{"id":61813,"date":"2018-06-06T17:09:10","date_gmt":"2018-06-06T15:09:10","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=61813"},"modified":"2018-05-26T07:02:57","modified_gmt":"2018-05-26T05:02:57","slug":"06-09-22","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=61813","title":{"rendered":"\u017bycie i \u015bmier\u0107 \u017byd\u00f3w zachodniego Wo\u0142ynia 1921-1945"},"content":{"rendered":"
<\/a>
\n\u017bycie i \u015bmier\u0107 \u017byd\u00f3w zachodniego Wo\u0142ynia 1921-1945<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Timothy Snyder
\n<\/strong>T\u0142umaczenie Wies\u0142aw Tokarczuk
\n<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

The Life and Death of Western Volhynian Jewry, 1921-1945* – Timothy Snyder<\/strong><\/p>\n

Rodzina \u017cydowska zamordowana na Wo\u0142yniu.<\/em><\/span><\/p>\n

Henryk J\u00f3zewski, wojewoda Wo\u0142ynia, wschodniej prowincji Polski w okresie mi\u0119dzywojennym, wspomina\u0142 wo\u0142y\u0144skich \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych widzia\u0142 w dobrych czasach we wsi Ko\u0142ki. Wioska, jak wspomina\u0142 J\u00f3zewski, by\u0142a “odci\u0119ta od ludzi i \u015bwiata”. Dom dla oko\u0142o 2 000 dusz – \u017byd\u00f3w, Polak\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w – Ko\u0142ki znajdowa\u0142y si\u0119 45 mil z\u0142ej drogi od najbli\u017cszego przystanku autobusowego. J\u00f3zewski odbywa\u0142 wizyt\u0119 jad\u0105c konno w siodle, w drodze na p\u00f3\u0142noc do swoich ulubionych teren\u00f3w \u0142owieckich, w tej cz\u0119\u015bci Wo\u0142ynia, gdzie wody rzeki Styr p\u0142yn\u0105 szeroko i pot\u0119\u017cnie. Wracaj\u0105c z powrotem do domu w \u0141ucku, mijaj\u0105c ma\u0142e \u017cydowskie domy po obu stronach g\u0142\u00f3wnej ulicy we wsi K\u00f3\u0142ki, podziwia\u0142 lampy wisz\u0105ce przed ka\u017cdymi drzwiami. Stwierdzi\u0142, \u017ce nie spos\u00f3b zapomnie\u0107 blasku \u015bwiec o zmierzchu. Poza wsi\u0105 min\u0105\u0142 delikatn\u0105 posta\u0107 w stroju kap\u0142ana, \u0142owi\u0105c\u0105 ryby w rzece Styr. Pewnego razu J\u00f3zewski bra\u0142 udzia\u0142, w ramach swoich oficjalnych obowi\u0105zk\u00f3w wojewody Wo\u0142ynia, w uroczysto\u015bci uko\u0144czenia budowy nowego rzymsko-katolickiego ko\u015bcio\u0142a w Ko\u0142kach. Proboszcz rzymsko-katolicki zaprosi\u0142 duchownego prawos\u0142awnego i rabina. Gdy proboszcz rzymsko-katolicki opowiada\u0142 J\u00f3zewskiemu o konstrukcji ko\u015bcio\u0142a, duchowny prawos\u0142awny przerwa\u0142 przypominaj\u0105c sw\u00f3j wk\u0142ad w budow\u0119: belki i krokwie. Wtedy wtr\u0105ci\u0142 si\u0119 rabin: “A szk\u0142o, to jest moja praca.”(1)<\/a><\/span><\/p>\n

J\u00f3zewski postrzega\u0142 wo\u0142y\u0144skie \u017bydostwo jak spo\u0142eczno\u015b\u0107 poza czasem, odseparowan\u0105 od chrze\u015bcija\u0144skich s\u0105siad\u00f3w, \u017cyj\u0105c\u0105 swoim w\u0142asnym \u017cyciem. J\u00f3zewski zdawa\u0142 sobie spraw\u0119, \u017ce historia polskiego panowania na Wo\u0142yniu by\u0142a stara, ale historia \u017cydowskiego osadnictwa by\u0142a jeszcze starsza. Rabin Benjamin Hojny (the Generous), znany ze swoich halachicznych orzecze\u0144, dzia\u0142a\u0142 w 1171 roku.(2)<\/a>\u00a0\u017bydzi w XIV wieku zasiedlali 13 miejscowo\u015bci na Wo\u0142yniu. Wo\u0142y\u0144scy \u017bydzi byli \u015bwiadkami Unii Lubelskiej w 1569 roku, zak\u0142adaj\u0105cej Uni\u0119 Polsko-Litewsk\u0105 i przy\u0142\u0105czaj\u0105cej Wo\u0142y\u0144 do Korony Polskiej. Przez nast\u0119pne 200 lat \u017cydowskie gminy zak\u0142ada\u0142y szko\u0142y i kszta\u0142ci\u0142y rabin\u00f3w znanych w ca\u0142ej Europie. Szko\u0142a, lub jesziwa, w Ostrogu, w pierwszej po\u0142owie XVII wieku, wsp\u00f3\u0142istnia\u0142a w mie\u015bcie z prawos\u0142awn\u0105 akademi\u0105, ko\u015bcio\u0142em unickim i meczetem. \u017bydzi pomagali polskim magnatom kolonizowa\u0107 Wo\u0142y\u0144 i reszt\u0119 Ukrainy w XVI i XVII wieku i byli zabijani razem z Polakami w czasie powstania Chmielnickiego w 1648 roku. \u017bydowskie gminy odradza\u0142y si\u0119, powstawa\u0142y po tej nawale, a ich komunalna autonomia na Wo\u0142yniu istnia\u0142a tak d\u0142ugo, jak d\u0142ugo trwa\u0142a Unia. Unia Polsko-Litewska by\u0142a republik\u0105 szlacheck\u0105. \u017bydzi nie mogli by\u0107 obywatelami Unii – Rzeczpospolitej, chyba \u017ce po przej\u015bciu na chrze\u015bcija\u0144stwo. Ich prawny i spo\u0142eczny status by\u0142 definiowany wsp\u00f3lnotowo, zbiorowo, przez kehilla, gmin\u0119, zorganizowan\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107. (Kaha\u0142 i gmina s\u0105 r\u00f3\u017cnymi nazwami tej samej instytucji.). Gmina by\u0142a zorganizowana prawnie wewn\u0119trznie przez prawo Halakic i zewn\u0119trznie przez uznawanie w\u0142adzy polskich ksi\u0105\u017c\u0105t. Gmina zbiera\u0142a podatki od swoich cz\u0142onk\u00f3w i i regulowa\u0142a relacje \u017cydowskie ze \u015bwiatem zewn\u0119trznym. W zamian gmina otrzymywa\u0142a ochron\u0119 wojskow\u0105 i pewien g\u0142os doradczy w rz\u0105dach. Gminy wybiera\u0142y rady regionalne, kt\u00f3re z kolei wybiera\u0142y Sejm Czterech Ziem (Va’ad Arba’ Aratzot), najwy\u017cszy organ \u017bydostwa w granicach Rzeczpospolitej. W wiekach XVII i XVIII wo\u0142y\u0144scy \u017bydzi byli liderami w Sejmie Czterech Ziem. Efraim Fishel zosta\u0142 uhonorowany tytu\u0142em Servis Regis przez polskiego kr\u00f3la Jana Sobieskiego. Wysi\u0142ki burmistrza Dubna doprowadzi\u0142y do wydania bulli papieskiej broni\u0105cej \u017byd\u00f3w przed oskar\u017ceniami o mord rytualny.(3)<\/a><\/span><\/p>\n

Tolerancja Polsko-Litewskiej Rzeczpospolitej praktycznie uczyni\u0142a ten kraj rajem dla \u017byd\u00f3w, szczeg\u00f3lnie gdy zostali wyp\u0119dzeni z zachodniej i z \u015brodkowej Europy. W kategoriach demograficznych, ekonomicznych i kulturalnych pa\u0144stwo Polsko-Litewskie sta\u0142o si\u0119 centrum \u017cydowskiej cywilizacji w Europie. Zniszczenie tego pa\u0144stwa pod koniec XVIII wieku przez trzy s\u0105siednie imperia Prusy, Austri\u0119 i Rosj\u0119, oznacza\u0142o koniec dobrej koniunktury. Ostatni rozbi\u00f3r Polsko-Litewskiej Rzeczpospolitej w 1795 roku pozostawi\u0142 w granicach Imperium Rosyjskiego wi\u0119kszo\u015b\u0107 europejskich \u017byd\u00f3w.(4)<\/a>W Cesarstwie Rosyjskim gmina \u017cydowska funkcjonowa\u0142a bez oparcia o cesarski system prawny, b\u0119d\u0105c pozbawiona bogatego do\u015bwiadczenia i wykazuj\u0105c znaczn\u0105 tendencj\u0119 w kierunku centralizacji. W 1827 roku car Miko\u0142aj I rozszerzy\u0142 obowi\u0105zkow\u0105 s\u0142u\u017cb\u0119 wojskow\u0105 na \u017byd\u00f3w. To podkre\u015bli\u0142o os\u0142abienie gminy, kt\u00f3rej historyczn\u0105 funkcj\u0105 by\u0142o negocjowania warunk\u00f3w, w kt\u00f3rych nie-\u017cydowscy uzbrojeni m\u0119\u017cczy\u017ani chroniliby stabilno\u015b\u0107 \u017cycia \u017cydowskiego. Wsp\u00f3lnota by\u0142a r\u00f3wnie\u017c zobowi\u0105zana wybierania m\u0142odych ludzi do s\u0142u\u017cby w wojsku, co prawdopodobnie pog\u0142\u0119bi\u0142o przepa\u015b\u0107 mi\u0119dzy bogatymi i biednymi. Rosja formalnie zlikwidowa\u0142a \u017cydowsk\u0105 autonomi\u0119 gminn\u0105 w 1884 roku. Chocia\u017c gminy kontynuowa\u0142y nieformalnie swoje funkcjonowanie, to jednak utraci\u0142y one swoje mo\u017cliwo\u015bci stosowania \u015brodk\u00f3w przymusu, gdy w latach 1860-tych i 1870-tych pa\u0144stwo rosyjskie rozszerzy\u0142o swoje kompetencje w kwestiach opodatkowania i traktowania kwestii \u017cydowskich jako spraw os\u00f3b indywidualnych. Wo\u0142y\u0144skie \u017bydostwo sk\u0142oni\u0142o si\u0119 do chasydyzmu; pierwsze wydanie w j\u0119zyku jidisz “In Praise of the Baal Shem Tov”<\/i>, pierwszego zbioru opowie\u015bci o za\u0142o\u017cycielu chasydyzmu, zosta\u0142o opublikowane na Wo\u0142yniu w 1815 roku. Niekt\u00f3rzy \u017bydzi w dalszym ci\u0105gu doskonale prosperowali jako agenci wielkich polskich magnat\u00f3w, kt\u00f3rzy nadal dominowali w wo\u0142y\u0144skim \u017cyciu ekonomicznym pomimo rosyjskiego panowania. W po\u0142owie XIX wieku jakie\u015b 3\/4 kupc\u00f3w na Wo\u0142yniu by\u0142o \u017bydami.(5)<\/a>\u00a0Wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w potrafi\u0142a si\u0119 utrzyma\u0107 si\u0119 z drobnego handlu i rzemios\u0142a. Po kilku pokoleniach pod panowaniem rosyjskim prawie wszyscy \u017bydzi utracili kontakt z polskimi tradycjami i z polskim j\u0119zykiem. Gminy przetrwa\u0142y, bezsilne i spokojne, reprezentuj\u0105c raczej \u017cydowsko-rosyjsk\u0105 ni\u017c \u017cydowsko-polsk\u0105 tradycj\u0119.(6)<\/a><\/span><\/p>\n

Polska mi\u0119dzy wojnami<\/b><\/p>\n

Zachodnie i \u015brodkowe cz\u0119\u015bci Wo\u0142ynia jako by\u0142ej prowincji rosyjskiego imperium zosta\u0142y przy\u0142\u0105czone do Polski na podstawie postanowie\u0144 Traktatu Ryskiego, podpisanego przez rz\u0105dy polski i bolszewicki w 1921 roku. Wo\u0142y\u0144scy \u017bydzi byli oboj\u0119tnie lub czasami nawet wrogo nastawieni do pa\u0144stwa polskiego utworzonego w 1918 roku. Oni bardzo ucierpieli z powodu pogrom\u00f3w podczas Wielkiej Wojny (I Wojny \u015awiatowej), Rosyjskiej Wojny Domowej (1917-1918) i wojny polsko-bolszewickiej (1919-1920). Najgorszymi sprawcami pogrom\u00f3w byli \u017co\u0142nierze i cz\u0142onkowie oddzia\u0142\u00f3w ochotniczych kr\u00f3tkotrwa\u0142ej Ukrai\u0144skiej Republiki Ludowej, chocia\u017c Armia Czerwona i Wojsko Polskie r\u00f3wnie\u017c dokonywa\u0142y pogrom\u00f3w. Dominuj\u0105cym nurtem w polskim \u017cyciu politycznym w latach 1920-tych, jak \u017bydzi szybko mieli si\u0119 przekona\u0107, by\u0142 integralny nacjonalizm Narodowych Demokrat\u00f3w. Ich lider, Roman Dmowski, by\u0142 pionierem nowo\u017cytnego antysemityzmu w Polsce.<\/span><\/p>\n

Jeszcze w czasie dominacji Narodowych Demokrat\u00f3w na pocz\u0105tku lat 1920-tych, wo\u0142y\u0144scy \u017bydzi zdo\u0142ali dokona\u0107 rzadkiego wyczynu w dziedzinie samorz\u0105du lokalnego. Chocia\u017c Narodowi Demokraci i ich sojusznicy dysponowali prawem wyborczym skonstruowanym w ten spos\u00f3b, \u017ce wschodnie dzielnice (i tym samym mniejszo\u015bci narodowe) by\u0142y niedoreprezentowane w centralnym parlamencie w Warszawie, miejscowe wybory samorz\u0105dowe by\u0142y demokratyczne. \u017bydzi, bardzo liczni lub w wi\u0119kszo\u015b\u0107 we wszystkich g\u0142\u00f3wnych miastach, kontrolowali rady w miastach wo\u0142y\u0144skich. Narodowi Demokraci byli przekonani, \u017ce \u017bydzi nie s\u0105 w stanie zintegrowa\u0107 si\u0119 z polsk\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105 polityczn\u0105, i mieli kilka pomys\u0142\u00f3w politycznych maj\u0105cych zastosowanie do obszar\u00f3w, na kt\u00f3rych \u017bydzi dominowali liczebnie nad Polakami. \u017bydzi stanowili oko\u0142o 10% ludno\u015bci Wo\u0142ynia jak ca\u0142o\u015bci, ale oko\u0142o 90% \u017byd\u00f3w mieszka\u0142o w miastach, oni dominowali w \u017cyciu miejskim. Taki by\u0142 stan spraw, gdy J\u00f3zef Pi\u0142sudski przej\u0105\u0142 w\u0142adz\u0119 w Polsce w wyniku zamachu stanu w maju 1926 roku. Spo\u015br\u00f3d swoich towarzyszy wyznaczy\u0142 dw\u00f3ch, najpierw W\u0142adys\u0142awa Mocha, a potem Henryka J\u00f3zefskiego, na wojewod\u00f3w Wo\u0142ynia.<\/span><\/p>\n

Narodowi Demokraci byli zorientowani antysemicko, ale nie mieli konkretnego programu dla Wo\u0142ynia w latach 1920-tych. Pi\u0142sudski by\u0142 przedtem socjalist\u0105 i etatyst\u0105, i akceptowa\u0142 raczej lojalno\u015b\u0107 do pa\u0144stwa, ni\u017c etniczne idee nacjonalizmu. Jednak wraz ze swoimi porucznikami mia\u0142 szereg sprecyzowanych program\u00f3w skutkuj\u0105cych bezpo\u015brednimi konsekwencjami dla du\u017cych mniejszo\u015bci narodowych w Polsce; pi\u0119ciu milion\u00f3w Ukrai\u0144c\u00f3w, trzech milion\u00f3w \u017byd\u00f3w, miliona Bia\u0142orusin\u00f3w. W wra\u017cliwych polskich wschodnich wojew\u00f3dztwach w\u0142adza pa\u0144stwowa powinna by\u0107 zapewniona i wzmocniona, a rosyjski wp\u0142yw mia\u0142 by\u0107 zminimalizowany. W momencie uzyskania nominacji na stanowisko wojewody wo\u0142y\u0144skiego w 1928 roku J\u00f3zefski po\u0142o\u017cy\u0142 kres \u017cydowskiej wi\u0119kszo\u015bci w radach miejskich. On tak d\u0142ugo ustala\u0142 zasady przeprowadzania lokalnych wybor\u00f3w samorz\u0105dowych, dop\u00f3ki nie uzyska\u0142 w radach polskiej wi\u0119kszo\u015bci. Wyja\u015bni\u0142 \u017cydowskim liderom, \u017ce ostentacyjna dominacja nie le\u017cy w ich interesie, i \u017ce jej konsekwencj\u0105 b\u0119dzie prowokowanie antysemityzmu. J\u00f3zewski usuwa\u0142 r\u00f3wnie\u017c Polak\u00f3w, kt\u00f3rych uzna\u0142 za nieust\u0119pliwych, z rad polskich miast, ale \u017bydzi byli usuwani po prostu dlatego, \u017ce byli \u017bydami. Jego prawdziw\u0105 trosk\u0105 by\u0142o prawdopodobnie usuwanie os\u00f3b rosyjskoj\u0119zycznych z ka\u017cdego eksponowanego stanowiska we w\u0142adzach.(7)<\/a><\/span><\/p>\n

W pozosta\u0142ym zakresie J\u00f3zewski zamierza\u0142 popiera\u0107 ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 tradycji \u017cydowskiej i strzec \u017cydowskich instytucji w polskim prawie. Zako\u0144czenie demokracji samorz\u0105dowej w radach miejskich zosta\u0142o zrekompensowane, w jakim\u015b stopniu, przez odrodzenie zorganizowanej \u017cydowskiej gminy i zdefiniowanie na nowo jej relacji z wsp\u00f3\u0142czesnym pa\u0144stwem polskim. Wiadomo na pewno, \u017ce rabini na Wo\u0142yniu byli mediatorami pomi\u0119dzy \u017bydami a pa\u0144stwem, kiedy jeszcze prawny status gminy nie by\u0142 zdefiniowany. Rabini byli uwa\u017cani za powiernik\u00f3w \u017cycia religijnego swoich wyznawc\u00f3w i oczekiwano, \u017ce to oni (i ich pisarze) zajm\u0105 si\u0119 zapisywaniem pi\u0119kn\u0105 p\u0142ynn\u0105 polsk\u0105 kursyw\u0105 wszystkich \u017cydowskich urodzin, zgon\u00f3w, ma\u0142\u017ce\u0144stw i rozwod\u00f3w.(8)<\/a>\u00a0Tu\u017c po ustanowieniu polskiej niepodleg\u0142o\u015bci, zosta\u0142 wydany dekret formalizuj\u0105cy relacje pomi\u0119dzy \u017cydowsk\u0105 gmin\u0105 i pa\u0144stwem w centralnej Polsce. Po przewrocie (zamachu stanu) Pi\u0142sudskiego w 1926 roku, w 1927 roku zosta\u0142y po\u0142o\u017cone podstawy prawne dla odtworzenia gminy we wschodniej Polsce, a wybory komunalne zosta\u0142y przeprowadzone w 1928 roku.(9)<\/a>\u00a0W 1928 roku \u017cydowska autonomia gminna zosta\u0142a utworzona na jednolitych podstawach prawnych w ca\u0142ej Polsce. Pa\u0144stwo polskie dokona\u0142o rejestracji \u017cydowskich wyborc\u00f3w, kt\u00f3rzy musieli by\u0107 m\u0119\u017cczyznami i mie\u0107 25 lat lub wi\u0119cej, u\u017cywaj\u0105c dwuj\u0119zycznych formularzy. Niepi\u015bmienni podpisywali si\u0119 odciskiem palca.(10)<\/a><\/span><\/p>\n

