa\u0142, \u017ce sytuacja \u017byd\u00f3w jest schizofreniczna. Komunizm likwiduje wszelkie r\u00f3\u017cnice pochodzenia mi\u0119dzy lud\u017ami i z tego powodu \u017bydzi s\u0142u\u017c\u0105 mu \u015blepo. Gdy jednak dora\u017ana korzy\u015b\u0107 tego wymaga, komunizm owe r\u00f3\u017cnice wskrzesza. Wtedy ko\u0144czy si\u0119 przydatno\u015b\u0107 \u017byda-komunisty jako narz\u0119dzia w walce o w\u0142adz\u0119, a zaczyna rola koz\u0142a ofiarnego. Komunizm \u017c\u0105da wi\u0119c od \u017byd\u00f3w, aby zaakceptowali go jako obro\u0144c\u0119 prze\u015bladowanych i prze\u015bladowc\u0119 jednocze\u015bnie.<\/span><\/p>\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

Od niedawna bierze tabletki nasenne. Miesi\u0105c temu us\u0142ysza\u0142a przez sen: ‘Sieg heil! Sieg heil!’. Obudzi\u0142a si\u0119, jednak krzyki nie ucich\u0142y. Pobieg\u0142a do drugiego pokoju, gdzie sta\u0142 telewizor: ‘Wies\u0142aw! Wies\u0142aw!’ – krzyczeli ludzie. Gomu\u0142ka krzycza\u0142, \u017ce je\u015bli komu\u015b w Polsce si\u0119 nie podoba, drzwi s\u0105 otwarte, mo\u017ce wyjecha\u0107. Ludzie wo\u0142ali: ‘Teraz! Dzisiaj! Precz!’. Wiec odbywa\u0142 si\u0119 w Sali Kongresowej, niemal naprzeciwko ich domu. Po s\u0142owie ‘Precz!’ rozp\u0142aka\u0142a si\u0119. – Musimy natychmiast ucieka\u0107, b\u0119dzie pogrom – powiedzia\u0142a do m\u0119\u017ca. Bronia, ich s\u0142u\u017c\u0105ca, pobieg\u0142a zamkn\u0105\u0107 drzwi na wszystkie zamki. (- Bo zaraz tu przyjd\u0105!).<\/span><\/p>\n

Wy\u0142\u0105czyli telewizor i wszyscy – ona, m\u0105\u017c, syn, c\u00f3rka, m\u0105\u017c c\u00f3rki, wnuczka, m\u0105\u017c wnuczki i Bronia – w ca\u0142kowitej ciszy siedzieli przy stole.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

Nikt jej nie zwolni\u0142 z pracy. Nie sugerowa\u0142 opuszczenia kraju tak jak czterem tysi\u0105com docent\u00f3w, profesor\u00f3w, dziennikarzy. Akurat jej – legendy sceny – nikt nie zamierza\u0142 wygania\u0107. Gdyby zosta\u0142a, by\u0142aby dowodem, \u017ce \u017byd\u00f3w wcale nie wyrzuca si\u0119 z Polski, a wyje\u017cd\u017caj\u0105 tylko ci, kt\u00f3rzy nie akceptuj\u0105 socjalizmu. W nagrod\u0119 dosta\u0142aby mo\u017ce nawet kilka g\u0142\u00f3wnych r\u00f3l w Teatrze Telewizji albo wi\u0119cej pieni\u0119dzy dla swoich aktor\u00f3w. Sama posz\u0142a do wydzia\u0142u kultury urz\u0119du miejskiego i poda\u0142a si\u0119 do dymisji. – Z najwy\u017cszej trybuny pad\u0142o, \u017ce je\u015bli komu\u015b si\u0119 tu nie podoba, mo\u017ce wyjecha\u0107 – powiedzia\u0142a. Kierownik wydzia\u0142u poca\u0142owa\u0142 j\u0105 w r\u0119k\u0119 i podzi\u0119kowa\u0142 za pi\u0119kny wk\u0142ad w polsk\u0105 sztuk\u0119. Jego zast\u0119pca mia\u0142 \u0142zy w oczach. Odwiedzi\u0142o j\u0105 wiele os\u00f3b; jaki\u015b pan kl\u0119kn\u0105\u0142, uca\u0142owa\u0142 r\u0105bek jej sukienki i powiedzia\u0142: ‘Prosz\u0119 nie wini\u0107 nas wszystkich’.<\/span><\/p>\n

Po zwolnieniu z pracy, a przed oddaniem mieszkania, nale\u017cy zda\u0107 dow\u00f3d osobisty i paszport. Dostaje si\u0119 za\u015bwiadczenie, \u017ce nie jest si\u0119 ju\u017c obywatelem polskim, oraz bilet w jedn\u0105 stron\u0119 zwany ‘dokumentem podr\u00f3\u017cy’\u00a0<\/b><\/span><\/p>\n

Jest wi\u0119c 21 sierpnia 1968. Ma 69 lat, b\u0119dzie \u017cy\u0142a jeszcze 12. Le\u017cy teraz na \u0142\u00f3\u017cku.<\/span><\/p>\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

Po otrzymaniu dokumentu podr\u00f3\u017cy ka\u017cdy \u017byd ma miesi\u0105c na pozbycie si\u0119 wszystkiego i musi opu\u015bci\u0107 Polsk\u0119.<\/span><\/p>\n

Postanowi\u0142a, \u017ce nie kupi dolar\u00f3w i nie b\u0119dzie ich zaszywa\u0107 w podszewce. Nowe dywany i nowa po\u015bciel nie powinny wygl\u0105da\u0107 jak nowe, aby nie p\u0142aci\u0107 du\u017cego c\u0142a w obcej walucie. Dlatego ludzie szyj\u0105 poszwy, a potem ugniataj\u0105. Postanowi\u0142a, \u017ce nie zap\u0142ac\u0105 c\u0142a i nie b\u0119d\u0105 niczego depta\u0107 ani gnie\u015b\u0107. – Wiesz, Broniu, ja niech\u0119tnie gram w komediach – oznajmi\u0142a.<\/span><\/p>\n

Zagraniczne honoraria – zgodnie z przepisami – dosta\u0142a od polskiego banku w z\u0142ot\u00f3wkach, kt\u00f3rych nie ma po co wywozi\u0107 za granic\u0119. Kupili wi\u0119c, co mogli kupi\u0107, a reszt\u0119 pieni\u0119dzy rozdali znajomym. Skoro zakazuje si\u0119 wywozu mebli, rozdali te\u017c meble. Najwi\u0119kszym baga\u017cem jest skrzynia z zastaw\u0105 srebrn\u0105 na 24 osoby, kt\u00f3r\u0105 Erika dosta\u0142a w prezencie \u015blubnym. Mo\u017ce sprzedadz\u0105 j\u0105 w Ameryce. Chc\u0105 jecha\u0107 do Stan\u00f3w, nie do Izraela. Ambasada ameryka\u0144ska zapewni\u0142a, \u017ce w Wiedniu dostan\u0105 wiz\u0119. Chcieli kupi\u0107 brylant. Us\u0142yszeli, \u017ce kto\u015b w Gda\u0144sku ma brylant do sprzedania i pos\u0142ali tam syna Idy Wiktora. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce to szmaragd w postaci jednego winogrona na platynowej ga\u0142\u0105zce. Wiktor zap\u0142aci\u0142 za niego 180 tysi\u0119cy z\u0142otych. Mo\u017cna za to kupi\u0107 ze trzy samochody.<\/span><\/p>\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