Gminy by\u0142y tworzone oddolnie. One uzyskiwa\u0142y jakie\u015b przychody netto z opodatkowania s\u0142u\u017cby cmentarnej i rze\u017anik\u00f3w rytualnych, na kt\u00f3re by\u0142a na\u0142o\u017cona op\u0142ata. Roczne sk\u0142adki indywidualnych \u017byd\u00f3w, cho\u0107 obowi\u0105zkowe, by\u0142y umiarkowane i dostosowane do osobistego maj\u0105tku. Najbiedniejsi nie musieli p\u0142aci\u0107 w og\u00f3le. Podatek gminny by\u0142 cz\u0119sto uzupe\u0142niany przez darowizny od \u017cydowskich emigrant\u00f3w. Na przyk\u0142ad, w 1932 roku, gmina Korzec przewidywa\u0142a otrzymanie ponad cztery razy wi\u0119kszych funduszy od ameryka\u0144skich \u017byd\u00f3w, ni\u017c to mia\u0142o miejsce z obowi\u0105zkowych sk\u0142adek swoich w\u0142asnych cz\u0142onk\u00f3w.(11)<\/a>\u00a0Us\u0142ugi dostarczane przez gminy uzupe\u0142nia\u0142y te oferowane administracyjnie przez pa\u0144stwo. \u017bydowskie dzieci mog\u0142y ucz\u0119szcza\u0107 do polskich szk\u00f3\u0142 na Wo\u0142yniu, a \u017cydowscy pacjenci (i \u017cydowscy lekarze) mogli leczy\u0107 si\u0119 i pracowa\u0107 w pa\u0144stwowych klinikach i szpitalach. Ale wszystkie instytucje dla \u017byd\u00f3w mog\u0142y by\u0107 finansowane przez \u017cydowskie gminy. Dzi\u0119ki gminnym sk\u0142adkom \u015bwiecka sie\u0107 Zionist Tarbut zak\u0142ada\u0142a hebrajskie szko\u0142y na ca\u0142ym Wo\u0142yniu. Religijny ruch Zionist Yavneh r\u00f3wnie\u017c zak\u0142ada\u0142 dziesi\u0105tki Akademii, jak r\u00f3wnie\u017c yeshivas i cheders (uzupe\u0142niaj\u0105ce programy dla \u017cydowskich dzieci ucz\u0119szczaj\u0105cych do polskich szk\u00f3\u0142 publicznych). Internacjonalistyczni socjali\u015bci z Bundu w 1925 roku za\u0142o\u017cyli 20 szk\u00f3\u0142 z j\u0119zykiem nauczania w jidysz. Za\u0142o\u017ceniami programowymi Bundu by\u0142a rewolucja socjalistyczna i pozostanie w krajach historycznego \u017cydowskiego zamieszkania, a j\u0119zykiem przez nich preferowanym by\u0142 raczej jidysz ni\u017c hebrajski. W roku szkolnym 1938-1939 funkcjonowa\u0142o 7 prywatnych wy\u017cszych szk\u00f3\u0142 \u017cydowskich na Wo\u0142yniu. Dla por\u00f3wnania, by\u0142a tylko jedna ukrai\u0144ska szko\u0142a wy\u017csza, do tego publiczna. Ka\u017cde miasto na Wo\u0142yniu mia\u0142o \u017cydowsk\u0105 bibliotek\u0119, a wi\u0119ksze miasta mia\u0142y tygodniki wydawane w jidysz. \u017bydowskie dzieci ucz\u0119szcza\u0142y na \u017cydowskie obozy letnie r\u00f3\u017cnych religijnych i politycznych orientacji, a dwa \u017cydowskie dru\u017cyny pi\u0142ki no\u017cnej gra\u0142y w regionalnej pierwszej lidze.(12)<\/a>\u00a0Mimo to urz\u0119dnicy J\u00f3zewskiego nie w pe\u0142ni respektowali autonomi\u0119 gmin, interweniuj\u0105c w w problematycznych miastach takich jak Kowel, aby wymusi\u0107 powo\u0142anie sympatyzuj\u0105cych z nimi rabin\u00f3w.(13)<\/a><\/span><\/p>\n

J\u00f3zewski by\u0142 jednym z organizator\u00f3w bezpartyjnego bloku wyborczego Pi\u0142sudskiego, przeznaczonego do zapewnienia Pi\u0142sudskiemu dominacji w parlamencie. Blok zwraca\u0142 si\u0119 do tych, kt\u00f3rzy wierzyli, \u017ce jakakolwiek wi\u0119ksza zmiana w Polsce b\u0119dzie zmian\u0105 na gorsze. W ca\u0142ej Polsce blok by\u0142 najbardziej popularny w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w, kt\u00f3ry widzieli w Pi\u0142sudskim gwaranta stabilizacji, przyjaciela \u017cydowskiego narodu, lub wreszcie woleli jego ni\u017c antysemickich Narodowych Demokrat\u00f3w.(14)<\/a>\u00a0Na Wo\u0142yniu elektorat bloku wyborczego Pi\u0142sudskiego przewa\u017cnie by\u0142 \u017cydowski, a w 1928 roku z jego list wyborczych zosta\u0142o wybranych dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w.(15)<\/a>\u00a0Blok by\u0142 uwa\u017cany za bezpieczn\u0105 form\u0119 politycznej ekspresji dla ludzi apolitycznych, dostarczaj\u0105c\u0105 zrytualizowanej mo\u017cliwo\u015bci wspierania istniej\u0105cego status quo bez zajmowania okre\u015blonego politycznego stanowiska. To prowadzi\u0142o narodowe i religijne mniejszo\u015bci na pozycje centrowe, pomi\u0119dzy polskim nacjonalizmem a lewicowym radykalizmem. To by\u0142 taki kr\u00f3tkotrwa\u0142y moment pokrywania si\u0119 politycznej i religijnej ortodoksji. Dok\u0142adnie tak jak chrze\u015bcija\u0144scy prawos\u0142awni duchowni maszerowali ze swoimi kongregacjami do punkt\u00f3w wyborczych, aby g\u0142osowa\u0107 na blok, tak samo tradycjonalistyczni rabini, g\u0142\u00f3wnie z wo\u0142y\u0144skich kongregacji, zach\u0119cali swoich wyznawc\u00f3w do g\u0142osowania na Pi\u0142sudskiego.(16)<\/a>\u00a0Dzi\u0119ki temu blok pozwala\u0142 \u017bydom na pewn\u0105 reprezentacj\u0119 w polityce krajowej, chocia\u017c by\u0142 to instrument wspierania niedemokratycznej formy sprawowania w\u0142adzy. Jest prawdopodobne, \u017ce wo\u0142y\u0144scy \u017cydowscy cz\u0142onkowie bloku mniej troszczyli si\u0119 o demokracj\u0119, a bardziej o stabilno\u015b\u0107. By\u0142 to niedemokratycznie wybrany parlament, kt\u00f3ry zdecydowanie uchyli\u0142 w 1931 roku wszystkie restrykcje, wynikaj\u0105ce z j\u0119zyka, narodowo\u015bci lub religii, wobec indywidualnych praw polskich obywateli.(17)<\/a><\/span><\/p>\n

Na Wo\u0142yniu, tak jak w ca\u0142ej Polsce, wysi\u0142ek tworzenia politycznego centrum wok\u00f3\u0142 idei lojalno\u015bci dla pa\u0144stwa uwie\u0144czony zosta\u0142 jedynie bardzo cz\u0119\u015bciowym i niepewnym sukcesem. Sojusz pa\u0144stwa z tradycyjnym \u017cydostwem w naturalny spos\u00f3b wyklucza\u0142 \u015bwieckie prawa lewicy laickiej. Bund by\u0142 popularny w niekt\u00f3rych wo\u0142y\u0144skich miastach, takich jak Kowel. Konkurowa\u0142 o wp\u0142ywy w zwi\u0105zkach zawodowych z Labor Zionists of Poalaj Zion Left i z Komunistyczn\u0105 Parti\u0105 Zachodniej Ukrainy(18)<\/a>\u00a0i zorganizowa\u0142 co najmniej jeden strajk \u017cydowskich robotnik\u00f3w w \u0141ucku, w marcu 1936 roku, dla zaprotestowania przeciwko bojkotowi \u017cydowskich sklep\u00f3w i wzrostowi antysemityzmu.(19)<\/a>\u00a0Bund utrzymywa\u0142, \u017ce tylko ca\u0142kowita przebudowa istniej\u0105cego porz\u0105dku mo\u017ce rozwi\u0105za\u0107 takie problemy. Chocia\u017c w zasadzie Bund sta\u0142 na stanowisku rewolucji mi\u0119dzynarodowej, to nie by\u0142 sojusznikiem Zwi\u0105zku Sowieckiego, gdzie zosta\u0142 rozwi\u0105zany przez bolszewik\u00f3w. Tu i teraz bundy\u015bci g\u0142\u00f3wnie reprezentowali interesy \u017cydowskiej klasy pracuj\u0105cej, program, kt\u00f3ry pozwala\u0142 im deklarowa\u0107 swoj\u0105 lojalno\u015b\u0107, przynajmniej przez pewien czas, wobec polskiego pa\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

Wci\u0105\u017c jeszcze bardziej popularni, szczeg\u00f3lnie pod koniec lat 1930-tych, byli rewizjonistyczni syjoni\u015bci, kt\u00f3rzy wsp\u00f3lpracowali z pa\u0144stwem polskim w jego wysi\u0142kach zmierzaj\u0105cych do zasiedlenia Palestyny polskimi \u017bydami tak szybko, jak to tylko mo\u017cliwe. Ich lider, W\u0142adymir Jabotinski (Zeew \u017baboty\u0144ski) podtrzymywa\u0142 relacje z pa\u0144stwem polskim i z ukrai\u0144skimi elitami. Syjoni\u015bci r\u00f3wnie\u017c byli rewolucjonistami, ale ich narodowa i spo\u0142eczna rewolucja mia\u0142a mie\u0107 miejsce raczej w Palestynie ni\u017c w Polsce. Ich sp\u00f3r nie dotyczy\u0142 w\u0142adz polskich, kt\u00f3re w coraz wi\u0119kszym stopniu by\u0142y zgadne z syjonistami, \u017ce \u017bydzi powinni dobrowolnie opu\u015bci\u0107 Polsk\u0119, ale \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych tylko niewielu chcia\u0142o i\u015b\u0107 z nimi. Poniewa\u017c syjoni\u015bci pragn\u0119li raczej opu\u015bci\u0107 Polsk\u0119, ni\u017c jej zaszkodzi\u0107, oni r\u00f3wnie\u017c mogli \u0142\u0105czy\u0107 wszystkie zgromadzenia publiczne z deklaracj\u0105 lojalno\u015bci wobec Polski.(20)<\/a>\u00a0Syjoni\u015bci mogli nawet traktowa\u0107 wschodni\u0105 Polsk\u0119 jako rodzaj przej\u015bciowego miejsca postoju dla przysz\u0142ej emigracji i w ten spos\u00f3b uzyskiwa\u0107 tymczasowe modus vivendi z pa\u0144stwem. HeHalutz (“Pionier”) za\u0142o\u017cy\u0142 kibuc na Wo\u0142yniu dla nauczania syjonistycznych emigrant\u00f3w obr\u00f3bki kamienia przed ich wyjazdem do Palestyny. Przy wsp\u00f3\u0142dzia\u0142aniu Wojska Polskiego, Bejtar, m\u0142odzie\u017cowa organizacja rewizjonistycznych syjonist\u00f3w, szkoli\u0142a m\u0142odych \u017byd\u00f3w w u\u017cywaniu broni palnej.(21)<\/a><\/span><\/p>\n

Komunizm, w jego r\u00f3\u017cnych postaciach, by\u0142 najbardziej popularn\u0105 form\u0105 opozycji politycznej na Wo\u0142yniu. Komunistyczna Partia Zachodniej Ukrainy by\u0142a nielegaln\u0105, konspiracyjna organizacj\u0105, kt\u00f3rej wp\u0142yw na czo\u0142owe organizacje i ruchy protestu daleko przewy\u017csza\u0142 oczekiwania wynikaj\u0105ce z jej formalnie niewielkiego sk\u0142adu personalnego. Zgodnie z zapisami partii, najwi\u0119cej cz\u0142onk\u00f3w na terenach wiejskich by\u0142o Ukrai\u0144cami; najwi\u0119cej cz\u0142onk\u00f3w w miastach by\u0142o \u017bydami.(22)<\/a>\u00a0Na przyk\u0142ad w stolicy wojew\u00f3dztwa, w \u0141ucku, w 1933 roku rejestry partii wskazywa\u0142y, \u017ce wszyscy cz\u0142onkowie partii i jej organizacji m\u0142odzie\u017cowej byli \u017bydami.(23)<\/a>\u00a0Polskich komunist\u00f3w by\u0142o niewielu, ale Polacy na Wo\u0142yniu stanowili uprzywilejowana kast\u0119 i mieli ma\u0142o powod\u00f3w do wspierania skrajnej lewicy, szczeg\u00f3lnie \u017ce skrajna lewica by\u0142a jednoznacznie anty-polska. Komunistyczna Partia Zachodniej Ukrainy, wsp\u00f3lny projekt Ukrai\u0144c\u00f3w i \u017byd\u00f3w, wykorzystywa\u0142 kwestie narodowo\u015bciowe i ziemi do zach\u0119cania ukrai\u0144skich ch\u0142op\u00f3w do rewolucji. Oznacza to, \u017ce \u017cydowscy komunistyczni propagandzi\u015bci byli poniek\u0105d wczesnymi wyrazicielami ukrai\u0144skiego nacjonalizmu na Wo\u0142yniu.<\/span><\/p>\n

W latach 1930-tych Wo\u0142y\u0144 by\u0142 w stanie permanentnego spo\u0142ecznego i narodowego konfliktu, gdy polska policja dokonywa\u0142a nalot\u00f3w na kom\u00f3rki organizacyjne Partii Komunistycznej i komuni\u015bci starali si\u0119 organizowa\u0107 zbrojny op\u00f3r przeciwko w\u0142adzy polskiej na terenach wiejskich.(24)<\/a>\u00a0\u017bydzi byli prominentnymi cz\u0142onkami kierownictwa Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy, ale J\u00f3zewski nie traktowa\u0142 komunizmu jako \u017cydowskiego.(25)<\/a><\/span><\/p>\n

Zachodnioukrai\u0144scy komuni\u015bci okre\u015blali rz\u0105d polski na Wo\u0142yniu jako “petlurowsk\u0105 okupacj\u0119”.(26)<\/a>Petlurowcy, zwolennicy Symona Petlury, byli dawnymi oficerami i urz\u0119dnikami Ukrai\u0144skiej Republiki Ludowej, Wielu petlurowc\u00f3w zosta\u0142o rzeczywi\u015bcie zatrudnionych przez J\u00f3zewskiego na Wo\u0142yniu, jako cz\u0119\u015b\u0107 wi\u0119kszego projektu wykorzystania kwestii ukrai\u0144skiej przeciwko Zwi\u0105zkowi Sowieckiemu.(27)<\/a>Dla \u017byd\u00f3w “petlurowska okupacja” oznacza\u0142a pogromy. Chocia\u017c \u017caden z petlurowskich urz\u0119dnik\u00f3w zatrudnionych przez J\u00f3zewskiego nie by\u0142 rozpoznany jako osobi\u015bcie zaanga\u017cowany w pogromy w latach 1919-1921, wi\u0119kszo\u015b\u0107 pogrom\u00f3w faktycznie by\u0142a przeprowadzona przez armi\u0119 Petlury. Wielu \u017co\u0142nierzy Ukrai\u0144skiej Republiki Ludowej uto\u017csamia\u0142o komunizm z ruchem \u017cydowskim, i niekt\u00f3rzy z jej oficer\u00f3w wykorzystywa\u0142o ten argument do usprawiedliwiania pogrom\u00f3w.(28)<\/a>\u00a0Nawet kiedy w centralnej Polsce pod koniec lat 1930-tych przemoc skierowana przeciwko \u017bydom wzros\u0142a, na Wo\u0142yniu odnotowano niewiele antysemickich wybuch\u00f3w.(29)<\/a><\/span><\/p>\n

Chocia\u017c politycznie motywowane kojarzenie \u017byd\u00f3w z komunistami mia\u0142o miejsce na Wo\u0142yniu zar\u00f3wno w przesz\u0142o\u015bci, jak i w przysz\u0142o\u015bci, w okresie sprawowania w\u0142adzy przez J\u00f3zewskiego by\u0142o nieobecne. J\u00f3zewski by\u0142 antykomunist\u0105, ale nie by\u0142 antysemit\u0105. Petlurowcy popierali demokracj\u0119, oddzielenie ko\u015bcio\u0142a od pa\u0144stwa, i r\u00f3wne prawa dla obywateli w przysz\u0142ej niepodleg\u0142ej Ukrainie. Nawet w ich tajnych projektach ukrai\u0144skiej konstytucji po odzyskaniu sowieckiej Ukrainy zawarte by\u0142y postanowienia o mniejszo\u015bciach narodowych, wolno\u015bci religijnej, i oddzieleniu ko\u015bcio\u0142a od pa\u0144stwa.(30)<\/a>\u00a0Propaganda kierowana z Warszawy do Zwi\u0105zku Sowieckiego przez Wo\u0142y\u0144 przypuszczalnie mia\u0142a by\u0107 antysemicka.(31)<\/a>\u00a0\u017bydzi byli prezentowani w Zwi\u0105zku Sowieckim jako nar\u00f3d pa\u0144stwowy, co skutkowa\u0142o argumentami przedstawianymi w plakatach projektowanych w Warszawie, ale w rzeczywisto\u015bci w\u0142adze komunistyczne nie by\u0142y zainteresowane ukrai\u0144skimi \u017bydami.(32)<\/a>\u00a0Jeszcze inny plakat zaprojektowany w Warszawie, upami\u0119tniaj\u0105cy rocznic\u0119 \u015bmierci Petlury, wskazywa\u0142, \u017ce jego zab\u00f3jca by\u0142 \u017bydem.(33)<\/a>\u00a0Wydaje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c, \u017ce ukrai\u0144scy agenci pracuj\u0105cy w konspiracji w Zwi\u0105zku Sowieckim projektowali swoje w\u0142asne broszury, otwarcie \u0142\u0105cz\u0105ce \u017byd\u00f3w z komunizmem. Niemniej jednak w Polsce takie prezentowanie by\u0142o co najmniej utrzymane. Na Wo\u0142yniu J\u00f3zewski by\u0142 w stanie, przez pewien czas, przekonywa\u0107 umiarkowane elementy z ukrai\u0144skiej i \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci do wspierania pa\u0144stwa polskiego. Ukrai\u0144cy i \u017bydzi figurowali na tych samych partyjnych listach wyborczych, i Ukrai\u0144cy, i \u017bydzi, kiedy g\u0142osowali na bezpartyjny blok Pi\u0142sudskiego, wybierali tych samych kandydat\u00f3w. Nie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce wszyscy petlurowscy aktywi\u015bci na Wo\u0142yniu chcieliby akceptowa\u0107 tak\u0105 sytuacj\u0105, je\u017celi zosta\u0142oby to pozostawione w ich gestii. Inne ukrai\u0144skie grupy polityczne, przede wszystkim Organizacja Ukrai\u0144skich Nacjonalist\u00f3w, przeprowadza\u0142y akty anty\u017cydowskiej przemocy na Wo\u0142yniu. OUN by\u0142a dalece s\u0142absza na Wo\u0142yniu, ni\u017c w jej rodzimej Galicji, ale atakowa\u0142a \u017byd\u00f3w. W 1937 roku, kiedy OUN podj\u0119\u0142a si\u0119 przeprowadzenia 830 akcji przemocy przeciwko polskim obywatelom lub ich w\u0142asno\u015bci, 540 akt\u00f3w zosta\u0142o zakwalifikowanych jako antypolskie, 242 jako anty\u017cydowskie, 67 jako antyukrai\u0144skie, a 17 jako antykomunistyczne. Jednak tylko niewielka cz\u0119\u015b\u0107 tych wybuch\u00f3w akt\u00f3w przemocy mia\u0142a miejsce na Wo\u0142yniu, przewa\u017caj\u0105ca wi\u0119kszo\u015b\u0107 wydarzy\u0142a si\u0119 w Galicji.(34)<\/a>\u00a0Ataki ukrai\u0144skich nacjonalist\u00f3w na \u017byd\u00f3w na Wo\u0142yniu by\u0142y odpowiednio rzadkie, tak \u017ce J\u00f3zewski mia\u0142 podstawy wierzy\u0107, lub przynajmniej twierdzi\u0107, \u017ce to polscy nacjonali\u015bci byli prawdziwymi winowajcami. W jednym z incydent\u00f3w w 1936 roku najwyra\u017aniej to ukrai\u0144scy nacjonali\u015bci spalili szereg \u017cydowskich dom\u00f3w w powiecie Kostopol. J\u00f3zewski twierdzi\u0142, \u017ce napastnicy byli w rzeczywisto\u015bci polskimi nacjonalistami, ale tak czy inaczej ofiarami byli \u017bydzi.(35)<\/a>\u00a0OUN nadal pozostawa\u0142a stosunkowo s\u0142aba na Wo\u0142yniu przed II Wojn\u0105 \u015awiatow\u0105 i czasowo sz\u0142a na kompromis z miejscowymi komunistami. Poniewa\u017c ta ostatnia partia by\u0142a ukrai\u0144sko-\u017cydowskim przedsi\u0119wzi\u0119ciem, taka kooperacja prawdopodobnie t\u0142umi\u0142a otwarte wyra\u017canie antysemityzmu.<\/span><\/p>\n

Pi\u0142sudski zmar\u0142 w 1935 roku, i jego spadkobiercy skierowali Polsk\u0119 na prawo. Nowy Ob\u00f3z Jedno\u015bci Narodowej, otwarcie etniczny w swoim sk\u0142adzie, zastapi\u0142 bezpartyjny blok jako podstaw\u0119 sprawowania rz\u0105d\u00f3w. Zaostrza\u0142a si\u0119 polityka skierwana wprost przeciwko mniejszo\u015bciom narodowym, a obro\u0144cy tolerancji stracili swoje stanowiska. W kwietniu 1938 roku J\u00f3zewski zosta\u0142 zast\u0105piony na stanowisku wojewody Wo\u0142ynia przez Aleksandra Hauke-Nowaka. W okresie 16 miesi\u0119cy swojej kadencji Hauke-Nowak przewodniczy\u0142 polityce modernizacji, zaprojektowanej w celu zabezpieczenia wschodniej flanki Polski przeciwko przysz\u0142emu potencjalnemu sowieckiemu atakowi, poprzez polonizacj\u0119 miejscowej ludno\u015bci. Poniewa\u017c to w\u0142a\u015bnie Ukrai\u0144cy stanowili klucz do poprzedniej polityki tolerancji, wi\u0119c to oni zajmowali centralne miejsce w polityce modernizacyjnej. Sytuacja w miastach by\u0142a mniej pilna, i bardziej skomplikowana. Po ponad dekadzie polskiego osadnictwa pod koniec lat 1930-tych \u017bydzi nie byli ju\u017c wyra\u017an\u0105 wi\u0119kszo\u015bci\u0105 w wi\u0119kszo\u015bci wo\u0142y\u0144skich miast, ale oni byli w dalszym ci\u0105gu liczni w wi\u0119kszo\u015bci miast i zdo\u0142ali utrzyma\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 w wielu pozosta\u0142ych. W 1936 roku \u017bydzi stanowili 49.5 % miejskiej ludno\u015bci Wo\u0142ynia, Polacy tylko 26,3%.(36)<\/a><\/span><\/p>\n

\u017bydzi nadal dominowali na Wo\u0142yniu w handlu i rzemio\u015ble. \u017bydzi stanowili jedn\u0105 dziesi\u0105t\u0105 ludno\u015bci w 1937 roku, podczas gdy dw\u00f3ch z trzech kupc\u00f3w na prowincji by\u0142o \u017bydami, i \u017bydzi byli w\u0142a\u015bcicielami tak wielu przedsi\u0119biorstw przemys\u0142owych, co reszta ludno\u015bci razem wzi\u0119ta. \u017bydzi kontrolowali lukratywne dziedziny d\u0119bowego drewna i przemys\u0142u piwowarskiego, chocia\u017c pod koniec lat 1930-tych pa\u0144stwo polskie zacz\u0119\u0142o przejmowa\u0107 kontrol\u0119 nad tym ostatnim. W drugiej po\u0142owie lat 1930-tych logika polityki polonizacji po\u015brednio protegowa\u0142a \u017byd\u00f3w: polskie w\u0142adze wierzy\u0142y, \u017ce jakiekolwiek os\u0142abienie pozycji \u017byd\u00f3w mog\u0142oby tylko pom\u00f3c Ukrai\u0144com, co uwa\u017cano za niepo\u017c\u0105dane, poniewa\u017c w wo\u0142y\u0144skim kontek\u015bcie Ukrai\u0144cy byli postrzegani jako mniej solidni ni\u017c \u017bydzi. To zastrze\u017cenie obowi\u0105zywa\u0142o tylko w praktyki, nie co do zasady.<\/span><\/p>\n

Gdyby polskie panowanie trwa\u0142o nadal, prowadzona przez pa\u0144stwo polityka modernizacji skierowa\u0142aby si\u0119 przeciwko \u017bydom; w tym przypadku by\u0142a ona skierowana g\u0142\u00f3wnie przeciwko Ukrai\u0144com. Pa\u0144stwo rozpocz\u0119\u0142o tak\u017ce kampani\u0119 na rzecz powszechnego poparcia dla “polonizacji” miast, co wydaje si\u0119 sugerowa\u0107 ch\u0119\u0107 usuni\u0119cia \u017byd\u00f3w. Taki by\u0142 program mniejszo\u015bci narodowych w Polsce w drugiej po\u0142owie lat 1930-tych; S\u0142owianie mieli zosta\u0107 zasymilowani, a \u017bydzi mieli emigrowa\u0107. \u017badne naprawd\u0119 skuteczne \u015brodki nie zosta\u0142y zastosowane. i niewiele uda\u0142o si\u0119 osi\u0105gn\u0105\u0107. Ale taki projekt si\u0119 pojawi\u0142.(37)<\/a><\/span><\/p>\n

Okupacja sowiecka<\/b><\/p>\n

W dniu 1 wrze\u015bnia 1939 roku nazistowskie Niemcy dokona\u0142y inwazji na Polsk\u0119 z zachodu; 17 wrze\u015bnia, Zwi\u0105zek Sowiecki wkroczy\u0142 do Polski ze wschodu. Polscy \u017bydzi zostali podzieleni, okaza\u0142o si\u0119, na dwie wsp\u00f3lnoty losu. \u017bydzi z \u0141odzi, Warszawy i Krakowa znale\u017ali si\u0119 pod niemieck\u0105 okupacj\u0105; \u017bydzi z Wo\u0142ynia razem z tymi z Galicji i Bia\u0142orusi pod okupacj\u0105 sowieck\u0105. Oko\u0142o 200 000 os\u00f3b uciek\u0142o na wsch\u00f3d przed Niemcami, przy\u0142\u0105czaj\u0105c si\u0119 do ludno\u015bci narodowo\u015bci \u017cydowskiej, licz\u0105cej oko\u0142o 1,2 miliona \u017byd\u00f3w w sowieckiej strefie okupowanej Polski.(38)<\/a>\u00a0W pierwszej po\u0142owie wrze\u015bnia, przed wkroczeniem Armii Czerwonej, wielu z nich by\u0142o chronionych i zaopatrywanych przez lokalne spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskie, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych znale\u017ali schronienie.<\/span><\/p>\n

Na Wo\u0142yniu, pod koniec wrze\u015bnia 1939, Armia Czerwona by\u0142a witana wsz\u0119dzie, ale nie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce by\u0142a witana przez wszystkich. \u017bo\u0142nierze byli przyjmowani ciep\u0142o przez miejscowych komunist\u00f3w i przez niekt\u00f3rych \u017byd\u00f3w zbieg\u0142ych z zachodu. Notatka Israela Weinera z wo\u0142y\u0144skiego miasta Szumsk jest typowa: “Satysfakcja by\u0142a okazywana przez nielicznych sympatyk\u00f3w komunistycznej ideologii spo\u015br\u00f3d miejscowej ludno\u015bci, jak r\u00f3wnie\u017c przez uciekinier\u00f3w z zachodnich region\u00f3w Polski”.(39)<\/a>\u00a0Miejscowi komuni\u015bci na Wo\u0142yniu byli przewa\u017cnie Ukrai\u0144cami i \u017bydami, ale oni przyjmowali Armi\u0119 Czerwonej jako komuni\u015bci. Sprawozdanie Mosze Kleinbauma z przybycia Sowiet\u00f3w do \u0141ucka jest podobne:<\/span><\/p>\n

Ukrai\u0144scy ch\u0142opi, kt\u00f3rzy przybyli masowo z okolicznych wiosek, jak r\u00f3wnie\u017c \u017cydowska m\u0142odzie\u017c, w szczeg\u00f3lno\u015bci \u017cydowskie dziewcz\u0119ta-komunistki, witali \u017co\u0142nierzy toastami i g\u0142osili przyja\u017a\u0144. Liczba takich \u017cydowskich admirator\u00f3w nie by\u0142a szczeg\u00f3lnie wysoka. Niemniej jednak, ich zachowanie tego dnia, ich ha\u0142a\u015bliwo\u015b\u0107, budzi\u0142a podejrzenie. W tych warunkach mog\u0142o powsta\u0107 fa\u0142szywe wra\u017cenie, \u017ce byli najszcz\u0119\u015bliwszymi go\u015b\u0107mi przyj\u0119cia.(40)<\/a><\/span><\/p>\n

Tam, gdzie Partia Komunistyczna by\u0142a silniejsza, tak jak w Kowlu, obserwatorzy podkre\u015blali obecno\u015b\u0107 komunistycznych element\u00f3w: “Sowiecka inwazja by\u0142a przyjmowana z wielkim entuzjazmem przez kumunizuj\u0105cych \u017byd\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w, oraz ludzi niedawno przyby\u0142ych z centralnej Polski w rezultacie wojny.”(41)<\/a>\u00a0Kowel by\u0142 miejscem entuzjastycznego powitania, gdy \u017bydzi rzucali kwiaty rosyjskim \u017co\u0142nierzom, kt\u00f3rzy ze swojej strony po prostu chcieli wej\u015b\u0107 do \u017cydowskich sklep\u00f3w.(42)<\/a>\u00a0Armia Czerwona wsz\u0119dzie by\u0142a przyjmowana chlebem i sol\u0105, g\u0142\u00f3wnie przez komunist\u00f3w, czasami przez uciekinier\u00f3w – uchod\u017ac\u00f3w lub \u017cydowsk\u0105 i ukrai\u0144sk\u0105 m\u0142odzie\u017c.(43)<\/a>\u00a0Wszyscy mieszka\u0144cy Wo\u0142ynia wiedzieli, \u017ce komuni\u015bci byli liczni w ich wojew\u00f3dztwie, i miejscowi nie byli zbytnio zaskoczeni reakcj\u0105 komunist\u00f3w na sowieck\u0105 okupacj\u0119. Jak powiedzia\u0142 jeden Polak polskiemu \u015bledczemu wojskowemu w 1938 roku: “Kiedy bolszewicy przyjd\u0105 do \u0141ucka, my (Polacy) b\u0119dziemy jedynymi, kt\u00f3rzy b\u0119d\u0105 musieli ucieka\u0107.”(44)<\/a><\/span><\/p>\n

Gdy Polska zosta\u0142a zniszczona, wielu \u017byd\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w nie widzia\u0142a \u017cadnego powodu do jej odbudowy. To odr\u00f3\u017cnia\u0142o obie grupy od miejscowych Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy byli uprzywilejowan\u0105 grup\u0119 a teraz znale\u017ali si\u0119 na dole politycznej i spo\u0142ecznej drabiny. Opr\u00f3cz ich wsp\u00f3lnej, niedawno odkrytej, wy\u017cszo\u015bci nad Polakami, stanowiska \u017byd\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w by\u0142y ca\u0142kowicie odmienne. Wielu Ukrai\u0144c\u00f3w wyobra\u017ca\u0142o sobie, \u017ce w\u0142adze okupacyjne przyznaj\u0105 im wi\u0119ksz\u0105 suwerenno\u015b\u0107 ni\u017c czyni\u0142a to Polska, i nawet marzy\u0142o o niepodleg\u0142ym pa\u0144stwie. Pomi\u0119dzy 1939 a 1941 rokiem Ukrai\u0144cy rzeczywi\u015bcie byli preferowani w stosunku do Polak\u00f3w przez oba okupacyjne re\u017cimy, sowiecki i nazistowski. Jednak \u017bydzi mieli oczywiste powody, aby preferowa\u0107 bardziej jedn\u0105 z dw\u00f3ch okupacji. Niemiecka polityka wobec \u017byd\u00f3w by\u0142a doskonale znana: 17 000 polskich \u017byd\u00f3w zosta\u0142o wyp\u0119dzonych z Niemiec w pa\u017adzierniku 1938 roku, 11 miesi\u0119cy przed rozpocz\u0119ciem wojny.(45)<\/a>\u00a0We wrze\u015bniu 1939 roku Wehrmacht wkroczy\u0142 na kr\u00f3tko na pogranicze Wo\u0142ynia przed przybyciem Sowiet\u00f3w i zn\u0119ca\u0142 si\u0119 nad \u017bydami oraz pali\u0142 synagogi (w Lubomlu, na przyk\u0142ad) przed wycofaniem si\u0119.(46)<\/a>\u00a0Tak wi\u0119c \u017bydzi mieli mocny pow\u00f3d, aby preferowa\u0107 Armi\u0119 Czerwon\u0105 przed Wehrmachtem, i te dwie okupacyjne armie jawi\u0142y si\u0119 jako jasna i wyra\u017ana alternatywa. Na Wo\u0142yniu \u017bydzi do\u015bwiadczyli komunistycznej dywersji i ch\u0142opskich bunt\u00f3w w pierwszej po\u0142owie wrze\u015bnia. Jeszcze jesieni\u0105 1939 roku, w obliczu rozbicia Wojska Polskiego i faktycznego sojuszu Sowiet\u00f3w i Niemc\u00f3w, \u017bydzi wyobra\u017cali sobie, \u017ce nowy porz\u0105dek b\u0119dzie trwa\u0142y.<\/span><\/p>\n

Masowe przesiedlenie Niemc\u00f3w z Wo\u0142ynia do Rzeszy musia\u0142o potwierdza\u0107 takie wra\u017cenie. Nazistowsko-sowieckie porozumienie w sierpniu i wrze\u015bniu 1939 roku pozostawi\u0142o od 100 000 do 120 000 polskich obywateli, kt\u00f3rzy uwa\u017cali si\u0119 za Niemc\u00f3w, w strefie sowieckiej. Niemiecka okupacja zachodniej i centralnej Polski stworzy\u0142a now\u0105 niemieck\u0105 kwesti\u0119 w powi\u0119kszonym Zwi\u0105zku Sowieckim. Dwaj sojusznicy przyst\u0105pili szybko do rozwi\u0105zania tego problemu, poprzez porozumienie z 16 listopada 1939 roku, gdy Niemcy z wschodniej Polski mieli zosta\u0107 wymienieni na Ukrai\u0144c\u00f3w i Rosjan, pozosta\u0142ych w zachodniej Polsce. Poniewa\u017c te terytoria zosta\u0142y oficjalnie przy\u0142\u0105czone do Zwi\u0105zku Sowieckiego, oficerowie SS dokonywali kontroli ludno\u015bci, aby pozwoli\u0107 wy\u0142\u0105cznie Niemcom na ucieczk\u0119 do Rzeszy. Ci Niemcy, a\u017c do tej pory obywatele Polski, w spos\u00f3b oczywisty preferowali Niemcy przed Zwi\u0105zkiem Sowieckim. Wielu nie b\u0119d\u0105cych Niemcami r\u00f3wnie\u017c ubiega\u0142o si\u0119 o w\u0142\u0105czenie do repatriacji. Poczynaj\u0105c od 22 grudnia 1939 roku Niemcy z Wo\u0142ynia i z innych miejsc wschodniej Polski rozpocz\u0119li swoj\u0105 podr\u00f3\u017c do Rzeszy. Ich poci\u0105gi i konne furmanki spotka\u0142y si\u0119 w \u0141odzi, kt\u00f3r\u0105 nazi\u015bci przemianowali na Litzmannstadt i przy\u0142\u0105czyli do Rzeszy. Tutaj Niemcy z Wo\u0142ynia, kt\u00f3rzy jako polscy obywatele nie mieli oficjalnie \u017cadnej narodowo\u015bci wpisanej do paszport\u00f3w ani nawet w powszechnym spisie ludno\u015bci, uciekali przed w\u0142adz\u0105 sowieck\u0105 do nazistowskiego rasowego raju. W \u0141odzi, gdzie Niemcy urz\u0119dowali w biurach zajmowanych wcze\u015bniej przez J\u00f3zewskiego po jego przeniesieniu na zach\u00f3d w 1938 roku, etniczni Niemcy z Wo\u0142ynia byli rasowo prze\u015bwietlani po raz drugi. Ci z pozytywn\u0105 rasow\u0105 kwalifikacj\u0105 (“O” od Ost (wsch\u00f3d), w przeciwie\u0144stwie do “A” od Altreich (stara Rzesza) byli przeznaczeni do germanizacji polskich terytori\u00f3w wch\u0142oni\u0119tych przez Rzesz\u0119. Jakie\u015b 365 000 Polak\u00f3w zosta\u0142o poddanych “etnicznemu oczyszczeniu” z powi\u0119kszonej Niemieckiej Rzeszy do Generalnego Gubernatorstwa, aby zwolni\u0107 przestrze\u0144 dla nowo przyby\u0142ych.(47)<\/a><\/span><\/p>\n

W strefie sowieckiej tylko komuni\u015bci mieli wi\u0119cej powod\u00f3w do prawdziwej satysfakcji. Pa\u0144stwo polskie, ich wielki wr\u00f3g, zosta\u0142o zniszczone. Rywalizuj\u0105ce z nimi polityczne i spo\u0142eczne organizacje, \u0142\u0105cznie z polskimi partiami politycznymi, ukrai\u0144skimi kooperatywami i \u017cydowskimi gminami zosta\u0142y rozwi\u0105zane.(48)<\/a>\u00a0Komuni\u015bci, wspierani przez sympatyzuj\u0105c\u0105 lub oportunistyczn\u0105 ukrai\u0144sk\u0105 i \u017cydowsk\u0105 m\u0142odzie\u017c, tworzyli boj\u00f3wki, kt\u00f3re wesz\u0142y w sk\u0142ad miejscowych si\u0142 policyjnych na ca\u0142ym terenie okupowanym przez Sowiet\u00f3w. Ze wzgl\u0119du na demografi\u0119 Wo\u0142ynia, \u017bydzi byli widoczni w miastach (chocia\u017c Ukrai\u0144cy r\u00f3wnie\u017c s\u0142u\u017cyli w miastach takich jak \u0141uck i R\u00f3wne), podczas gdy na terenach wiejskich milicjanci byli zwykle Ukrai\u0144cami.(49)<\/a>\u00a0\u017bydzi zast\u0105pili Polak\u00f3w w miejscowej administracji w miastach, fakt ten \u017cydowscy uchod\u017acy zanotowali jako szczeg\u00f3lny pow\u00f3d polskiego niezadowolenia.(50)<\/a>\u00a0Nic z tego nie oznacza\u0142o, \u017ce wo\u0142y\u0144scy \u017bydzi kontrolowali sw\u00f3j w\u0142asny los. \u017bydzi, tak jak Ukrai\u0144cy, byli z ca\u0142\u0105 pewno\u015bci\u0105 faworyzowani przed Polakami, kt\u00f3rych Sowieci identyfikowali jako klasowego i narodowego wroga. W latach 1937 i 1938 tajna policja sowiecka, NKWD, zabi\u0142a 111 091 sowieckich obywateli, przewa\u017cnie Polak\u00f3w, z powodu podejrzenia o kontakty z polskim wywiadem. Egzekucja na Polakach by\u0142a liczbowo nieproporcjonalna do reprezentacji tego narodu w ludno\u015bci sowieckiej jako ca\u0142o\u015bci, podczas gdy sowieccy \u017bydzi i sowieccy Ukrai\u0144cy byli represjonowani mniej wi\u0119cej w tych samych proporcjach w stosunku do og\u00f3\u0142u w tym samym okresie.(51)<\/a>\u00a0W latach 1939-1941 nikt nie w\u0105tpi\u0142, \u017ce sowieckie organy represyjne w pierwszej kolejno\u015bci wezm\u0105 na cel Polak\u00f3w i zrobi\u0105 to g\u0142\u00f3wnie na Wo\u0142yniu. Jednak pod panowaniem Sowiet\u00f3w \u017bydzi nie mieli \u017cadnych niezale\u017cnych organizacji (takich jak kehilla), za pomoc\u0105 kt\u00f3rych mogliby tworzy\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwo obywatelskie, i \u017cadnych mo\u017cliwo\u015bci, aby wp\u0142ywa\u0107 na sk\u0142ad organ\u00f3w rzekomo przedstawicielskich. Tak jak przed wojn\u0105, \u017bydzi byli niedostatecznie reprezentowani w radach miejskich.(52)<\/a>\u00a0Ukrai\u0144cy byli nad-reprezentowani, a Polacy i \u017bydzi byli niemal nieobecni. Tylko jeden miejscowy \u017byd (z Kowla) zosta\u0142 wybrany do Ukrai\u0144skiej Rady Najwy\u017cszej w marcu 1940 roku.(53)<\/a><\/span><\/p>\n

Realn\u0105 w\u0142adz\u0119 na Wo\u0142yniu, obecnie b\u0119d\u0105cego cz\u0119\u015bci\u0105 Zwi\u0105zku Sowieckiego, sprawowa\u0142y ukrai\u0144ska sekcja partii bolszewickiej, kt\u00f3ra rozbudowa\u0142a si\u0119 w kierunku zachodnim w miesi\u0105cach po wrze\u015bniu 1939 roku, i organy NKWD, kt\u00f3re sz\u0142y po \u015bladach Armii Czerwonej. Ze wzgl\u0119d\u00f3w zwi\u0105zanych z wydarzeniami maj\u0105cymi miejsce p\u00f3\u017aniej, podczas okupacji niemieckiej, wiele uwagi po\u015bwi\u0119cono “etnicznemu” charakterowi tych organizacji. Niemcy przedstawiali sowieckie organy jako \u017cydowskie, i czasami ludzi odnosz\u0105cy z tego korzy\u015bci, albo kolaboruj\u0105cy w nazistowskim ludob\u00f3jstwie \u017byd\u00f3w wysuwali (lub wysuwaj\u0105) podobne twierdzenia. Niezale\u017cnie od sk\u0142adu narodowo\u015bciowego tych sowieckich organizacji, one nie reprezentowa\u0142y \u017cadnej grupy narodowej, poniewa\u017c \u017cadna grupa narodowa nie wybiera\u0142a ich do sprawowania w\u0142adzy w ich imieniu. Nawet je\u015bli kto\u015b nalega (moim zdaniem, ca\u0142kowicie b\u0142\u0119dnie) na zr\u00f3wnywanie osobi\u015bcie deklarowanej etnicznej przynale\u017cno\u015bci oficer\u00f3w i urz\u0119dnik\u00f3w z reprezentacj\u0105 narodu, identyfikowanie organ\u00f3w sowieckich z \u017bydami w 1939 roku jest skazane na niepowodzenie.<\/span><\/p>\n