Wizy do Izraela wydaje ambasada Holandii. Um\u00f3wi\u0142a si\u0119 ju\u017c z ambasadorem, \u017ce on osobi\u015bcie przypilnuje, aby w punkcie celnym ko\u0142o Dworca Gda\u0144skiego nie wybebeszono jej walizek. Nie \u017ceby co\u015b zakazanego wywozili, ale wiedzia\u0142a ju\u017c od innych, \u017ce celnicy rzucaj\u0105 rzeczy na ziemi\u0119, a wtedy starsi \u017bydzi musz\u0105 przed nimi ukl\u0119kn\u0105\u0107 (w ich wieku nie\u0142atwo si\u0119 schyli\u0107) i wszystko zebra\u0107. Zapewni\u0142a pana ambasadora, \u017ce nie wezm\u0105 ze sob\u0105 \u017cadnych patelni, wi\u0119c nie b\u0119dzie k\u0142opotu z czekaniem, a\u017c celnicy zedr\u0105 z nich emali\u0119.<\/span><\/p>\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

O 15.10 pojechali na Dworzec Gda\u0144ski. W taks\u00f3wce u\u015bwiadomi\u0142a sobie, \u017ce stoi on obok Umschlagplatzu. Na dworcu czeka\u0142 na ni\u0105 t\u0142um z kwiatami. Nie wysiad\u0142a, Ruth da\u0142a jej znak, \u017ce nie wyje\u017cd\u017caj\u0105. W nocy wojska Uk\u0142adu Warszawskiego napad\u0142y na Czechos\u0142owacj\u0119, poci\u0105gi do Wiednia s\u0105 wstrzymane. S\u0105 wi\u0119c znowu w prawie pustym mieszkaniu. Jeszcze nie oddali go pa\u0144stwu, bo drugi m\u0105\u017c Ruth, aktor Karol Latowicz, trafi\u0142 do szpitala z zapaleniem wyrostka. Mia\u0142 z Wiktorem dojecha\u0107 p\u00f3\u017aniej.<\/span><\/p>\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

Rozbiera j\u0105 Bronia. Obok \u0142\u00f3\u017cka le\u017cy ostatni ‘Przekr\u00f3j’. Dziewczyna w modnym stroju k\u0105pielowym zach\u0119ca, aby ‘w ka\u017cdym stroju nauczy\u0107 si\u0119 p\u0142ywania kraulem’. Na stronie 7: ‘Mija w\u0142a\u015bnie 1350 lat od pocz\u0105tku z\u0142otego okresu poezji chi\u0144skiej za dynastii T’ang’, a Sta\u0142a Czytelniczka \u017cali si\u0119: ‘Mam 28 lat, ale wygl\u0105dam du\u017co m\u0142odziej; mimo to nie jestem efektowna…’.<\/span><\/p>\n

Z korytarza s\u0142ycha\u0107 radio: ‘Wyjazdy syjonist\u00f3w nie zaburzaj\u0105 spo\u0142ecze\u0144stwu harmonii dnia’. (Uda im si\u0119 pojutrze wyjecha\u0107 sypialnym przez Berlin).<\/span><\/p>\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

Ida Kami\u0144ska nie wie, \u017ce zaraz po przyje\u017adzie do Stan\u00f3w Johnny Carlson zaprosi j\u0105 do najs\u0142ynniejszego talk–show w Ameryce. To tak zwany Cz\u0142owiek-Ameryka – r\u00f3wny go\u015b\u0107, zna \u017cycie i dowcipy. M\u00f3wi\u0105, \u017ce cho\u0107 jest milionerem, wie, ile kosztuje coca-cola w automacie przy drodze. Zjawi\u0107 si\u0119 u Carlsona w ‘Tonight Show’ – znaczy by\u0107 s\u0142awnym. Ida wyst\u0105pi u boku Judy Garland, kt\u00f3ra b\u0142yskotliwie opowie o swej c\u00f3rce Lizie Minnelli.<\/span><\/p>\n

– Rozumiem, \u017ce jest pani szcz\u0119\u015bliwa: wyrwa\u0142a si\u0119 pani wreszcie z Polski do wolno\u015bci? – powie Johnny w imieniu Ameryki.<\/span><\/p>\n