Od czasu, gdy Zwi\u0105zek Sowiecki dokona\u0142 inwazji na Polsk\u0119, ukrai\u0144ska sekcja partii bolszewickiej by\u0142a zdominowana liczebnie przez Ukrai\u0144c\u00f3w. Pomimo pokazowych proces\u00f3w i czystek mia\u017cd\u017c\u0105cych rodz\u0105c\u0105 si\u0119 ukrai\u0144sk\u0105 kulturaln\u0105 inteligencj\u0119, pomimo g\u0142odu pacyfikuj\u0105cego ukrai\u0144skie ch\u0142opstwo, etniczni Ukrai\u0144cy byli uznawani za godnych zaufania i awansowali w szeregach partii. Pomiedzy latami 1922 i 1940, procentowy udzia\u0142 Rosjan w ukrai\u0144skiej sekcji partii spad\u0142 z 54 do 19 %, podczas gdy udzia\u0142 procentowy \u017byd\u00f3w pozosta\u0142 bez zmian na poziomie oko\u0142o 13%. W\u015br\u00f3d kadr wy\u017cszych rang\u0105 Ukrai\u0144cy uzyskali godny uwagi wzrost ilo\u015bciowy kosztem Rosjan i \u017byd\u00f3w. W 1938 roku, na przyk\u0142ad, by\u0142o tylko dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w w\u015br\u00f3d 304 cz\u0142onk\u00f3w ukrai\u0144skiego sowieckiego parlamentu.(54)<\/a>\u00a0Podobny analogiczny trend jest zauwa\u017calny w najwa\u017cniejszej organizacji pa\u0144stwowej, w tajnej policji. Nie p\u00f3\u017aniej ni\u017c w 1936 roku, 60 spo\u015br\u00f3d 90 wy\u017cszych oficer\u00f3w (od kapitana wzwy\u017c) NKWD na sowieckiej Ukrainie deklarowa\u0142o narodowo\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105.(55)<\/a>\u00a0Nie p\u00f3\u017aniej ni\u017c w marcu 1937 roku \u017bydzi przewy\u017cszali liczebnie Rosjan (38 % i 32 % odpowiednio) na najwy\u017cszych stanowiskach sowieckiego NKWD jak ca\u0142o\u015bci. Wielki Terror w latach 1937-1938 si\u0119gn\u0105\u0142 do najwy\u017cszych poziom\u00f3w wewn\u0119trznego aparatu bezpiecze\u0144stwa, a p\u00f3\u017aniejsze awanse spowodowa\u0142y radykalne zmiany w jego sk\u0142adzie etnicznym. Znowu, zgodnie z deklarowan\u0105 narodowo\u015bci\u0105, Rosjanie dominowali w sowieckim NKWD podczas wybuchu II Wojny \u015awiatowej (67%, wobec 4 % \u017byd\u00f3w i 12 % Ukrai\u0144c\u00f3w w lipcu 1939 roku).(56)<\/a><\/span><\/p>\n

Na nowych zachodnich terytoriach sowieckiej Ukrainy miejscowym \u017bydom ufano bardziej ni\u017c miejscowym Polakom, ale to by\u0142a tylko wzgl\u0119dna r\u00f3\u017cnica, i \u017bydzi nie mieli \u017cadnej w\u0142adzy jako takiej, ani \u017cadnej\u00a0 reprezentacji instytucjonalnej w sowieckich organach. Miejscowi wo\u0142y\u0144scy komuni\u015bci, \u017cydowscy lub inni, w pewnym zakresie mieli pewn\u0105 swobod\u0119 decyzyjnej w sprawach lokalnych, to by\u0142o tak jesieni\u0105 1939 roku, zanim w\u0142adza sowiecka zosta\u0142a w pe\u0142ni ustanowiona. Sowietyzacja gospodarki i spo\u0142ecze\u0144stwa rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 najwcze\u015bniej w styczniu 1940 roku. W lutym 1940 roku miejscowe milicje zosta\u0142y skierowane przez NKWD do organizowania pierwszej wielkiej deportacji 17 851 przedstawicieli polskich elit, g\u0142ownie polskich kolonist\u00f3w i urz\u0119dnik\u00f3w pa\u0144stwowych. Prawdopodobnie w\u015br\u00f3d nich znajdowa\u0142o si\u0119 500 polskich \u017byd\u00f3w.(57)<\/a><\/span><\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce w 1940 roku niewielu wo\u0142y\u0144skich \u017byd\u00f3w mia\u0142o jakie\u015b z\u0142udzenia odno\u015bnie Zwi\u0105zku Sowieckiego. \u017bydzi zostali zr\u00f3wnani pod wzgl\u0119dem prawnym w systemie, w kt\u00f3rym wszyscy byli obiektem deportacji i terroru. \u017bydzi mieli dost\u0119p do \u017cydowskiej kultury, ale tylko w oficjalnie sankcjonowanych wersjach. Spo\u0142ecze\u0144stwo przestrzegaj\u0105ce zasad wiary i wci\u0105\u017c pozostaj\u0105ce og\u00f3lnie ortodoksyjne zosta\u0142o poddane oddzia\u0142ywaniu sowieckiej polityki religijnej. Zniszczenie gminy oznacza\u0142o, \u017ce rytua\u0142y \u017cycia i \u015bmierci, je\u015bli mia\u0142y by\u0107 organizowane raczej przez \u017byd\u00f3w, ni\u017c przez urz\u0119dnik\u00f3w, musia\u0142y by\u0107 aran\u017cowane potajemnie. \u017bydzi mogli uczestniczy\u0107 bez przeszk\u00f3d w gospodarce, ale wolny rynek jako taki znikn\u0105\u0142. \u017bydzi dominowali na czarnym rynku, czym szybciej pogarszali swoje relacje z nie-\u017bydami. Komuni\u015bci \u017cydowskiego pochodzenia odgrywali wa\u017cn\u0105 rol\u0119 w lokalnych milicjach pod koniec 1939 roku, ale w 1940 roku zostali oni zast\u0105pieni przez ludzi ze wschodu. Rok 1940 by\u0142 \u015bwiadkiem likwidacji legalnego handlu prywatnego i rozwi\u0105zania pozosta\u0142ych hebrajskich szk\u00f3\u0142. W 1940 roku kadry ze wschodu przej\u0119\u0142y ca\u0142kowit\u0105 kontrol\u0119 nad administracj\u0105 pa\u0144stwow\u0105 i zabroni\u0142y prywatnego handlu.(58)<\/a>\u00a0Analogicznie, tak jak wielu Ukrai\u0144c\u00f3w zosta\u0142o pozbawionych z\u0142udze\u0144 przez kolektywizacj\u0119, tak samo wielu \u017byd\u00f3w by\u0142o ostatecznie mocno rozczarowanych prywatyzacj\u0105 przedsi\u0119biorstw. Podczas gdy polscy obszarnicy widzieli swoje pa\u0144stwo zniszczone i swoje maj\u0105tki wyw\u0142aszczone, zamo\u017cni i przedsi\u0119biorczy miejscy \u017bydzi stracili na rzecz nowych w\u0142adz swoje kamienice, fabryki, banki i hotele. Konta oszcz\u0119dno\u015bciowe zosta\u0142y zlikwidowane, unicestwiaj\u0105c \u017cydowsk\u0105 klas\u0119 \u015bredni\u0105.(59)<\/a><\/span><\/p>\n

Komuni\u015bci i uchod\u017acy, grupy najbardziej gor\u0105co witaj\u0105ce si\u0142y sowieckie w 1939 roku, w 1940 roku mia\u0142y w\u0105tpliwo\u015bci. Wielu \u017cydowskich uchod\u017ac\u00f3w z zachodniej Polski odm\u00f3wi\u0142\u00a0 przyj\u0119cia sowieckich paszport\u00f3w, zak\u0142adaj\u0105c, \u017ce Polska zostanie odbudowana, a polskie obywatelstwo by\u0142o preferowane w przeciwie\u0144stwie do sowieckiego. Oni stanowili prawdopodobnie wi\u0119kszo\u015b\u0107 z 12 752 os\u00f3b usuni\u0119tych z Wo\u0142ynia podczas sowieckiej deportacji w czerwcu 1940 roku.(60)<\/a>\u00a0W 1941 roku sowiecka administracja nie mia\u0142a prawie \u017cadnego poparcia, ale mia\u0142a zaanga\u017cowanych w pewnego rodzaju straszliwej og\u00f3lnej kolaboracji Ukrai\u0144c\u00f3w, Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w.(61)<\/a>\u00a0Wszyscy mieszka\u0144cy zrozumieli, \u017ce pa\u0144stwo sowieckie nie wymaga \u017cadnego ideologicznego entuzjazmu do utrwalenia swojej w\u0142adzy, ale funkcjonuje doskonale poprzez eliminacj\u0119 konkurencyjnych idei i organizacji.(62)<\/a>\u00a0Ono nie by\u0142o w stanie w\u0142\u0105czy\u0107 si\u0119 w realizacj\u0119 cel\u00f3w innych grup, a pr\u00f3by podejmowane przez cz\u0142onk\u00f3w jednej grupy wykorzystania innych s\u0142u\u017cy\u0142y jedynie realizacji swoich w\u0142asnych cel\u00f3w. Idealne warunki dla takiego pa\u0144stwa tworzy\u0142y brak zaufania i denuncjacja. To uczyni\u0142o Ukrai\u0144c\u00f3w, \u017byd\u00f3w i Polak\u00f3w nieufnymi wobec siebie, ale tak\u017ce niszczy\u0142o wewn\u0119trzn\u0105 sp\u00f3jno\u015b\u0107 ka\u017cdej z grup. Jak przypomnia\u0142 jeden z \u017byd\u00f3w, ju\u017c pod (sowieckim) re\u017cimem, przed nazistowsk\u0105 tragedi\u0105, ojcowie rodzin stali si\u0119 jak lu\u017ano wisz\u0105ce ko\u0144czyny. Ramy ich \u017cycia zosta\u0142 wyrwane, ich rodziny sta\u0142y si\u0119 niestabilne, ich pragnienie czynienia dobra dla spo\u0142ecze\u0144stwa znikn\u0119\u0142o, a autorytet \u017cydowskiego sumienia rozpad\u0142 si\u0119.(63)<\/a>\u00a0Jak podsumowa\u0142 stan spraw inny wo\u0142y\u0144ski \u017byd, “my\u015bleli\u015bmy, \u017ce b\u0119dzie lepiej, ale by\u0142o jeszcze gorzej”.(64)<\/a><\/span><\/p>\n

Okupacja niemiecka<\/b><\/p>\n

Dla wo\u0142y\u0144skich \u017byd\u00f3w gorsze zacz\u0119\u0142o si\u0119 w lecie 1941 roku. Polityka rasowa Hitlera, ju\u017c i tak niewyobra\u017calnie ambitna, znajdowa\u0142a nowe rozleg\u0142e horyzonty, gdy jego armie par\u0142y na wsch\u00f3d w Zwi\u0105zku Sowieckim. Zwi\u0105zek Sowiecki nie by\u0142 przygotowany na niemiecki atak, i Wehrmacht przetoczy\u0142 si\u0119 przez Wo\u0142y\u0144 i inne dawne polskie terytoria w ci\u0105gu kilku dni pod koniec czerwca 1941 r. Na pocz\u0105tku lipca 1941 roku ca\u0142y Wo\u0142y\u0144 znalaz\u0142 si\u0119 w niemieckich r\u0119kach. Okupacja sowiecka, pozornie tak niewzruszona, trwa\u0142a straszliwe 22 miesi\u0105ce. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w na Wo\u0142yniu pozosta\u0142a tam gdzie by\u0142a. Mo\u017cliwo\u015bci przemieszczania si\u0119 na wsch\u00f3d szybciej od oddzia\u0142\u00f3w niemieckich by\u0142y niewielkie, z pewno\u015bci\u0105 niewielu \u017byd\u00f3w by\u0142o w stanie uciec. We wrze\u015bniu 1939 roku \u017bydzi z zachodniej Polski uciekali na wsch\u00f3d, wierz\u0105c, \u017ce znajd\u0105 schronienie w\u015br\u00f3d \u017cydowskich spo\u0142eczno\u015bci-gmin we wschodniej Polsce. Nast\u0119pna ucieczka na wsch\u00f3d, dla wi\u0119kszo\u015bci \u017byd\u00f3w, by\u0142by krokiem w nieznane, na terytoria b\u0119d\u0105ce we w\u0142adaniu Sowiet\u00f3w przed 1939 r., gdzie nie by\u0142o \u017cadnego zorganizowanego \u017cydowskiego \u017cycia. Wo\u0142y\u0144scy \u017bydzi wiedzieli ca\u0142kiem sporo o panowaniu sowieckim w 1941 roku i mieli wszelkie powody, aby mie\u0107 pewno\u015b\u0107, \u017ce ucieczka na wsch\u00f3d mo\u017ce sko\u0144czy\u0107 si\u0119 tylko na syberyjskim wygnaniu. Wo\u0142y\u0144 obfitowa\u0142 w rozleg\u0142e lasy i bagna, i gdy sama przyroda dostarcza\u0142a jakiego\u015b schronienia, to jednak oferowa\u0142a niewiele po\u017cywienia. Wielu \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy opu\u015bcili wo\u0142y\u0144skie miasta podczas inwazji Wehrmachtu, zosta\u0142o sk\u0142onionych do powrotu. Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce Sowieci zatrzymywali uchod\u017ac\u00f3w na granicy sowiecko-polskiej z 1939 roku. Ostatecznie tylko oko\u0142o 1,5% \u017byd\u00f3w z \u0141ucka i Kowla uciek\u0142o na wsch\u00f3d. \u017bydzi z Ostroga i R\u00f3wnego, miast po\u0142o\u017conych bardziej na wschodzie Wo\u0142ynia, uciekli w nieco wi\u0119kszej liczbie. Po deportowanych w 1940 roku, ci uchod\u017acy byli drug\u0105 najwi\u0119ksz\u0105 grup\u0105 \u017cydowskich ocala\u0142ych spod niemieckiej okupacji. Jednak w lecie 1941 roku tak\u017ce \u017bydzi nie wiedzieli, dlaczego oni maj\u0105 ucieka\u0107. Oni mogli podejrzewa\u0107, \u017ce niemiecka okupacja b\u0119dzie gorsza ni\u017c okupacja sowiecka, ale to wci\u0105\u017c by\u0142o dalekie od pewno\u015bci. Nawet gdy wiedzieli co\u015b o praktycznej stronie nazistowskiej okupacji, nie mieli \u017cadnego powodu, aby przewidywa\u0107 totaln\u0105 zag\u0142ad\u0119. Z pewno\u015bci\u0105 nazistowska inwazja na Polsk\u0119 przynios\u0142a w rezultacie masowe egzekucje je\u0144c\u00f3w wojennych i masowe odwety przeciwko cywilom za indywidualne akty oporu.(65)<\/a><\/span><\/p>\n

Polityka nazistowska w okupowanej Polsce pomi\u0119dzy 1939 a 1941 rokiem spowodowa\u0142a masowe wysiedlanie polskich obywateli z terytori\u00f3w przy\u0142\u0105czonych do Rzeszy, i gettoizacj\u0119 \u017cydowskiej ludno\u015bci w miastach. Jednak zdecydowana wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych wysiedlonych ze swoich dom\u00f3w przez Niemc\u00f3w by\u0142a Polakami, a nie \u017bydami, i wi\u0119kszo\u015b\u0107 akcji mord\u00f3w by\u0142a skierowana przeciwko polskiej inteligencji, a nie przeciwko \u017bydom. Najwy\u017cszym priorytetem Hitlera w Polsce by\u0142o zniszczenie wszelkiego potencjalnego narodowego kierownictwa; by\u0142a to polityka, kt\u00f3rej skutkiem by\u0142o zamordowanie wielu \u017byd\u00f3w, to wiedziano z pewno\u015bci\u0105, ale na pewno nie ujawniona zosta\u0142a intencja wymordowania wszystkich \u017byd\u00f3w w og\u00f3le.(66)<\/a>\u00a0A\u017c do czerwca 1941 roku wci\u0105\u017c mo\u017cna by\u0142o wierzy\u0107, \u017ce Niemcy zabijaj\u0105 raczej dla zd\u0142awienia potencjalnego oporu, ni\u017c w celu eksterminacji rasowo zdefiniowanej grupy. Masowy mord na \u017bydach jako taki zacz\u0105\u0142 si\u0119 podczas drugiego etapu marszu armii niemieckiej na wsch\u00f3d, na nowym wschodnim froncie. Na pocz\u0105tku, w lecie 1941 roku, g\u0142\u00f3wnymi sprawcami byli cz\u0142onkowie mobilnych jednostek SS i policji, Einsatzgruppen. Podobne zespo\u0142y zadaniowe by\u0142y zaanga\u017cowane w masowych mordach w okupowanej Polsce przeciwko ludno\u015bci polskiej, i na wschodzie, one pocz\u0105tkowo anga\u017cowa\u0142y si\u0119 w mordowanie \u017byd\u00f3w: w pierwszej kolejno\u015bci \u017byd\u00f3w zajmuj\u0105cych partyjne i pa\u0144stwowe stanowiska, nast\u0119pnie m\u0119\u017cczyzn sprawnych fizycznie, nast\u0119pnie wszystkich “podejrzanych” element\u00f3w, a we wrze\u015bniu 1941 roku ca\u0142e spo\u0142eczno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Einsatzgruppe C (dowodzona przez doktora Otto Rascha, posiadacza doktorat\u00f3w z prawa i ekonomii politycznej), w czerwcu 1941 roku posuwa\u0142a si\u0119 w g\u0142\u0105b Ukrainy w \u015blad za Grup\u0105 Armii Po\u0142udnie Wehrmachtu. Jak wsz\u0119dzie na wschodnim froncie, w czerwcu 1941 roku, na Wo\u0142yniu Einsatzgruppe C stara\u0142a si\u0119 zach\u0119ci\u0107 miejscow\u0105 ludno\u015b\u0107 do zabijania \u017byd\u00f3w i bolszewik\u00f3w w “akcjach samo-oczyszczania”. Taka polityka prowadzi\u0142a do wybuch\u00f3w pogrom\u00f3w w szerokim pasie terytori\u00f3w od Ba\u0142tyku do Bukowiny.(67)<\/a>\u00a0Zdarza\u0142o si\u0119, \u017ce Niemcom nie udawa\u0142o si\u0119 zach\u0119ci\u0107 do pogrom\u00f3w; w niekt\u00f3rych miejscach pogromy by\u0142y prawdopodobnie inspirowane tylko z niewielkim lub nawet bez \u017cadnego udzia\u0142u Niemc\u00f3w. Niemcy byli w stanie wykorzysta\u0107 dziedzictwo pozostawione przez Sowiet\u00f3w. NKWD wymordowa\u0142 swoich wi\u0119\u017ani\u00f3w przed ucieczk\u0105 na wsch\u00f3d, i wielu spo\u015br\u00f3d wi\u0119\u017ani\u00f3w by\u0142o Ukrai\u0144cami. Na Wo\u0142yniu najbardziej morderczy pogrom mia\u0142 miejsce najwyra\u017aniej w Krzemie\u0144cu, gdzie NKWD zamordowa\u0142 100-150 wi\u0119\u017ani\u00f3w przed po\u015bpiesznym odwrotem, i gdzie ekshumowane cia\u0142a nosi\u0142y \u015blady tortur. Tutaj miejscowa ludno\u015b\u0107 zamordowa\u0142a oko\u0142o 130 \u017byd\u00f3w. W \u0141ucku NKWD po wybuchu rewolty rozstrzela\u0142 swoich wi\u0119\u017ani\u00f3w ogniem broni maszynowej, pozostawiaj\u0105c do 2 800 cia\u0142. Specjalne Commando 4a meldowa\u0142o, \u017ce w odwecie zorganizowa\u0142o mord 2 000 \u017byd\u00f3w.(68)<\/a><\/span><\/p>\n

Akcje te waha\u0142y si\u0119 w granicach spektrum, w kt\u00f3rym w jednym ekstremum miejscowa ludno\u015b\u0107 mordowa\u0142a \u017byd\u00f3w przy (a czasami i bez) wsparciu Niemc\u00f3w, a w drugim ekstremum Niemcy sami zabijali wo\u0142y\u0144skich \u017byd\u00f3w, maj\u0105c nadziej\u0119 na pozyskanie poparcia miejscowej ludno\u015bci. Jednak w miar\u0119 jak up\u0142ywa\u0142o lato 1941 roku, przewa\u017caj\u0105ca wi\u0119kszo\u015b\u0107 masowych mord\u00f3w zacz\u0119\u0142a by\u0107 pope\u0142niona przez Niemc\u00f3w. W czerwcu i w lipcu 1941 roku niemiecka policja i SS zabi\u0142a oko\u0142o 12 000 wo\u0142y\u0144skich \u017byd\u00f3w, przewa\u017cnie, ale bynajmniej nie wy\u0142\u0105cznie, m\u0142odych ludzi.(69)<\/a>\u00a0W miejscowo\u015bci Mielnice Einsatzkommando przeprowadzi\u0142o selekcj\u0119 \u017byd\u00f3w na podstawie sporz\u0105dzonego wykazu politycznych aktywist\u00f3w.(70)<\/a>\u00a0W miejscowo\u015bci Klewa\u0144 Ukrai\u0144cy powiedzieli oprawcom z SS, w kt\u00f3rych domach przebywaj\u0105 \u017bydzi, i \u017ce wszyscy \u017bydzi s\u0105 komunistami. Oko\u0142o 700 z 2 500 \u017byd\u00f3w z tego miasteczka – sztetl – zosta\u0142o zabitych w pierwszych dniach okupacji, ich cia\u0142a pozostawiono na ulicy, tak \u017ce psy i \u015bwinie mog\u0142y je\u015b\u0107 ludzkie mi\u0119so przez trzy dni. W\u00f3wczas Niemcy nakazali \u017bydom zabra\u0107 zw\u0142oki do miejscowej synagogi i podpalili j\u0105.(71)<\/a>\u00a0Pod koniec czerwca armia niemiecka wyda\u0142a rozkaz, aby wszyscy \u017cydowscy m\u0119\u017cczy\u017ani zg\u0142osili si\u0119 do pracy w zamku Lubarta nad rzek\u0105 Styr. Kiedy wysz\u0142o na jaw, \u017ce zgin\u0119\u0142o 10 niemieckich \u017co\u0142nierzy, armia wymordowa\u0142a 1160 \u017byd\u00f3w pod \u015bcianami zamku.(72)<\/a>\u00a0W mie\u015bcie R\u00f3wne, kt\u00f3re sta\u0142o si\u0119 administracyjnym centrum cywilnej okupacyjnej strefy administracyjnej znanej jako Reich Commissariat Ukraine (RKU), niemiecka policja porz\u0105dkowa, wspierana przez oddzia\u0142y odkomenderowane z Einsatzkommando 5, zamordowa\u0142a w dniach 6-7 listopada 1941 roku 15 000 \u017byd\u00f3w.(73)<\/a>\u00a0Og\u00f3\u0142em jesieni\u0105 1941 roku Niemcy zamordowali prawdopodobnie 20 000 \u017byd\u00f3w. Koszty zadawania \u015bmierci, dotychczas wysokie, na Wo\u0142yniu pozostawa\u0142y ni\u017csze ni\u017c na ukrai\u0144skich ziemiach po\u0142o\u017conych dalej na wsch\u00f3d. Front przetoczy\u0142 si\u0119 przez Wo\u0142y\u0144 bardzo szybko, zanim masowe zabijanie \u017byd\u00f3w przekszta\u0142ci\u0142o si\u0119 w polityk\u0119 masowej zag\u0142ady. Na centralnej Ukrainie, zaczynaj\u0105c najp\u00f3\u017aniej od pocz\u0105tku wrze\u015bnia 1941 roku, ca\u0142e \u017cydowskie spo\u0142eczno\u015bci by\u0142y po prostu eliminowane: Berdycz\u00f3w 12 wrze\u015bnia, Winnica 19 wrze\u015bnia, Kij\u00f3w 29-30 wrze\u015bnia, Dniepropietrowsk 13 pa\u017adziernika. Na Wo\u0142yniu pozosta\u0142y pozory \u017cydowskiego \u017cycia, i zosta\u0142o przywr\u00f3cone co\u015b w rodzaju cienia \u017cydowskiego porz\u0105dku spo\u0142ecznego. Nawet w R\u00f3wnem prawie 10 000 \u017byd\u00f3w pozostawa\u0142o wci\u0105\u017c przy \u017cyciu a\u017c do pocz\u0105tku 1942 roku. Na Wo\u0142yniu te masowe mordy prawdopodobnie mog\u0142y by\u0107 wci\u0105\u017c jeszcze pojmowane jako pogromy czasu wojny, co\u015b, co przeminie, zanim wojna si\u0119 sko\u0144czy.<\/span><\/p>\n

By\u0142y pewne sygna\u0142y, \u017ce Niemcy uwa\u017caj\u0105 \u017cydowskie gminy za co\u015b trwa\u0142ego. W lipcu 1941 roku w\u0142adze niemieckie za\u017c\u0105da\u0142y od wo\u0142y\u0144skich \u017byd\u00f3w odtworzenia \u017cydowskiej gminy w formie rady \u017cydowskiej, lub Judenratu.(74)<\/a>\u00a0Odk\u0105d Sowieci rozwi\u0105zali \u017cydowskie instytucje, niemieckie przywr\u00f3cenie do \u017cycia zewn\u0119trznych symboli w\u0142adzy \u017cydowskich instytucji by\u0142o przyj\u0119te przez niekt\u00f3rych \u017byd\u00f3w jako krok w kierunku normalizacji. Uchod\u017acy z zachodniej Polski czasami do\u0142\u0105czali do spo\u0142eczno\u015bci; przewodnicz\u0105cy Rady \u017bydowskiej w Wi\u015bniowcu by\u0142 rodem z \u0141odzi.(75)<\/a>\u00a0Ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017cydowskich spo\u0142eczno\u015bci na Wo\u0142yniu by\u0142a kierowana przez tych samych ludzi, kt\u00f3rzy stali na ich czele w 1939 roku, pod polskim panowaniem.(76)<\/a>\u00a0W mniejszych wioskach omini\u0119tych przez fal\u0119 zabijania w lecie 1941 roku niemieckie wezwanie do tworzenia rad \u017cydowskich przypomnia\u0142o stosunkowo spokojn\u0105 niemieck\u0105 okupacj\u0119 podczas I Wojny \u015awiatowej.(77)<\/a><\/span><\/p>\n

Jednak pod koniec 1941 roku tradycyjna instytucja autonomii komunalnej zosta\u0142a wypaczona w celu wspierania niemieckiego “nowego \u0142adu”. \u017bydowscy liderzy ponosili pewn\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107, przypominaj\u0105c\u0105 ich tradycyjn\u0105 rol\u0119. Gminy apelowa\u0142y do Niemc\u00f3w o zezwolenie \u017bydom na powr\u00f3cenie do pracy wykonywanej przed sowieck\u0105 okupacj\u0105, i wydawania certyfikat\u00f3w dla wykwalifikowanych robotnik\u00f3w. W du\u017cych miastach gminy prowadzi\u0142y przychodnie zdrowia i wyst\u0119powa\u0142y w roli mediatora w \u017cydowskich sporach.(78)<\/a>\u00a0Jednak te podstawowe obowi\u0105zki zosta\u0142y ca\u0142kowicie wypaczone. Dostrzegalnie lub niezauwa\u017calne, stronica historii zosta\u0142a odwr\u00f3cona. Gminy wykorzystywa\u0142y ponownie przedwojenne polskie formularze kehilla, drukowane w j\u0119zyku jidysz i polskim, do pisania petycji w j\u0119zyku sprawuj\u0105cych w\u0142adz\u0119 w 1941 roku – niemieckim i ukrai\u0144skim. Gmina by\u0142a tradycyjnie odpowiedzialna za \u015bci\u0105ganie podatk\u00f3w; pod panowaniem Niemc\u00f3w by\u0142o to \u017c\u0105danie p\u0142acenia niewsp\u00f3\u0142miernych kontrybucji z z\u0142ocie, bi\u017cuterii i towarach. Sta\u0142a si\u0119 instrumentem, za pomoc\u0105 kt\u00f3rego w\u0142adze niemieckie dokonywa\u0142y transferu \u017cydowskich bogactw przed wymordowaniem \u017cydowskich spo\u0142ecze\u0144stw.(79)<\/a>\u00a0Tradycyjna gmina nigdy nie dysponowa\u0142a si\u0142\u0105 policyjn\u0105; Niemcy stworzyli takie si\u0142y w celu sprawowania najwy\u017cszej w\u0142adzy w getcie. \u017bydowska S\u0142u\u017cba Porz\u0105dkowa zosta\u0142a wprowadzona dla utrzymywania porz\u0105dku w getcie, zbierania kontrybucji, i organizowania pracy przymusowej. Podczas przeprowadzanych przez Niemc\u00f3w akcji zabijania, \u017cydowscy policjanci wyszukiwali \u017byd\u00f3w w ich kryj\u00f3wkach i przekazywali ich w r\u0119ce Niemc\u00f3w. Nawet na poziomie najbardziej lokalnym, istnienie \u017cydowskich policjant\u00f3w nie oznacza\u0142o istnienia realnej w\u0142adzy \u017cydowskiej.(80)<\/a>\u00a0Ukrai\u0144ska policja utworzona przez Niemc\u00f3w w lipcu 1941 roku uzyska\u0142a znacznie wi\u0119ksze prawa i obowi\u0105zki. Pod okupacj\u0105 sowieck\u0105 Ukrai\u0144cy i \u017bydzi cz\u0119sto razem pracowali w miejscowej milicji; teraz miejscowe organy przymusu, kt\u00f3re mia\u0142y realne znaczenie, by\u0142y z regu\u0142y obsadzone przez Ukrai\u0144c\u00f3w, czasami tak\u017ce przez miejscowych Niemc\u00f3w (Volksdeutschen). Co istotne, policjanci byli generalnie Ukrai\u0144cami wybranymi przez Niemc\u00f3w lub przez grupy pochodne ukrai\u0144skich nacjonalist\u00f3w, kt\u00f3re posuwa\u0142y si\u0119 na wsch\u00f3d za Wehrmachtem. \u017bydzi, kt\u00f3rzy walczyli z Ukrai\u0144cami tego lata, nieuchronnie dokonali najgorszego wyboru, poniewa\u017c \u017bydzi nie mieli si\u0142 przymusu, a Ukrai\u0144cy, na poziomie lokalnym, mieli je. \u017bydowski student szko\u0142y wy\u017cszej w \u0141ucku, na przyk\u0142ad, walczy\u0142 ze swoimi kolegami szkolnymi, kt\u00f3rzy teraz potraktowali go jak wroga. Zosta\u0142 brutalnie zamordowany, zmia\u017cd\u017cony w nap\u0119dzanym przez wod\u0119 m\u0142y\u0144skim kole.(81)<\/a>\u00a0Na terenach wiejskich ukrai\u0144ska policja cz\u0119sto by\u0142a jedyn\u0105 w\u0142adz\u0105, i policjanci rabowali \u017byd\u00f3w.(82)<\/a>\u00a0Odk\u0105d m\u0142odzi ukrai\u0144scy policjanci zostali przeznaczeni do wykonywania ci\u0119\u017ckiej pracy dla ich b\u0119d\u0105cych w \u015brednim wieku niemieckich prze\u0142o\u017conych, i poniewa\u017c proporcja tych drugich do tych pierwszych by\u0142a jak jeden do pi\u0119ciu i wi\u0119cej, niemiecka w\u0142adza na terenach wiejskich Wo\u0142ynia mia\u0142a ukrai\u0144skie oblicze. Przed 1939 rokiem na Wo\u0142yniu policja by\u0142a polska; zar\u00f3wno pod sowieck\u0105 i nazistowsk\u0105 okupacjami policja by\u0142a przewa\u017cnie ukrai\u0144ska.(83)<\/a>\u00a0Ukrai\u0144scy policjanci byli szkoleni w kojarzeniu miejscowych \u017byd\u00f3w z sowieckim komunizmem. Na jednego z \u017cydowskich \u015bciganych ukrai\u0144scy prze\u015bladowcy wo\u0142ali “Kaganowicz”: nazi\u015bci przedstawiali \u0141azarza M. Kaganowicza, wiod\u0105cego cz\u0142onka sowieckiego Biura Politycznego, jako centraln\u0105 posta\u0107 w latach 1939-1941 sowieckiej okupacji, i to on by\u0142 znany jako jeden z sowieckich urz\u0119dnik\u00f3w odpowiedzialnych za sztuczny g\u0142\u00f3d w latach 1932-1933 (chocia\u017c g\u0142\u00f3d nie dotyczy\u0142 bezpo\u015brednio Wo\u0142ynia, kt\u00f3ry znajdowa\u0142 si\u0119 w tym czasie w Polsce). Niemcy w\u0142o\u017cyli wiele ci\u0119\u017ckiej pracy, aby Ukrai\u0144cy dostrzegli zwi\u0105zek pomi\u0119dzy miejscowym \u017bydostwem i g\u0142odem.(84)<\/a>\u00a0Znalaz\u0142a si\u0119 jednak niewielka grupa ukrai\u0144skich policjant\u00f3w, kt\u00f3rzy pomimo niemieckich wytycznych, pomaga\u0142a \u017bydom w ucieczkach.(85)<\/a><\/span><\/p>\n

Sowieckie si\u0142y policyjne w latach 1939-1941 r\u00f3wnie\u017c zosta\u0142y w du\u017cej mierze oparte na ukrai\u0144skiej ludno\u015bci; teraz nazistowskie si\u0142y policyjne uczyni\u0142y tak samo. Ukrai\u0144cy dominowali w sk\u0142adzie ludno\u015bci Wo\u0142ynia i zg\u0142aszali wobec dw\u00f3ch okupant\u00f3w mniej zastrze\u017ce\u0144 ni\u017c wobec wielkiego lokalnego wroga: Polak\u00f3w dla Sowiet\u00f3w, \u017byd\u00f3w dla Niemc\u00f3w. Pod nazistowskim panowaniem niekt\u00f3rzy ukrai\u0144scy policjanci byli zmotywowani ideologicznie, chocia\u017c niekt\u00f3rzy z ukrai\u0144skich policjant\u00f3w pod panowaniem sowieckim r\u00f3wnie\u017c zostali ideologicznie zmotywowani. Ukrai\u0144cy w ma\u0142ych miasteczkach prawdopodobnie s\u0142u\u017cyli zar\u00f3wno w sowieckiej, jak i w nazistowskiej milicji. W wielu przypadkach Niemcy po prostu utrzymali sowieck\u0105 milicj\u0119, u\u0142atwiaj\u0105c sobie spraw\u0119. W niekt\u00f3rych miejscowo\u015bciach Niemcy pozostawili organizacj\u0119 milicji w r\u0119kach galicyjskich Ukrai\u0144c\u00f3w z Organizacji Ukrai\u0144skich Nacjonalist\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Ta organizacja by\u0142a s\u0142aba na Wo\u0142yniu przed 1941 rokiem i podj\u0119\u0142a wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Komunistyczn\u0105 Parti\u0105 Zachodniej Ukrainy, do kt\u00f3rej stara\u0142a si\u0119 przenikn\u0105\u0107. Organizacja Ukrai\u0144skich Nacjonalist\u00f3w traktowa\u0142a Komunistyczn\u0105 Parti\u0119 Zachodniej Ukrainy, zreszt\u0105 zupe\u0142nie s\u0142usznie, jako organizacj\u0119 sprzyjaj\u0105c\u0105 rozprzestrzenianiu ideologii ukrai\u0144skiego nacjonalizmu na Wo\u0142yniu. Dlatego te\u017c wydaje si\u0119 bardzo ma\u0142o prawdopodobne, \u017ce nawet milicje powo\u0142ane przez Organizacj\u0119 Ukrai\u0144skich Nacjonalist\u00f3w by\u0142y wolne od jakiego\u015b poprzedniego zwi\u0105zku z komunizmem, w czasach sowieckich, w latach mi\u0119dzywojennych, lub w obu przypadkach.(86)<\/a>\u00a0W 1941 roku, pod w\u0142adz\u0105 Niemc\u00f3w, tak jak w 1939 roku, niekt\u00f3rzy Ukrai\u0144cy po prostu odpowiedzieli na oficjalne wezwania o wst\u0119powanie do policji. Dla wi\u0119kszo\u015bci motywy by\u0142y prawdopodobnie ekonomiczne lub spo\u0142eczne: dostawa\u0107 pensj\u0119, i uzyska\u0107 wy\u017cszy status spo\u0142eczny. Dla niekt\u00f3rych by\u0142y to motywy polityczne: uzyska\u0107 wyszkolenie wojskowe, bro\u0144, lub informacj\u0119. Pod obydwoma okupacjami ukrai\u0144scy m\u0142odzi m\u0119\u017cczy\u017ani mieli nadziej\u0119 unikn\u0105\u0107 deportacji. NKWD wysy\u0142a\u0142o podejrzane elementy do Kazachstanu, i niemiecka policja wysy\u0142a\u0142a wybranych m\u0142odych m\u0119\u017cczyzn do pracy przymusowej do Rzeszy. S\u0142u\u017cba w policji chroni\u0142a przed deprtacj\u0105.(87)<\/a><\/span><\/p>\n

Wykonuj\u0105c rozkazy otrzymane od miejscowych komisarzy (czasami \u017byd\u00f3w) pod panowaniem Sowiet\u00f3w, lub otrzymuj\u0105c rozkazy od Niemc\u00f3w, ukrai\u0144scy policjanci nie prowadzili niezale\u017cnej polityki. Nie byli nawet prawnie upowa\u017cnieni do grabie\u017cy \u017byd\u00f3w (chocia\u017c oczywi\u015bcie to robili); natomiast mieli obowi\u0105zek przekazywa\u0107 wszelk\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107 zmar\u0142ych \u017byd\u00f3w do biura Komisarza Rzeszy na Ukrainie – Ericha Kocha.(88)<\/a>\u00a0Wed\u0142ug wszelkiego prawdopodobie\u0144stwa Niemcy patrzyli przez palce na grabie\u017c \u017byd\u00f3w dokonywan\u0105 przez Ukrai\u0144c\u00f3w, aby t\u0105 nieformaln\u0105 drog\u0105 wynagrodzi\u0107 ich kolaboracj\u0119. Z punktu widzenia miejscowych \u017byd\u00f3w ukrai\u0144ska policja by\u0142a wszechw\u0142adna: oni byli cz\u0119sto uzbrojeni i decydowali o \u017cyciu lub \u015bmierci.<\/span><\/p>\n

Ukrai\u0144scy policjanci pomagali Niemc\u00f3w rozpoznawa\u0107 \u017byd\u00f3w, tak wi\u0119c nawet \u017bydzi maj\u0105cy “dobry wygl\u0105d”, kt\u00f3rzy unikn\u0119li regulacji z wrze\u015bnia 1941 roku o noszeniu opasek na ramieniu, zostali szybko umieszczeni na wykazach \u017byd\u00f3w.(89)<\/a>\u00a0W miejscowo\u015bci Pow\u00f3rsk w nocy ukrai\u0144scy policjanci biciem zmusili \u017cydowskiego m\u0119\u017cczyzn\u0119 do ta\u0144czenia nago.(90)<\/a><\/span><\/p>\n

Ukrai\u0144scy policjanci byli odpowiedzialni przed policj\u0105 niemieck\u0105, kt\u00f3ra liczy\u0142a oko\u0142o 1400 os\u00f3b. Niemieckie metody nie zostawi\u0142y \u017cadnych niejasno\u015bci na temat miejsca \u017byd\u00f3w w nowym \u0142adzie. We W\u0142odzimierzu (Wo\u0142y\u0144skim) na przyk\u0142ad, wybrali silnego m\u0142odego \u017cydowskiego m\u0119\u017cczyzn\u0119, zakopali go w ziemi po szyj\u0119, oblali benzyn\u0105 g\u0142ow\u0119 i spalili \u017cywcem.(91)<\/a>\u00a0Na prowincji to \u017bydom, a nie Ukrai\u0144com, kazano po prostu oddawa\u0107 wszelkie dobra materialne, kt\u00f3re zgromadzili pod rz\u0105dami polskimi i sowieckimi, na potrzeby nowych w\u0142adz ukrai\u0144skich.(92)<\/a>\u00a0To byli \u017bydzi, kt\u00f3rzy musieli sprz\u0105ta\u0107 miasta i remontowa\u0107 budynki we wrze\u015bniu 1941 roku w przygotowaniu na przybycie niemieckiej administracji cywilnej.(93)<\/a><\/span><\/p>\n

Jesieni\u0105 1941 roku niemiecka administracja cywilna, RKU Ericha Kocha, zast\u0105pi\u0142a armi\u0119 niemieck\u0105 jako \u017ar\u00f3d\u0142o w\u0142adzy wykonawczej na Wo\u0142yniu i sta\u0142a si\u0119 lokalnym organizatorem “ostatecznego rozwi\u0105zania”. Na og\u00f3\u0142 niemieckie organy w\u0142adzy bezproblemowo wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142y ze sob\u0105, pomijaj\u0105c zdarzaj\u0105ce si\u0119 od czasu do czasu konkurencyjne interesy instytucjonalne.(94)<\/a>\u00a0Realna w\u0142adza nale\u017ca\u0142a do Niemc\u00f3w, nawet je\u015bli niekt\u00f3re lokalne administracje by\u0142y przekazywane w r\u0119ce miejscowych etnicznych Niemc\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w. W niekt\u00f3rych przypadkach Ukrai\u0144cy, kt\u00f3rzy dopiero co twierdzili, \u017ce s\u0105 lojalnymi komunistami, teraz przedstawiali si\u0119 jako lojalni kolaboranci niemieccy.(95)<\/a>\u00a0Chocia\u017c Niemcy starali si\u0119 eliminowa\u0107 w zarodku ka\u017cd\u0105 potencjaln\u0105 sowieck\u0105 rebeli\u0119, nie byli w stanie usun\u0105\u0107 ka\u017cdego nauczyciela lub funkcjonariusza policji z sowieckim do\u015bwiadczeniem w\u0142adzy. Mi\u0119dzy sowieck\u0105 i niemieck\u0105 okupacjami by\u0142a istotna r\u00f3\u017cnica: Sowieci przede wszystkim deportowali ka\u017cd\u0105 wykszta\u0142con\u0105 osob\u0119, kt\u00f3ra odgrywa\u0142a jak\u0105kolwiek rol\u0119 w dawnym polskim re\u017cimie w dowolnym charakterze. Poniewa\u017c Sowieci okupowali tylko po\u0142ow\u0119 Polski, mieli tak\u017ce zapasowe kadry do wys\u0142ania na Wo\u0142y\u0144. W miar\u0119 rozszerzania okupacji Niemiec na wsch\u00f3d mo\u017cliwo\u015bci administracyjne nazist\u00f3w okaza\u0142y si\u0119 ograniczone. Gdyby Niemcy deportowali lub zabili ka\u017cdego, kto wiedzia\u0142, jak si\u0119 wykorzystuje kawa\u0142ek kredy lub trzyma policyjn\u0105 pa\u0142k\u0119, nie pozosta\u0142by im nikt do prowadzenia szk\u00f3\u0142 i pracy w s\u0142u\u017cbach policyjnych. Indoktrynacja i eksterminacja by\u0142y tymi dwiema dziedzinami administracji publicznej, z kt\u00f3rych Niemcy nie mogli, bior\u0105c pod uwag\u0119 ich kolonialne priorytety, zrezygnowa\u0107. Niemieccy policjanci i ich coraz bardziej liczni ukrai\u0144scy odpowiednicy zacz\u0119li zak\u0142ada\u0107 getta na Wo\u0142yniu, i stosownie do ilo\u015bci jeszcze pozostaj\u0105cej przy \u017cyciu \u017cydowskiej ludno\u015bci, na terenie ca\u0142ego RKU.(96)<\/a>\u00a0W miastach oznacza\u0142o to wyrzucenie z dom\u00f3w i zbudowanie barier; w wioskach \u017bydom po prostu zabraniano opuszczania ich aktualnych miejsc pobytu.(97)<\/a>\u00a0W \u0141ucku Polacy i Ukrai\u0144cy porzucili aktualnie wykonywan\u0105 prac\u0119, aby obserwowa\u0107 widowisko: \u017byd\u00f3w si\u0142\u0105 zap\u0119dzanych do getta.(98)<\/a>\u00a0W pierwszej po\u0142owie 1942 roku w przepe\u0142nionych wo\u0142y\u0144skich gettach szala\u0142y epidemie. \u017bydzi zacz\u0119li by\u0107 zag\u0142adzani na \u015bmier\u0107; ludzie staraj\u0105cy si\u0119 przynosi\u0107 \u017cywno\u015b\u0107 z zewn\u0105trz byli zabijani przez Niemc\u00f3w.(99)<\/a>\u00a0W gettach zosta\u0142a utrzymana ta sama hierarchia w\u0142adzy. Gminom wci\u0105\u017c podnoszono wysoko\u015b\u0107 kontrybucji p\u0142aconych Niemcom przez \u017byd\u00f3w: podczas gdy poprzednio miano nadziej\u0119 unikni\u0119cia getta, teraz jedyn\u0105 nadziej\u0105 by\u0142o zachowanie \u017cycia.(100)<\/a>\u017bydowska policja przeprowadza\u0142a zbi\u00f3rki pieni\u0119dzy, organizowa\u0142a prace przymusowe i zapobiega\u0142a ucieczkom. Ukrai\u0144ska i niemiecka policja strzeg\u0142a getta. Ocaleli \u017bydzi z premedytacj\u0105 byli zmuszani podczas pracy do wysi\u0142ku ko\u0144cz\u0105cego si\u0119 ich \u015bmierci\u0105. Wszyscy \u017bydzi w wieku od 14 do 60 lat byli przedmiotem niewolniczej pracy. Ka\u017cdy \u017byd wykryty poza gettem i nie zaanga\u017cowany do niewolniczej pracy zostawa\u0142 zastrzelony. Nawet w takich okoliczno\u015bciach gminy nadal troszczy\u0142y si\u0119 o swoich cz\u0142onk\u00f3w, staraj\u0105c si\u0119 utrzyma\u0107 dzia\u0142alno\u015b\u0107 przychodni lekarskich w gettach, zanim zosta\u0142y ogrodzone, i apeluj\u0105c do Niemc\u00f3w o ograniczenie ich \u017c\u0105da\u0144 wykonywania pracy. Najp\u00f3\u017aniej w maju 1942 roku, po tym, gdy dwie trzecie \u017byd\u00f3w z R\u00f3wnego zosta\u0142o ju\u017c zabitych, w\u0142adze ich gminy nadal stara\u0142y si\u0119 prowadzi\u0107 negocjacje z miejscowymi w\u0142adzami o to, aby ocaleni mogli zachowa\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 \u015brodk\u00f3w utrzymania.(101)<\/a><\/span><\/p>\n