– Szcz\u0119\u015bliwa? – oburzy si\u0119. – \u017be straci\u0142am swoj\u0105 ojczyzn\u0119?<\/span><\/p>\n

– Przecie\u017c tam by\u0142o pani tak okropnie.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

– Nie, w ten spos\u00f3b nie mog\u0119 tego powiedzie\u0107… – odpowie, nie bacz\u0105c, \u017ce telewizja wymaga komunikat\u00f3w jednoznacznych i wyrazistych. Nie umie by\u0107 rozkoszna i wi\u0119cej do talk-show ju\u017c jej nie zaprosz\u0105. Nie wie jeszcze, \u017ce po tym wyst\u0119pie dwie kobiety spaceruj\u0105ce po 5th Avenue na jej widok oznajmi\u0105, \u017ce jest czerwon\u0105 dziwk\u0105.<\/span><\/p>\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

Przede wszystkim jednak nie wie, \u017ce w wolnym kraju nie uda jej si\u0119 stworzy\u0107 nowego teatru. \u017be kto\u015b j\u0105 oszuka, kto\u015b b\u0119dzie niesolidny. Nie wie, \u017ce kiedy b\u0119dzie mia\u0142 si\u0119 zacz\u0105\u0107 jej benefis w wynaj\u0119tej Carnegie Hall, rozp\u0119ta si\u0119 w Nowym Jorku taka \u015bnie\u017cyca, jakiej miasto nie pami\u0119ta\u0142o od kilkudziesi\u0119ciu lat, i publiczno\u015b\u0107 nie dopisze. Nie wie, \u017ce ‘Angel Levin’ – film, w kt\u00f3rym zagra g\u0142\u00f3wn\u0105 rol\u0119 razem z Harrym Belafonte – nie osi\u0105gnie po\u017c\u0105danego sukcesu. (Nie wie tak\u017ce, \u017ce szmaragd w postaci winogrona w 2004 r. nowojorski jubiler wyceni na 500, mo\u017ce 800 dolar\u00f3w).<\/span><\/p>\n

*<\/b><\/span><\/p>\n

Nie wie jeszcze, \u017ce kilka miesi\u0119cy po jej przeprowadzce do Nowego Jorku w pi\u015bmie ‘The Daily World’ uka\u017ce si\u0119 list od czytelniczki, kt\u00f3ry przedrukuje po polsku ‘\u017bycie Warszawy’:<\/span><\/p>\n

‘Droga Pani Kami\u0144ska!<\/span><\/p>\n

Witamy Pani\u0105 w naszym kraju. A wi\u0119c i Pani tu przyby\u0142a. Wy wszyscy przybywacie do naszego kraju, jakby to by\u0142o jedyne miejsce na ca\u0142ym \u015bwiecie. Ale kraj nasz ma przecie\u017c tyle twarzy. Kt\u00f3ra z nich poci\u0105ga Pani\u0105, Pani Kami\u0144ska?Czy to getta?<\/span><\/p>\n

Czy slumsy? Czy 30 mln ludzi \u017cyj\u0105cych w n\u0119dzy? Czy miliony biednych dzieci, kt\u00f3re s\u0105 tak niedo\u017cywione, \u017ce staj\u0105 si\u0119 op\u00f3\u017anione w rozwoju? Czy brak bezpiecze\u0144stwa na ulicach Nowego Jorku i innych miast? Czy policjanci \u015bledz\u0105cy nas w metrze? Czy wiele innych zalet, kt\u00f3re posiada nasz bogaty kraj, a kt\u00f3rych nie ma w biednym kraju Pani? Wiem, \u017ce Pani\u0105 to nie interesuje. Przyjecha\u0142a Pani do nas, poniewa\u017c us\u0142ysza\u0142a Pani, \u017ce naszemu krajowi przypada w udziale najwi\u0119kszy tort na \u015bwiecie i je\u015bli tort ten mia\u0142by by\u0107 nawet upieczony z m\u0105ki i mleka odj\u0119tych od ust najbiedniejszym ludziom w naszym kraju, dzi\u0119ki wyzyskowi milion\u00f3w Latyno-Amerykan\u00f3w, Afryka\u0144czyk\u00f3w i Azjat\u00f3w, Pani o to nie dba i chce dla siebie kawa\u0142ek tego tortu. I dlaczego zamyka Pani oczy, zatyka uszy, serce i umys\u0142 i wyrzeka si\u0119 dumnego dorobku ca\u0142ego swego \u017cycia?<\/span><\/p>\n

Je\u015bli Pani mo\u017ce to prze\u0142kn\u0105\u0107 i rozkoszowa\u0107 si\u0119 tym, w\u00f3wczas witamy Pani\u0105 w naszym kraju.<\/span><\/p>\n

Suzan Perel, Bronx, NY’.<\/span><\/p>\n

\n

Trudno ustali\u0107, czy list jest autentycznym listem do redakcji ‘The Daily World’<\/strong>, czy prowokacj\u0105 polskich s\u0142u\u017cb. Wnuczka Idy Kami\u0144skiej<\/strong> s\u0105dzi, \u017ce ‘Perel’ to skr\u00f3t od PRL. W Nowym Jorku mieszka do dzi\u015b osoba o nazwisku Suzan Perel, kt\u00f3ra ma jednak zastrze\u017cony numer telefonu. Redakcja dzisiejszego ‘The Daily World’ – o nastawieniu lewicowym, nieustannie krytykuj\u0105ca wielkich przedsi\u0119biorc\u00f3w – nie odpowiedzia\u0142a na moje pytanie, czy jest tym samym pismem, kt\u00f3re 35 lat temu wydrukowa\u0142o list. Nie wiadomo te\u017c, czy tre\u015b\u0107 listu dotar\u0142a do Idy Kami\u0144skiej; w swojej autobiografii nic o nim nie wspomina.<\/em><\/span><\/p>\n

Wykorzysta\u0142em m.in.: Henryk Grynberg ‘\u017bycie osobiste’, Warszawa 1989; Ida Kami\u0144ska ‘Moje \u017cycie, m\u00f3j teatr’, Warszawa 1996;’Pami\u0119tnik Teatralny’ 1-4\/1992; Adolf Rudnicki ‘Teatr zawsze grany’, Warszawa 1987; ‘Po latach zn\u00f3w na ekranie – z Id\u0105 Kami\u0144sk\u0105 rozmawia Maria Oleksiewicz’, ‘Film’ 24.04.1966.<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

Wi\u0119cej o przedwojennych teatrach \u017cydowskich Europy \u015arodkowej mo\u017cna znale\u017a\u0107 w ksi\u0105\u017cce Remigiusza Grzeli ‘Baga\u017ce Franza K.’, Warszawa 2004.<\/em><\/span><\/p>\n

Dzi\u0119kuj\u0119 p. Erice Rosner-Kowalick<\/strong> za pomoc.<\/em><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/section>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ida Kami\u0144ska, aktorka [ 28 sierpnia 2004 ] Mariusz Szczygie\u0142 Ida Kami\u0144ska: matka teatru \u017cydowskiego \/ Encyklopedia Teatru Polskiego Miesi\u0105c temu us\u0142ysza\u0142a przez sen: ‘Sieg heil! Sieg heil!’. Obudzi\u0142a si\u0119. Pobieg\u0142a do drugiego pokoju, gdzie sta\u0142 telewizor: Gomu\u0142ka krzycza\u0142, \u017ce je\u015bli komu\u015b w Polsce si\u0119 nie podoba, drzwi s\u0105 otwarte, mo\u017ce wyjecha\u0107. ‘Wies\u0142aw! Wies\u0142aw!’ – […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61626"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=61626"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61626\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":61628,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61626\/revisions\/61628"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=61626"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=61626"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=61626"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}