W tym czasie zacz\u0119\u0142a si\u0119 druga faza masowego mordowania. Jej zadaniem, pocz\u0105tkowo, by\u0142o wymordowanie wszystkich \u017byd\u00f3w uznanych za nie nadaj\u0105cych si\u0119 do pracy. Ona szybko przekszta\u0142ci\u0142a si\u0119 w polityk\u0119 totalnej zag\u0142ady wszystkich wo\u0142y\u0144skich \u017byd\u00f3w. Pomi\u0119dzy kwietniem i lipcem 1942 roku kolejne 30 000, lub przynajmniej wo\u0142y\u0144scy \u017bydzi, zostali zabici przez niemieck\u0105 policj\u0119 przy pomocy policjant\u00f3w ukrai\u0144skich. Pod koniec sierpnia 1942 roku miejscowi liderzy administracji RKU dowiedzieli si\u0119, \u017ce wszyscy pozostali \u017bydzi zostan\u0105 zabici w okresie najbli\u017cszych kilku tygodni.(102)<\/a>\u00a0Policja w centrum administracyjnym RKU, w mie\u015bcie R\u00f3wne, stara\u0142a si\u0119 ostatecznie i ca\u0142kowicie wyeliminowa\u0107 \u017byd\u00f3w od listopada 1941 roku. Miejscowe w\u0142adze rozumia\u0142y doskonale, \u017ce bior\u0105 udzia\u0142 w “likwidacji \u017byd\u00f3w”.(103)<\/a>\u00a0W lecie 1942 roku \u017bydzi z Generalnego Komisariatu Wo\u0142y\u0144-Podole, ju\u017c i tak straszliwie zredukowani, tworzyli ju\u017c tylko jedn\u0105 wi\u0119ksz\u0105 gmin\u0119 pozosta\u0142\u0105 w RKU.(104)<\/a>\u00a0Na Wo\u0142yniu, tak jak w ca\u0142ym RKU, niemieccy i ukrai\u0144scy policjanci mordowali \u017byd\u00f3w w do\u0142ach \u015bmierci w pobli\u017cu ich dom\u00f3w.(105)<\/a>\u00a0Z \u0141ucka, na przyk\u0142ad, \u017bydzi byli p\u0119dzeni oko\u0142o 7 kilometr\u00f3w do lasu, gdzie wcze\u015bniej ju\u017c zosta\u0142y wykopane do\u0142y. \u017bydzi byli zmuszani do rozbierania si\u0119 i uk\u0142adania twarz\u0105 w d\u00f3\u0142 w do\u0142ach. Tam zabijano ich strza\u0142ami z broni palnej, lub palono \u017cywcem, je\u015bli prze\u017cyli pierwsz\u0105 salw\u0119. W ten spos\u00f3b zgin\u0119\u0142o oko\u0142o 17 000 \u017byd\u00f3w.(106)<\/a>\u00a0Ostatni \u017bydzi z R\u00f3wnego, drugiej co do wa\u017cno\u015bci \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci Wo\u0142ynia, byli mordowani w ten sam spos\u00f3b w lasach w pobli\u017cu Kostopola.(107)<\/a>\u00a0Poniewa\u017c te akcje odbywa\u0142y si\u0119 publicznie i trwa\u0142y szereg miesi\u0119cy, wo\u0142y\u0144skim \u017bydom pozosta\u0142o niewiele w\u0105tpliwo\u015bci co do ich losu. Ca\u0142kowita jawno\u015b\u0107 “ostatecznego rozwi\u0105zania” na Wo\u0142yniu sk\u0142oni\u0142a niekt\u00f3rych \u017byd\u00f3w do ucieczki dla ratowania \u017cycia. Po deportacjach 1940 roku i po fali uchod\u017ac\u00f3w z 1941 roku ci uciekinierzy stanowili trzeci\u0105 najwi\u0119ksz\u0105 grup\u0119 ocala\u0142ych. Przetrwanie po ucieczce by\u0142o przedsi\u0119wzi\u0119ciem o niemal niewyobra\u017calnej skali trudno\u015bci. Opuszczenie getta by\u0142o naj\u0142atwiejsz\u0105, najprostsz\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 planu przetrwania.<\/span><\/p>\n

Wojna partyzancka<\/b><\/p>\n

Przyt\u0142aczaj\u0105ca wi\u0119kszo\u015b\u0107 wo\u0142y\u0144skich \u017byd\u00f3w zgin\u0119\u0142a w czasie okupacji niemieckiej. Wszystkie ucieczki by\u0142y wyj\u0105tkami, z kt\u00f3rych ka\u017cdy wymaga indywidualnego wyja\u015bnienia.(108)<\/a>\u00a0Jednak by\u0142o kilka schemat\u00f3w uciekania. \u017bydzi w getcie w miejscowo\u015bci Tuczyn i w warsztatach w getcie w \u0141ucku zorganizowali bunt, kt\u00f3ry pozwoli\u0142 pewnej ilo\u015bci ludzi uciec w og\u00f3lnym zamieszaniu. Kilkuset nast\u0119pnych \u017byd\u00f3w zosta\u0142o zosta\u0142o uchronionych z likwidowanego getta przez niemieckiego in\u017cyniera Hermanna Gr\u00e4be. Otrzymawszy drug\u0105 szans\u0119, niekt\u00f3rzy z nich uciekli do las\u00f3w. R\u00f3wnie\u017c Gr\u00e4be wyposa\u017cy\u0142 swoich ostatnich 25 zatrudnionych przez siebie \u017byd\u00f3w w fa\u0142szywe aryjskie dokumenty (niemieckie dowody to\u017csamo\u015bci, tak jak sowieckie, ale nie jak polskie, okre\u015bla\u0142y narodowo\u015b\u0107) i skierowa\u0142 ich do fikcyjnych filii swojej firmy w Po\u0142tawie, gdzie oni przetrwali.(109)<\/a>\u00a0Niekt\u00f3rym \u017bydom uda\u0142o si\u0119 prze\u017cy\u0107 podszywaj\u0105c si\u0119 pod Polak\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w od samego pocz\u0105tku wojny, i w ten spos\u00f3b unikn\u0119li zamkni\u0119cia w getcie. Nieliczne pojedyncze osoby w czasie likwidacji znajdowa\u0142y si\u0119 poza otwartymi gettami na terenach wiejskich i uciek\u0142y po zamordowaniu swoich rodzin. Wielu \u017byd\u00f3w wymkn\u0119\u0142o si\u0119 z gett przed likwidacj\u0105 tylko po to, by zosta\u0107 zdradzonymi przez tych, kt\u00f3rym zap\u0142acili za ochron\u0119.(110)<\/a>\u00a0Osoby, kt\u00f3re uciek\u0142y z wi\u0119kszych zamkni\u0119tych gett, takich jak w \u0141ucku i w R\u00f3wnem, by\u0142y cz\u0119sto dzie\u0107mi, kt\u00f3re ukrywa\u0142y si\u0119 na strychach w czasie likwidacji, p\u00f3\u017aniej wymkn\u0119\u0142y si\u0119 z getta, i znalaz\u0142y schronienie u polskich, ukrai\u0144skich lub czeskich rodzin ch\u0142opskich. Dzieci by\u0142y wykorzystywane do pracy przy gospodarstwie jako budz\u0105ce lito\u015b\u0107 sieroty, by\u0142y \u0142atwiejsze do ukrycia i by\u0142y mniej niech\u0119tne ni\u017c doro\u015bli do zmiany religii na chrze\u015bcija\u0144stwo.(111)<\/a><\/span><\/p>\n

\u017byd, kt\u00f3ry prze\u017cy\u0142 likwidacj\u0119 getta, musia\u0142 znale\u017a\u0107 schronienie, \u017cywno\u015b\u0107 i wod\u0119, zadanie niemo\u017cliwe do wykonania bez pomocy. W kraju obowi\u0105zywa\u0142o niemieckie prawo, przewiduj\u0105ce \u015bmier\u0107 nie tylko dla \u017byd\u00f3w, ale tak\u017ce dla tych, kt\u00f3rzy ich ukrywali. Nawet bez tego drako\u0144skiego zagro\u017cenia, wi\u0119kszo\u015b\u0107 nie-\u017byd\u00f3w by\u0142a zastraszona przez si\u0142y niemieckie i postrzega\u0142a obecno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w poza gettem jako co\u015b alarmuj\u0105cego i gro\u017anego. Tak jak w ca\u0142ej okupowanej przez Niemc\u00f3w Europie du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 miejscowej nie-\u017cydowskiej ludno\u015bci zosta\u0142a zdeprawowana przez przejmowanie \u017cydowskiego mienia, i wielu nie-\u017byd\u00f3w zacz\u0119\u0142o postrzega\u0107 mordowanie \u017byd\u00f3w jako fakt odpowiadaj\u0105cy ich osobistym interesom ekonomicznym. Ocala\u0142y mieszkaniec Dubna zapami\u0119ta\u0142 tylko jednego Polaka z Dubnie, kt\u00f3ry odm\u00f3wi\u0142 udzia\u0142u w rabowaniu \u017cydowskiego mienia.(112)<\/a>\u00a0Wielu wo\u0142y\u0144skich Ukrai\u0144c\u00f3w i Polak\u00f3w, bez w\u0105tpienia, pozosta\u0142o oboj\u0119tnymi wobec losu \u017byd\u00f3w. Z pewno\u015bci\u0105 byli i tacy, kt\u00f3rzy aprobowali polityk\u0119 niemieck\u0105. Inni, zar\u00f3wno Polacy jak i Ukrai\u0144cy, ostrzegali przyjaci\u00f3\u0142 w getcie, zach\u0119caj\u0105c do ucieczki, aczkolwiek ostrzeganie by\u0142o \u0142atwiejsze ni\u017c ratowanie. Wspieranie i ukrywanie ludzi b\u0119d\u0105cych w potrzebie jest olbrzymim wysi\u0142kiem, nawet gdy w\u0142asne \u017cycie i \u017cycie w\u0142asnej rodziny nie jest zagro\u017cone. Poniewa\u017c jeden informator m\u00f3g\u0142 zniweczy\u0107 pr\u00f3b\u0119 ratowania, przedsi\u0119wzi\u0119cie takie by\u0142o zadaniem dla ca\u0142ych rodzin pracuj\u0105cych w konspiracji nie tylko przed ukrai\u0144sk\u0105 i niemieck\u0105 policj\u0105, ale r\u00f3wnie\u017c przed swoimi s\u0105siadami. W tych okoliczno\u015bciach bardzo niewielu ludzi oferowa\u0142o bezinteresown\u0105 pomoc, a wielu spo\u015br\u00f3d tych nielicznych wkr\u00f3tce przestraszy\u0142o si\u0119. Przedwojenni przyjaciele okazali si\u0119 niewiarygodni podczas tej wojny zag\u0142ady. Pod rz\u0105dami Niemc\u00f3w przedwojenni pracownicy czasami zajmowali miejsce swoich \u017cydowskich pracodawc\u00f3w. Przedwojenni towarzysze partyjni, szczeg\u00f3lnie koledzy komuni\u015bci, byli prawdopodobnie bardziej godni zaufania. Jak wsz\u0119dzie w Europie, nie-\u017cydowscy ma\u0142\u017conkowie i narzeczeni czasami byli w stanie chroni\u0107 \u017cydowsk\u0105 ukochan\u0105, chocia\u017c na Wo\u0142yniu \u017cydowsko-chrze\u015bcija\u0144skie ma\u0142\u017ce\u0144stwa by\u0142y bardzo rzadkie.(113)<\/a><\/span><\/p>\n

Niekt\u00f3rzy nie-\u017bydzi ryzykowali w\u0142asne \u017cycie, aby ratowa\u0107 \u017cycie wo\u0142y\u0144skich \u017byd\u00f3w nie kieruj\u0105c si\u0119 finansowa, osobist\u0105 ani ideologiczn\u0105 motywacj\u0105. Fania Pasht zosta\u0142a ukryta przez swojego wybawc\u0119, ukrai\u0144skiego ch\u0142opa o nazwisku \u0141awrow, za jego piecem. Miko\u0142aj Kuriata przyj\u0105\u0142 do siebie Ester\u0119 Guz, kt\u00f3ra by\u0142 g\u0142ucha, \u015blepa, mia\u0142a gru\u017alic\u0119, a do tego nie by\u0142a ju\u017c m\u0142oda. Zygmunt Kuriata uratowa\u0142 Szyj\u0119 Flajsza, m\u0142odego ch\u0142opca. Franciszek Broczek z synem i c\u00f3rk\u0105 dali schronienie dla co najmniej 25 \u017byd\u00f3w, z kt\u00f3rych 21 prze\u017cy\u0142o wojn\u0119. Bohdan Bazyli i jego rodzina uratowali co najmniej 22 \u017byd\u00f3w. Zbudowa\u0142 dla nich ziemiank\u0119, i codziennie rano przynosi\u0142 im \u017cywno\u015b\u0107 i wod\u0119, a odbiera\u0142 i wynosi\u0142 mocz i ka\u0142. Jego dzieci o \u015bwicie dostarcza\u0142y grzyby i owoce. Bazyli mieszka\u0142 w polskiej kolonii Pa\u0144ska Dolina, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 baz\u0105 dla polskiej Armii Krajowej, i kt\u00f3ra da\u0142a schronienie dla innych \u017cydowskich rodzin. Tutaj, tak samo jak w polskiej kolonii Tro\u015bcianiec, s\u0105siedzi wiedzieli o obecno\u015bci \u017byd\u00f3w i pomagali utrzyma\u0107 ich przy \u017cyciu.(114)<\/a>\u00a0Wielu innych udziela\u0142o schronienia \u017bydom przez pewien czas a nast\u0119pnie kierowa\u0142o ich do sowieckich partyzant\u00f3w przebywaj\u0105cych w okolicy. Nie by\u0142o w tym \u017cadnej ideologii: ka\u017cdy na Wo\u0142yniu, od ukrai\u0144skich baptyst\u00f3w do polskich patriot\u00f3w, wiedzia\u0142, \u017ce sowieccy partyzanci mieli mo\u017cliwo\u015bci, a czasem ch\u0119\u0107 ratowania \u017byd\u00f3w. Najwi\u0119cej historii \u017cydowskich ocalonych jest zwi\u0105zanych z sowieckimi partyzantami.<\/span><\/p>\n

Sowiecka partyzantka pojawi\u0142a si\u0119 na p\u00f3\u0142nocnym Wo\u0142yniu w czerwcu 1942 roku, akurat gdy rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 likwidacje gett. Uzbrojone si\u0142y wrogie Hitlerowi znajdowa\u0142y si\u0119 w pobli\u017cu p\u00f3l \u015bmierci, i ka\u017cdy \u017byd wiedzia\u0142, \u017ce partyzanci dawali najwi\u0119ksz\u0105 nadziej\u0119 na prze\u017cycie.(115)<\/a>\u00a0\u017bo\u0142nierze w sowieckiej partyzantce byli nie mniej antysemiccy, ni\u017c pozostali Ukrai\u0144cy lub Rosjanie, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 z oficer\u00f3w propagowa\u0142a i wymusza\u0142a internacjonalizm i do pewnego stopnia rozumia\u0142a sytuacj\u0119, w kt\u00f3rej znale\u017ali si\u0119 \u017bydzi.(116)<\/a>\u00a0Anton Bry\u0144ski, dow\u00f3dca wa\u017cnej grupy sowieckich partyzant\u00f3w na Wo\u0142yniu, by\u0142 uwa\u017cany przez cz\u0119\u015b\u0107 uratowanych przez siebie \u017byd\u00f3w za \u017byda. W rzeczywisto\u015bci by\u0142 on etnicznym Ukrai\u0144cem. Jeden z jego oficer\u00f3w, “Maks”, najcz\u0119\u015bciej okre\u015bla\u0142 go jako przyjaciela \u017byd\u00f3w na Wo\u0142yniu. “Maks” (kt\u00f3ry by\u0142 Polakiem o nazwisku J\u00f3zef Sobiesiak), i inni oficerowie partyzantki, podzielili \u017byd\u00f3w na tych zdolnych do walki (prawdopodobnie 1 000 os\u00f3b) i na tych, kt\u00f3rzy powinni by\u0107 chronieni jako cywile (prawdopodobnie kolejne kilka tysi\u0119cy). Partyzanci Sobiesiaka chronili “obozy cywilne” \u017cydowskich ocala\u0142ych w wo\u0142y\u0144skich lasach.(117)<\/a>\u00a0“Maks” by\u0142 prawdopodobnie jedynym partyzanckim dow\u00f3dc\u0105, kt\u00f3ry nawi\u0105za\u0142 kontakt z gettami przed ich likwidacj\u0105 i prawdopodobnie najbardziej oddanym sprawie ochrony cywilnych oboz\u00f3w. Wspomina\u0142, \u017ce trzy z tych oboz\u00f3w nosi\u0142y nazw\u0119 “Birobid\u017can” (na wz\u00f3r sowieckiej \u017cydowskiej narodowej ojczyzny), “Nalewki” (na pami\u0105tk\u0119 g\u0142\u00f3wnej ulicy w \u017cydowskiej Warszawie) i “Palestyna”.(118)<\/a>\u00a0Polscy i ukrai\u0144scy wybawcy wysy\u0142ali \u017byd\u00f3w do miejscowych las\u00f3w w poszukiwaniu \u017cydowskich oboz\u00f3w przez nas\u0142uchiwanie rozm\u00f3w w j\u0119zyku jidysz.(119)<\/a><\/span><\/p>\n

\u017bydzi z komunistyczn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105 byli przydzielani do wa\u017cnej pracy. Jakub Mendziuk, na przyk\u0142ad, wydaje si\u0119, utrzymywa\u0142 kontakt pomi\u0119dzy sowieckimi partyzantami a gettem i przyprowadzi\u0142 szereg \u017cydowskich zbieg\u00f3w do partyzanckich szereg\u00f3w. Zosta\u0142 wyznaczony do werbowania wo\u0142y\u0144skich Polak\u00f3w do specjalnego polskiego oddzia\u0142u sowieckich ukrai\u0144skich partyzant\u00f3w (dowodzonego przez \u017cydowskie ma\u0142\u017ce\u0144stwo, Satanowskich).(120)<\/a>\u00a0Izrael Pi\u0144czuk r\u00f3wnie\u017c by\u0142 agitatorem, lub wed\u0142ug jego s\u0142\u00f3w – “politrukiem”. Jego praca polega\u0142a na pozyskiwaniu miejscowej ludno\u015bci dla sprawy sowieckiej, co oznacza\u0142o prac\u0119 z Ukrai\u0144cami i w\u015br\u00f3d Ukrai\u0144c\u00f3w. Wydaje si\u0119, \u017ce osi\u0105gn\u0105\u0142 pewne sukcesy: mia\u0142 “ca\u0142y sztab ludzi, kt\u00f3rych zwerbowa\u0142em, w\u015br\u00f3d nich miejscowych ch\u0142op\u00f3w, kt\u00f3rzy kiedy\u015b s\u0142u\u017cyli Niemcom, a teraz przeszli na nasz\u0105 stron\u0119”.(121)<\/a><\/span><\/p>\n

Meldunek Pi\u0144czuka na temat jego osi\u0105gni\u0119\u0107 potwierdzaj\u0105 ukrai\u0144scy nacjonali\u015bci, kt\u00f3rzy obserwowali z wielkim zaniepokojeniem, jak ukrai\u0144ska policja, werbowana przez \u017cydowskich komunist\u00f3w, pod koniec 1942 roku opuszcza Niemc\u00f3w, aby walczy\u0107 po stronie Sowiet\u00f3w.(122)<\/a>\u00a0Miejscowi \u017bydzi, kt\u00f3rzy byli nieco mniej znani sowieckim oficerom, nadal pe\u0142nili wa\u017cne funkcje. Niekt\u00f3rzy gromadzili informacje wywiadowcze; inni s\u0142u\u017cyli jako przewodnicy.(123)<\/a>\u00a0\u017bydzi byli r\u00f3wnie\u017c wysy\u0142ani w misjach dywersyjnych maj\u0105cych na celu os\u0142abienie niemieckiego wysi\u0142ku wojennego, niszczenie zaopatrzenia i minowanie most\u00f3w.(124)<\/a>\u00a0\u017bydzi o “niemieckiej fizjonomii” byli uczeni literackiego j\u0119zyka niemieckiego i wysy\u0142ani w celu dokonywania zamach\u00f3w na niemieckich urz\u0119dnik\u00f3w. Pewna \u017byd\u00f3wka pracowa\u0142a jako kelnerka i dokona\u0142a zamachu na grup\u0119 Niemc\u00f3w przez pod\u0142o\u017cenie bomby pod restauracyjnym stolikiem.(125)<\/a><\/span><\/p>\n

Wydaje si\u0119, \u017ce \u017bydzi odgrywali wa\u017cniejsz\u0105 rol\u0119 w sowieckim wysi\u0142ku partyzanckim na Wo\u0142yniu ni\u017c gdziekolwiek indziej.(126)<\/a>\u00a0Wojna partyzancka w czasie wojennej okupacji da\u0142a tak wiele wo\u0142y\u0144skim \u017bydom, \u017ce mogli j\u0105 do\u015bwiadczy\u0107 i zapami\u0119ta\u0107 jako znacz\u0105c\u0105. Nie mo\u017cna powiedzie\u0107, \u017ce Sowieci byli wirtuozami i praktykami prowadzenia querilli. Wprost przeciwnie, ustanowili oni taki standard brutalno\u015bci w wojnie partyzanckiej, \u017ce nacjonali\u015bci ukrai\u0144scy p\u00f3\u017aniej ci\u0119\u017cko pracowali, aby im dor\u00f3wna\u0107. Sowieccy partyzanci oczyszczali terytorium uwa\u017cane przez nich za swoje z ka\u017cdego, ktokolwiek si\u0119 tam znalaz\u0142. Ofiar\u0105 ich odwetu pada\u0142y ca\u0142e wioski, o kt\u00f3rych my\u015bleli, \u017ce kolaboruj\u0105 z Niemcami. Dokonywali zamach\u00f3w na osoby uwa\u017cane za agent\u00f3w Niemc\u00f3w. W niekt\u00f3rych przypadkach z premedytacj\u0105 prowokowali represje przeciwko wioskom uwa\u017canym przez nich za zbyt pasywne.(127)<\/a><\/span><\/p>\n

\u017bydzi uczestniczyli w tego typu akcjach i brali udzia\u0142 w bezpo\u015bredniej walce z niemieckimi si\u0142ami policyjnymi.(128)<\/a>\u00a0Walka, bardziej ni\u017c cokolwiek, zosta\u0142a zapami\u0119tana jako odkupienie \u017cycia. Jak uj\u0105\u0142 to jeden partyzant, “by\u0142em zadowolony, \u017ce mog\u0119 zem\u015bci\u0107 si\u0119 nieco. Czu\u0142em si\u0119 nieco ja\u015bniejszy z ka\u017cdym Niemcem, kt\u00f3rego zabi\u0142em”. Inny wspomina\u0142, \u017ce “z partyzantami \u017cycie mia\u0142o dla mnie pe\u0142n\u0105 warto\u015b\u0107”. Trzeci zapami\u0119ta\u0142 “wspania\u0142e uczucie czynu, walki o zwyci\u0119stwo”. M\u0142oda kobieta przyj\u0119ta do pracy zwiadowczej napisa\u0142a, \u017ce “od tej chwili zacz\u0119\u0142am \u017cy\u0107”.(129)<\/a>\u00a0W ograniczonej skali partyzanci walczyli o uczynienie Wo\u0142ynia bardziej bezpiecznym dla wci\u0105\u017c ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w. Ekspedycje odwetowe (zazwyczaj prowadzone z Ukrai\u0144cami na czele) by\u0142y wysy\u0142ane w celu zabijania Ukrai\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy oddawali \u017byd\u00f3w w r\u0119ce Niemc\u00f3w. Celem by\u0142o wymuszenie zmiany moralnej r\u00f3wnowagi wsi, aby nak\u0142oni\u0107 ukrai\u0144skich ch\u0142op\u00f3w raczej do udzielania schronienia w\u0119druj\u0105cym \u017bydom, ni\u017c do wzywania policji.(130)<\/a>\u00a0Aby to by\u0142o skuteczne, ch\u0142opi bardziej musieli ba\u0107 si\u0119 Sowiet\u00f3w, ni\u017c obawiali si\u0119 nazist\u00f3w. Nic z tego nie os\u0142abia\u0142o pocz\u0105tkowej i podstawowej misji partyzant\u00f3w, kt\u00f3r\u0105 by\u0142o os\u0142abianie Wermachtu za liniami frontu. Jednak sam fakt, \u017ce sowiecka bro\u0144 by\u0142a u\u017cywana dla ratowania \u017cycia i godno\u015bci \u017byd\u00f3w sprawi\u0142, \u017ce zapomnienie o tym przez ocalonych jest niemo\u017cliwe.(131)<\/a><\/span><\/p>\n

W 1943 roku sowieccy partyzanci byli jedn\u0105 z dw\u00f3ch partyzanckich armii walcz\u0105cych o kontrol\u0119 nad regionem w oczekiwaniu na kl\u0119sk\u0119 Niemc\u00f3w. Ku og\u00f3lnemu zaskoczeniu, na pocz\u0105tku 1943 roku ukrai\u0144scy nacjonali\u015bci na Wo\u0142yniu utworzyli Ukrai\u0144sk\u0105 Powsta\u0144cz\u0105 Armi\u0119 (UPA), i to by\u0142 pocz\u0105tek powa\u017cnych operacji polegaj\u0105cych na atakowaniu polskiej ludno\u015bci na Wo\u0142yniu.(132)<\/a>\u00a0G\u0142\u00f3wnym celem tych atak\u00f3w by\u0142y te polskie kolonie, kt\u00f3re udziela\u0142y schronienia wielu \u017bydom.(133)<\/a>\u00a0Poniewa\u017c UPA przej\u0119\u0142a kontrol\u0119 nad znaczn\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 teren\u00f3w wiejskich, \u017bydzi przebywaj\u0105cy u Polak\u00f3w byli zabijani razem ze swoimi wybawcami, przypuszczalnie czasami byli brani za Polak\u00f3w, a czasami gin\u0119li rozpoznani jako \u017bydzi.(134)<\/a>\u00a0Polscy wybawcy uciekli ze swoich wsi, tak samo jak poprzedniego lata uciekali ukrywani przez nich \u017bydzi. Uciekaj\u0105cy Polacy czasami spotykali w lesie \u017cydowskich zbieg\u00f3w i walczyli razem z nimi przeciwko ukrai\u0144skim nacjonalistom. Te ma\u0142e grupy by\u0142y wch\u0142aniane przez sowieckich partyzant\u00f3w.(135)<\/a>\u00a0\u017bydzi czasami do\u0142\u0105czali do Polak\u00f3w uciekaj\u0105cych do miast, kt\u00f3re wci\u0105\u017c znajdowa\u0142y si\u0119 pod kontrol\u0105 niemieck\u0105. Tam \u017bydzi walczyli rami\u0119 w rami\u0119 z Polakami w polskich oddzia\u0142ach samoobrony, niekiedy wspieranych przez w\u0142adze niemieckie, czasami przez sowieckich partyzant\u00f3w, i czasami przez polsk\u0105 Armi\u0119 Krajow\u0105.(136)<\/a>\u00a0Niekt\u00f3rzy \u017bydzi odmiennie ocenili ryzyko ponownego spotkania z Niemcami i pozostali na terenach wiejskich aby pracowa\u0107 na polach swoich polskich przyjaci\u00f3\u0142. Niekt\u00f3rzy z nich zostali r\u00f3wnie\u017c wykryci przez UPA i zamordowani jako \u017bydzi. W co najmniej jednym przypadku \u017bydzi, poprzednio ukrywani przez Polak\u00f3w, w 1943 roku uratowali Polak\u00f3w przed Ukrai\u0144cami.(137)<\/a>\u00a0W innym przypadku \u017bydzi, kt\u00f3rzy otrzymali schronienie od Polak\u00f3w, byli \u015bwiadkami ich wymordowania przez Ukrai\u0144c\u00f3w w Dzie\u0144 Bo\u017cego Narodzenia obchodzonego wed\u0142ug obrz\u0105dku zachodniego.(138)<\/a>\u00a0Sam fakt, \u017ce Polacy znale\u017ali si\u0119 w sytuacji uciekinier\u00f3w, stworzy\u0142 okazj\u0119 dla \u017cydowskich uchod\u017ac\u00f3w, kt\u00f3rzy od tej chwili mogli podawa\u0107 si\u0119 przed Niemcami za Polak\u00f3w uciekaj\u0105cych przed UPA. W tym samym czasie \u017bydzi udaj\u0105cy Ukrai\u0144c\u00f3w w ukrai\u0144skich rodzinach byli ponownie weryfikowani przez ukrai\u0144skich nacjonalist\u00f3w, podejrzewaj\u0105cych, \u017ce s\u0105 Polakami.(139)<\/a><\/span><\/p>\n

Przez 1943 rok Wo\u0142y\u0144 by\u0142 polem walk wielo-stronnej wojny domowej, z udzia\u0142em sowieckich ukrai\u0144skich partyzant\u00f3w, ukrai\u0144skich nacjonalistycznych partyzant\u00f3w, polskich plac\u00f3wek samoobrony i niemieckiej policji. Sowieccy ukrai\u0144scy partyzanci walczyli z ukrai\u0144skimi nacjonalistycznymi partyzantami i niemieck\u0105 policj\u0105. Polskie bazy stara\u0142y si\u0119 chroni\u0107 cywil\u00f3w, wspomagane rozmaicie przez sowieckich partyzant\u00f3w i niemieck\u0105 policj\u0119. Niemiecka policja wspierana czasami przez polskie jednostki samoobrony i zasilana rekrutami z nich powo\u0142anymi, walczy\u0142a z sowieckimi ukrai\u0144skimi partyzantami i ukrai\u0144skimi nacjonalistycznymi partyzantami. \u017bydowscy ocaleni raczej dobrze rozumieli ten matrix i wiedzieli, gdzie s\u0105 najbardziej, a gdzie najmniej zagro\u017ceni: najbardziej zagro\u017ceni byli na terenach opanowanych przez ukrai\u0144skich nacjonalist\u00f3w, nadal byli bardzo zagro\u017ceni w miastach pod kontrol\u0105 niemieck\u0105 (chocia\u017c mogli podawa\u0107 si\u0119 za Polak\u00f3w), cz\u0119sto byli chronieni przez polskie jednostki samoobrony (chocia\u017c one mog\u0142y by\u0107 pokonane przez UPA), a najbardziej wiarygodnie byli bronieni przez partyzant\u00f3w sowieckich (chocia\u017c partyzanci nie zawsze ich chcieli i byli czasami zmuszani do odwrotu).<\/span><\/p>\n

To nie by\u0142o ca\u0142kiem wojna wszystkich przeciwko wszystkim, ale to by\u0142a wojna wi\u0119kszo\u015bci przeciwko wi\u0119kszo\u015bci, w kt\u00f3rej ocaleni \u017bydzi musieli dokonywa\u0107 nag\u0142ych i trudnych wybor\u00f3w. Wo\u0142y\u0144, kt\u00f3ry znali, zosta\u0142 zniszczony ostatecznie: spalone zosta\u0142y staro\u017cytne synagogi, odesz\u0142y w nico\u015b\u0107 zwyczaje \u017cycia spo\u0142ecznego ustanowione pod polskim panowaniem, zamordowane zosta\u0142y tradycyjne instytucje, rodziny i przyjaciele. Pod koniec 1943 roku prawie wszyscy \u017bydzi zostali zamordowani. Prawdopodobnie zgin\u0119\u0142a jedna pi\u0105ta Polak\u00f3w; podczas okupacji sowieckiej jedna si\u00f3dma zosta\u0142a zamordowana lub deportowana. Wojna domowa z 1943 roku ucich\u0142a dopiero wtedy, gdy na Wo\u0142y\u0144 na pocz\u0105tku 1944 roku wr\u00f3ci\u0142a Armia Czerwona. Wtedy UPA skonsolidowa\u0142a swoje si\u0142y, aby przygotowa\u0107 si\u0119 do swojej g\u0142\u00f3wnej walki przeciwko w\u0142adzy sowieckiej. Tymczasem w\u0142a\u015bnie wtedy w\u0142adze sowieckie zako\u0144czy\u0142y proces homogenizacji etnicznej, zainicjowany przez innych. Sowieckie “wymiany ludno\u015bci” z lat 1944-1946 pozornie dotyczy\u0142y obywateli przedwojennej Polski, ale w rzeczywisto\u015bci Polacy i \u017bydzi zostali wys\u0142ani na zach\u00f3d, podczas gdy Ukrai\u0144cy musieli pozosta\u0107 na sowieckiej Ukrainie. Prawdziwym kryterium by\u0142o wy\u0142\u0105cznie pochodzenie etniczne, nie obywatelstwo. Kryterium etniczne zosta\u0142o zastosowane wobec ka\u017cdej osoby na Wo\u0142yniu, Ukrai\u0144cy zostali zmuszeni do pozostania mimo ich przedwojennego polskiego obywatelstwa, Polacy i \u017bydzi zostali zmuszeni do odej\u015bcia pomimo ich staro\u017cytnych tradycji w tym regionie. \u017bydowscy ocaleni z Holokaustu i polscy ocaleni z czystki etnicznej byli na og\u00f3\u0142 sk\u0142onni do odej\u015bcia. Historia Wo\u0142ynia, jako staro\u017cytnego wielo-wyznaniowego spo\u0142ecze\u0144stwa, dobieg\u0142a ko\u0144ca.<\/span><\/p>\n

Ko\u0142ki i Kowel<\/b><\/p>\n

Koniec tej historii by\u0142 do\u015bwiadczeniem samym w sobie. Zapowied\u017a zbiorowego mordu by\u0142a niekiedy rozumiana, przez niekt\u00f3rych tradycyjnych \u017byd\u00f3w, w tradycyjnych kategoriach eschatologicznych. Ca\u0142e spo\u0142eczno\u015bci \u017byd\u00f3w marzy\u0142y o Mesjaszu i szanowani rabini og\u0142aszali znaki jego nadej\u015bcia.(140)<\/a>Poniewa\u017c narodzinom (“birth-pang”) Mesjasza (hevlei Mashiah) mia\u0142o towarzyszy\u0107 wielkie cierpienie \u017byd\u00f3w, taka interpretacja w 1942 roku nie jest \u017cadn\u0105 niespodziank\u0105. Ci, kt\u00f3rzy uciekli do lasu, zabrali mesjanizm z sob\u0105, lub znale\u017ali go w\u015br\u00f3d sojusznik\u00f3w i przyjaci\u00f3\u0142. Ka\u017cdy, kto mia\u0142 nadziej\u0119 prze\u017cy\u0107, wiedzia\u0142, \u017ce to “Rosjanie byli mesjaszem”.(141)<\/a>\u00a0Niekt\u00f3rzy \u017bydzi wci\u0105\u017c wierzyli w komunizm i interpretowali powr\u00f3t w\u0142adzy sowieckiej jako rewolucj\u0119, fundamentaln\u0105 zmian\u0119 dokonuj\u0105c\u0105 si\u0119 na tej ziemi.(142)<\/a>\u00a0Inni \u017bydzi, walcz\u0105cy w sowieckich szeregach, stwierdzali potwierdzenie s\u0142uszno\u015bci swoich syjonistycznych przekona\u0144, lub stawali si\u0119 syjonistami w lesie.(143)<\/a>\u00a0W og\u00f3lnych zarysach syjonizm by\u0142 sekularyzacj\u0105 wiary religijnej, pragnieniem powrotu do Palestyny przed Mesjaszem, lub nawet bez Niego. To oznacza\u0142o kres \u015bwiata diaspory. Tak jak religijny mesjanizm, lub komunizm, syjonizm pozwala\u0142 ludziom opisywa\u0107 koniec \u015bwiata i nadawa\u0107 sens, znaczenie, swojemu do\u015bwiadczeniu. Ukrai\u0144scy i polscy bapty\u015bci ratuj\u0105cy \u017byd\u00f3w uczestniczyli w tym systemie wiary, nazywaj\u0105c \u017byd\u00f3w Wo\u0142ynia “ludem Izraela”, i traktuj\u0105c wojn\u0119 jako okazj\u0119 do zademonstrowania tej stron\u0119 swej wiary, o kt\u00f3rej \u017bydzi dotychczas nic nie wiedzieli. Poniewa\u017c protestanci mieli zaufanie do siebie nawzajem, mogli w razie potrzeby przekazywa\u0107 \u017byd\u00f3w z jednej rodziny do drugiej.(144)<\/a>\u00a0W jednym przypadku \u017bydzi obiecali zabra\u0107 swojego wybawc\u0119 – baptyst\u0119 – do Palestyny.(145)<\/a>\u00a0\u017bydowscy uchod\u017acy, zmuszeni do codziennego dokonywania kalkulacji i wyboru, miewali w nocy straszne sny. Nawi\u0105zuj\u0105c do tradycji praktycznej kaba\u0142y (i poga\u0144skich prze\u017cy\u0107 nie-\u017byd\u00f3w), opowiadali te sny swoim wybawcom, kt\u00f3rzy dokonywali ich interpretacji. Bapty\u015bci, wyznawcy protestanckiej wiary odleg\u0142ego pochodzenia, przodowali w rodzimej ukrai\u0144skiej sztuce interpretacji sn\u00f3w. Sen o p\u0119kni\u0119ciu drewniaka (drewnianego buta), na przyk\u0142ad, oznacza\u0142 utrat\u0119 cz\u0142onka rodziny.(146)<\/a>\u00a0Jednak wiara, tradycyjna lub nowoczesna, rodzima lub nowa, nie by\u0142a wy\u0142\u0105czn\u0105 motywacj\u0105 ratowania. Niekt\u00f3rzy ratuj\u0105cy post\u0119powali tak nie ze wzgl\u0119du na histori\u0119, ale raczej pomimo niej, nie z przekonania o znaczeniu ko\u0144ca \u015bwiata, ale z ch\u0119ci zachowywania si\u0119 w spos\u00f3b humanitarny w tym obecnym jedynym (\u015bwiecie), tak d\u0142ugo, jak d\u0142ugo on trwa. S\u0142owa “pomoc” i “cz\u0142owiecze\u0144stwo” cz\u0119sto wyst\u0119puj\u0105 razem w relacjach ocalonych i \u015bwiadk\u00f3w. \u017bydowscy ocaleni pisali z Izraela, \u017ce “ten, kto chcia\u0142 pomaga\u0107 innym w tym strasznym czasie, pomaga\u0142”.(147)<\/a>\u00a0Polak z rejonu miejscowo\u015bci Ko\u0142ki przypomnia\u0142, \u017ce “Holokaust wydoby\u0142 cz\u0142owiecze\u0144stwo z Polak\u00f3w, lub jego brak”.(148)<\/a><\/span><\/p>\n

Ko\u0142ki by\u0142y wsi\u0105, kt\u00f3r\u0105 Henryk J\u00f3zefski uwa\u017ca\u0142 za symbol i przyk\u0142ad \u017cydowskiej ponadczasowo\u015bci. Jeszcze pod polskim panowaniem w latach 1920-tych i 1930-tych, wo\u0142y\u0144skie miasto zmienia\u0142o si\u0119, i wo\u0142y\u0144scy \u017bydzi akceptowali nowoczesne trendy polityczne.(149)<\/a>\u00a0Wo\u0142y\u0144 J\u00f3zefskiego, z jego kulej\u0105c\u0105 i niejednoznaczn\u0105 polityk\u0105 tolerancji, z jego odwo\u0142aniami do wielonarodowej przesz\u0142o\u015bci i jego taktyk\u0105 ratowania polskiej w\u0142adzy, zosta\u0142 zniweczony i zmieciony przez II Wojn\u0119 \u015awiatow\u0105. Ani Moskwa, ani Berlin nie zaproponowa\u0142y ukrai\u0144skiej wi\u0119kszo\u015bci Wo\u0142ynia politycznej niezale\u017cno\u015bci i obie stolice tym samym przyczyni\u0142y si\u0119 do pojawienia ukrai\u0144skich nacjonalistycznych partyzant\u00f3w. Sowieci zabronili funkcjonowania tradycyjnych \u017cydowskich instytucji i dali pozna\u0107 niekt\u00f3rym \u017bydom smak politycznej odpowiedzialno\u015bci. Nazi\u015bci reaktywowali i wypaczyli sens komunalnej autonomii. W 1943 r. UPA kontrolowa\u0142a znaczn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wo\u0142y\u0144skich teren\u00f3w wiejskich, tocz\u0105c walki zar\u00f3wno z niemieckimi, jak i sowieckimi naje\u017ad\u017acami i zabijaj\u0105c zar\u00f3wno polskich, jak i \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w Wo\u0142ynia. Tradycyjne \u017cydowskie przekonanie trwa\u0142o nadal, modyfikuj\u0105c te i przeciwstawne im tendencje, pod polskim panowaniem, jak i pod dwoma okupacjami.<\/span><\/p>\n

Og\u00f3lne przeczucie nadchodz\u0105cego ko\u0144ca odnotowano r\u00f3wnie\u017c na poziomie indywidualnym, w przypadkach, kt\u00f3re ujawniaj\u0105 fundamentalne, by\u0107 mo\u017ce ponadczasowe, ludzkie obawy. W tym miejscu, na skraju przepa\u015bci, po prostu stwierdzano cz\u0142owiecze\u0144stwo, lub jego brak. Upchni\u0119ci w synagodze w Kowlu we wrze\u015bniu 1942 roku, w oczekiwaniu na pewn\u0105 \u015bmier\u0107, niekt\u00f3rzy z pozosta\u0142ych 12 000 miejskich \u017byd\u00f3w napisali na \u015bcianie kilka s\u0142\u00f3w po\u017cegnania, w j\u0119zyku polskim, jidysz i hebrajskim.(150)<\/a>\u00a0Niekt\u00f3rzy pozostawili swoje imiona, z dat\u0105 i faktem \u015bmierci. Dwie m\u0142ode dziewczyny, podpisane tylko imionami, napisa\u0142y, \u017ce “tak chce si\u0119 \u017cy\u0107, a oni na to nie pozwalaj\u0105. Zemsty, zemsty”. Nie podpisany tekst by\u0142 mniej osobisty: “Za nasz\u0105 niewinn\u0105 krew, za \u0142zy matek i dzieci. Takiej tragedii \u015bwiat nigdy nie widzia\u0142, drogi Bo\u017ce, nie b\u0119dziemy milcze\u0107! Prosimy o zemst\u0119.” W pobli\u017cu linijka tekstu, po prostu z nazwiskiem i dat\u0105, stwierdza, \u017ce “B\u00f3g pom\u015bci”. Inna m\u0142oda osoba stara\u0142a si\u0119 opisa\u0107 do\u015bwiadczenie oczekiwania na \u015bmier\u0107: “Pisz\u0119 ostatni raz przed \u015bmierci\u0105. Je\u015bli kto\u015b przetrwa, mo\u017ce zapami\u0119ta los naszych braci. Jestem dziwnie spokojny, chocia\u017c trudno jest umiera\u0107 w wieku dwudziestu lat.” Kobieta napisa\u0142a swojemu m\u0119\u017cowi, \u017ce “powinien przyj\u015b\u0107 do shul” aby dowiedzie\u0107 si\u0119 o \u015bmierci swojej \u017cony i c\u00f3rki. Matka i ojciec prosili o odm\u00f3wienie kaddish za nich, i aby obchodzi\u0107 \u015bwi\u0119ta. Rodzic napisa\u0142, \u017ce: “Umieram, niewinny, z moim ma\u0142ym synkiem”. Dziewczyna napisa\u0142a do swojej matki: “Moja ukochana mamo! Nie by\u0142o ucieczki. Przywie\u017ali nas tu spoza getta, a teraz musimy umrze\u0107 straszn\u0105 \u015bmierci\u0105. Jest nam bardzo przykro, \u017ce nie jeste\u015b z nami. Nie mog\u0119 sobie tego wybaczy\u0107. Dzi\u0119kujemy ci, mamo, za ca\u0142e twoje oddanie. Ca\u0142ujemy ci\u0119 jeszcze i jeszcze.”<\/b><\/p>\n

\n

Timothy Snyder<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

Przypisy<\/b><\/p>\n

    \n
  1. Henryk J\u00f3zefski, “Zamiast pami\u0119tnika (2)”, Zeszyty historyczne, no. 60 (1982), s. 81. W sprawie wzajemnego wp\u0142ywu chrze\u015bcija\u0144skiej i \u017cydowskiej architektury sakralnej na Wo\u0142yniu, zobacz Eleonora Bergman, “Gates of Heaven”, Polin, Vol. 14, 2001, s. 358-374. Na temat modernizacji na wsi, W\u0142odzimierz M\u0119drzecki, “Przemiany cywilizacyjne i socjotopograficzne miast wojew\u00f3dztwa wo\u0142y\u0144skiego 1921-1939”, Kwartalnik Kultury Materialnej, nr 1, (1995), s. 113.<\/em><\/span><\/li>\n
  2. Israel M. Ta-Shma, “On the History of Jews in Twelfth- and Thirteenth- Century Poland”, Polin, Vol. 10, 1997, s. 307.<\/em><\/span><\/li>\n
  3. Szmuel Spektor, “\u017bydzi wo\u0142y\u0144scy w Polsce mi\u0119dzywojennej i w okresie II wojny \u015bwiatowej (1920-1944)”, (w:) Krzysztof Jasiewicz, red., Europa Nieprowincjonalna (Warszawa: Instytut Studi\u00f3w Politycznych PAN, 1999), s. 566f.; M. J. Rosman, The Lord’s Jews (Cambridge: Ukrainian Research Institute, 1990) s. 1-22. Zobacz tak\u017ce Jacob Goldberg, “Polish Attitudes to Jews”, w Antony Polonsky, red., From Shtetl to Socialism (Londyn: Littman Library of Jewish Civilization, 2000), s. 55, i Gershon David Hundert, \u0093Some Basic Characteristics of the Jewish Experience in Poland”, jak wy\u017cej, s. 19-25. Klasycznymi badaniami s\u0105 Salo Wittmayer Baron, A Social and Religious History of the Jews (Nowy Jork: Columbia University Press, 1976), Vol. 16, chocia\u017c wa\u017cne wnioski zosta\u0142y od tego czasu skorygowane. Na temat kehillot, Anna Micha\u0142owska, red., Gminy \u017cydowskie w dawnej Rzeczypospolitej (Warszawa: Dialog, 2003).<\/em><\/span><\/li>\n
  4. Austria zabra\u0142a Galicj\u0119 w pierwszym rozbiorze 1772 roku, tworz\u0105c w ten spos\u00f3b ramy polityczne dla pojawienia si\u0119 \u017byd\u00f3w galicyjskich. Ich bogata historia r\u00f3\u017cni si\u0119 od historii ich p\u00f3\u0142nocnych s\u0105siad\u00f3w, \u017byd\u00f3w wo\u0142y\u0144skich. Chocia\u017c Polacy, tak jak i \u017bydzi, nadal wyobra\u017cali siebie w ramach trwa\u0142ych spo\u0142eczno\u015bci nawet po rozbiorach, granice cesarskie mia\u0142y znaczenie.<\/em><\/span><\/li>\n
  5. Benjamin Nathans, Beyond the Pale: The Jewish Encounter with Late Imperial Russia (Berkeley: University of California Press, 2002), s. 27f, o gminach; s.40 o kupcach.<\/em><\/span><\/li>\n
  6. Robert Moses Shapiro, \u0093Jewish Self-Government in Poland: Lodz, 1914-1939″, PHD diss., Columbia University, 1987, s. 2 f., 50; Moshe Rosman, \u0093In Praise of the Ba’al Shem Tov: A User’s Guide to the Editions of Shivhei haBesht”, Polin, Vol. 10, 1997, s. 189-192.<\/span><\/em><\/li>\n
  7. Polski wywiad wojskowy nie mia\u0142 z\u0142udze\u0144 co do ukrai\u0144skiej i \u017cydowskiej ludno\u015bci Wo\u0142ynia w latach 1920-tych. Zobacz Wi\u0119ckowski, Dow\u00f3dztwo Okr\u0119gu Korpusu II w Lublinie, do Oddzia\u0142u II Sztabu Generalnego w Warszawie, “Raport Narodowo\u015bciowy”, 16 kwietnia 1925, Centralne Archiwum Wojskowe, Rembert\u00f3w (CAW), I.371.2\/A.80. Na temat burmistrz\u00f3w: Spektor, “\u017bydzi wo\u0142y\u0144scy”, 570f. Na temat manipulacji wyborczych, osobiste relacje J\u00f3zewskiego: “Zamiast Pami\u0119tnika (2)”, s. 151; cf. M\u0119drzecki, “Przemiany cywilizacyjne i socjotopograficzne miast wojew\u00f3dztwa wo\u0142y\u0144skiego”, s. 111. By\u0142o oko\u0142o 165 000 \u017byd\u00f3w na Wo\u0142yniu w 1921 roku, a oko\u0142o 208 000 w 1931 roku.<\/span><\/em><\/li>\n
  8. Ksi\u0119gi metrykalne (Record books) wo\u0142y\u0144skich miast i wsi w Derzhavnyi Arkhiv Rivnens’koi Oblasti (DARO) 259\/1\/16 = United States Memorial Holocaust Museum (USHMM) RG-31.017M-8; DARO, 261\/1\/28 = USHMM RG-31.017M-8; DARO, 261\/1\/21 = USHMM RG-31.017M-6; DARO, 261\/1\/20 = USHMM RG-31.017M-6; DARO, 261\/1\/18 = USHMM RG-31.017M-6; DARO, 261\/1\/19 = USHMM RG-31.017M-5; 259\/1\/17(8). Na Wo\u0142yniu \u017bydzi rzadko po\u015blubiali chrze\u015bcijan.<\/span><\/em><\/li>\n
  9. Shapiro, “Jevish Self-Government”, s. 88ff.; Jolanta \u017byndul, Pa\u0144stwo w pa\u0144stwie? Autonomia narodowo-kulturalna w Europie \u015brodkowowschodniej w XX wieku (Warszawa: DiG 2000) s. 110, 122.<\/span><\/em><\/li>\n
  10. Na przyk\u0142ad, “Deklaracja\/Deklaratse”, Numery 156 i 208 dla kehilla w Klewaniu, DARO, 217\/1\/1 = USHMM, RG-31.017M-6.<\/span><\/em><\/li>\n
  11. \u0093Bud\u017cet na rok kalendarzowy 1932 gminy wyznaniowej w Korcu”, DARO 216\/1\/2 = USHMM, RG-31.017M-6; “Lista p\u0142atnik\u00f3w sk\u0142adki Gminy Wyznaniowej \u017byd. w Korcu na rok 1932”, DARO, 216\/1\/1.<\/span><\/em><\/li>\n
  12. Spektor, “\u017bydzi wo\u0142y\u0144scy”, s. 571ff.; Stanis\u0142aw Mauersberg, Szkolnictwo powszechne dla mniejszo\u015bci narodowych w Polsce w latach 1918-1939 (Wroc\u0142aw: Ossolineum, 1968), s. 184. Zobacz tak\u017ce Shaul Stampfer, “Hasidic Yeshivot in Interwar Poland”, Polin, Vol. 11, 1998, s. 3-24.<\/span><\/em><\/li>\n
  13. Ten szczeg\u00f3lny manewr ze stycznia 1931 r. zosta\u0142 uchylony przez ministra religii po interpolacji parlamentarnej; Jerzy Tomaszewski, “Walka polityczna wewn\u0105trz gmin \u017cydowskich w latach trzydziestych w \u015bwietle interpelacji poselskich”, Biuletyn \u017bydowskiego Instytutu Historycznego, nr 85, 1973, s. 100-103.<\/span><\/em><\/li>\n
  14. Najwyra\u017aniejsze stwierdzenie autorstwa Jeffrey S. Kopstein i Jason Wittenberg, “Who Voted Communist? Reconsidering the Social Bases of Radicalism in Interwar Poland”, Slavic Review, Vol. 67 (2003), no. 1, s. 87-109.<\/em><\/span><\/li>\n
  15. Zobacz Alfred Wi\u015blicki, “Wac\u0142aw Wi\u015blicki – Dzia\u0142acz polityczny”, Biuletyn \u017bydowskiego Instytutu Historycznego, nr. 158, 1991, s. 73-85.<\/em><\/span><\/li>\n
  16. To by\u0142o prawd\u0105 na terenie ca\u0142ego kraju; Andrzej Ajnenkial, Polska po przewrocie majowym (Warszawa: Wiedza Powszechna, 1980), s. 87. 94. Zobacz generalnie Gershon C. Bacon, The Politics of Tradition: Agudat Yisrael in Poland, 1916-1939 (Jerozolima: Magnes Press, 1996).<\/em><\/span><\/li>\n
  17. Na temat \u017byd\u00f3w w Bezpartyjnego Bloku Wsp\u00f3\u0142pracy z Rz\u0105dem, Dow\u00f3dztwo Okr\u0119gu Korpusu II, “Referat o sytuacji polityczno-narodowo\u015bciowej DOK II za czas od 1 V do 1 VIII 1929”, 1 sierpnia 1929, s. 17; CAW, I.371.2\/A.88. O rabinach, Dow\u00f3dztwo Okr\u0119gu Korpusu II, “Referat o sytuacji polityczno-narodowo\u015bciowej DOK II za trzeci kwarta\u0142 1930 r.”, CAW, I.371.2.\/A88. Cf. Spektor, “\u017bydzi wo\u0142y\u0144scy”, s. 570. Na temat obywatelstwa, Jerzy Tomaszewski, “The Civil Rights of Jews in Poland, 1918-1939”, Polin, Vol. 8, 1995, s. 125.<\/em><\/span><\/li>\n
  18. O zainteresowania KPZU masami \u017cydowskimi, Centralny Komitet KPZU, “Ok\u00f3lnik Nr. 3 w sprawie akcji antysyjonistycznej”, czerwiec 1931, Archiwum Akt Nowych, Warszawa (AAN), Komunistyczna Partia Zachodniej Ukrainy (KPZU) 165\/V-7.<\/em><\/span><\/li>\n
  19. Jan Ko\u015bcio\u0142ek, Starosta Powiatowy \u0141uck, “Strajk pracownik\u00f3w \u017byd\u00f3w”, 17marca 1936, i og\u0142oszenia o strajku w j\u0119zyku jidysz, AAN Urz\u0105d Wojew\u00f3dztwa Wo\u0142y\u0144skiego (UWW) 979\/85\/9.<\/em><\/span><\/li>\n
  20. O popularno\u015bci i dzia\u0142alno\u015bci Bundu, Poalej Zion Lewica, i syjonist\u00f3w, zobacz Dow\u00f3dztwo Okr\u0119gu Korpusu II, “Referat o sytuacji polityczno-narodowo\u015bciowej DOK II za czas od 1 VIII do 1 X 1929”, 1 sierpnia 1929, s. 41, CAW, I.371.2.\/A88; Dow\u00f3dztwo Okr\u0119gu Korpusu II, “Referat o sytuacji polityczno-narodowo\u015bciowej DOK II za czas od 1 VIII do 1 X 1929”, s. 10, 26; CAW, I.371.2.\/A88; Dow\u00f3dztwo Okr\u0119gu Korpusu II, “Referat o sytuacji polityczno-narodowo\u015bciowej DOK II za czas od 1 X do 31 XI 1929”, s. 30, 1 lutego 1930; CAW, I.371.2.\/A88; Dow\u00f3dztwo Okr\u0119gu Korpusu II, “Referat o sytuacji polityczno-narodowo\u015bciowej DOK II za pierwszy kwarta\u0142 1930”, s. 22, 1 maja 1930; CAW, I.371.2.\/A88;<\/em><\/span><\/li>\n
  21. Na temat syjonistycznych organizacji: Spektor, “\u017bydzi wo\u0142y\u0144scy”, s. 573. Na temat syjonistycznego sukcesu w wyborach, zobacz Shapiro, “Jewish Self-Government in Poland”, s. 177, 227.<\/em><\/span><\/li>\n
  22. Zobacz na przyk\u0142ad \u0093Orhanizatsiinyj zvit OK Lutsk”, AAN, KPZU 165\/VII-1 t. 10 43.<\/em><\/span><\/li>\n
  23. \u0093Zvit z zhovtnevoi konferntsii OK KPZU”, AAN, KPZU 165\/VII-1 t. 10 24.<\/em><\/span><\/li>\n
  24. Na temat poparcia dla komunizmu w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w, zobacz Wi\u0119ckowski, Dow\u00f3dztwo Okr\u0119gu Korpusu II w Lublinie, do Oddzia\u0142u Sztabu Generalnego w Warszawie, “Raport Narodowo\u015bciowy”, 16 kwietnia 1925, CAW, I.371.2\/A.80; Genera\u0142 brygady Drapella, Dow\u00f3dca 27. Dywizji Piechoty, “Sytuacja bezpiecze\u0144stwa na terenie dywizji”, Kowel, 24 kwietnia 1937, CAW, I.371.1.2\/A.103. Najlepszym dowodem s\u0105 prawdopodobnie nie skorygowane wyniki wybor\u00f3w z 1928, kt\u00f3re ujawniaj\u0105, \u017ce niekt\u00f3re z \u017cydowskich miast Wo\u0142ynia g\u0142osowa\u0142y na partie komunistyczne. Spo\u015br\u00f3d \u0142os\u00f3w oddanych w Kowlu, na przyk\u0142ad, 50 procent zosta\u0142o uniewa\u017cnionych. Ministerstwo Spraw Wewn\u0119trznych, Wydzia\u0142 Bezpiecze\u0144stwa, “Udzia\u0142 ugrupowa\u0144 wywrotowych w wyborach do cia\u0142 ustawodawczych w Polsce w roku 1928, AAN, MSW 1\/1186\/15.<\/em><\/span><\/li>\n
  25. W p\u00f3\u017aniejszym okresie \u017cycia, kiedy J\u00f3zewski zosta\u0142 aresztowany i przes\u0142uchany przez funkcjonariuszy Bezpiecze\u0144stwa Publicznego PRL, on r\u00f3wnie\u017c nie \u0142\u0105czy\u0142 \u017byd\u00f3w z komunizmem. W momencie jego przes\u0142uchania, oko\u0142o 35 procent z 450 najwa\u017cniejszych funkcjonariuszy komunistycznego aparatu bezpiecze\u0144stwa by\u0142o przedwojennymi komunistami pochodzenia \u017cydowskiego; Andrzej Paczkowski, Od sfa\u0142szowanego zwyci\u0119stwa do prawdziwej kl\u0119ski: Szkice do portretu PRL (Krak\u00f3w: Wydawnictwo Literackie, 1999), s. 40.<\/em><\/span><\/li>\n
  26. \u0093Rezolucje VI rozszerzonego posiedzenia CK KPZU”, Lw\u00f3w 1932 (summary by the KOP), CAW, I\/303\/4\/7016.<\/em><\/span><\/li>\n
  27. Szczeg\u00f3\u0142owe informacje mo\u017cna znale\u017a\u0107 Timothy Snyder, Sketches from a Secret War: A Polish Artist’s Mission to Liberate Soviet Union (New Haven: Yale University Press, 1999), s. 112f.<\/em><\/span><\/li>\n
  28. Henry Abramson, A Prayer for the Government: Ukrainians and Jews in Revolutionary Times, 1917-1920 (Cambridge: Harvard University Press, 1999), s. 112f.<\/em><\/span><\/li>\n
  29. Jolanta \u017byndul nie zapisa\u0142a niczego w jej Zaj\u015bcia anty\u017cydowskie w Polsce w latach 1935-1937 (Warszawa: Fundacja Kelles-Krauza, 1994), s. 53 i passim. By\u0142o na pewno kilka, na przyk\u0142ad te pope\u0142nione przez Organizacj\u0119 Ukrai\u0144skich Nacjonalist\u00f3w (patrz poni\u017cej).<\/em><\/span><\/li>\n
  30. “Osnovni zasady pidhotovnoi pratsi do povorotu ta vidnovlennia ukra ?ns’koi derzhavnosty”, (1937), CAW, I.380.2.27.<\/em><\/span><\/li>\n
  31. (Trzecia cz\u0119\u015b\u0107, Armia URL), “Tre\u015b\u0107 polityczna propagandy”, 1927, J\u00f3zef Pi\u0142sudski Institute, Nowy Jork, UMW 7\/3\/1\/34.<\/em><\/span><\/li>\n
  32. Ukrainskyj Revolutsiinyi Komitet (Armia UNR, Cz\u0119\u015b\u0107 druga, Trzecii Referat), “Do ukraiins’kykh \u017cydiv”, CAW, I.380.2.342.<\/em><\/span><\/li>\n
  33. Ukrainskyj Revolutsiinyi Komitet (Armia UNR, Cz\u0119\u015b\u0107 druga, Trzecii Referat), “V tretiu richnitsiu smerti Velikoho Vozhda Ukra?ns’koho Narodu Symona Petlury”, 25 maja 1929, CAW, I.380.2.342.<\/em><\/span><\/li>\n
  34. Ministerstwo Spraw Wewn\u0119trznych, Wydzia\u0142 Bezpiecze\u0144stwa, Referat Ukrai\u0144ski, “Sprawozdanie z przejaw\u00f3w ruchu nielegalnego \/UWO-OUN\/ w Ma\u0142opolsce Wschodniej i na Wo\u0142yniu za rok 1937”, 9 czerwca 1938, CAW, VIII.72.1.<\/em><\/span><\/li>\n
  35. Dow\u00f3dztwo Okr\u0119gu Korpusu II w Lublinie do I Wiceminister Spraw Wojskowych w Warszawie, “Likwidacja UNO w pow. kostopolskim – informacje”, 19 wrzesnia 1936. CAW, I.371.2.\/A.87.<\/em><\/span><\/li>\n
  36. “Wojew\u00f3dztwo Wo\u0142y\u0144skie: Referat specjalny”, AAN, UWW 277 I-1.<\/em><\/span><\/li>\n
  37. Na temat przemys\u0142u i handlu og\u00f3lnie, Om\u00f3wienie wydawnictwa Wo\u0142y\u0144skiego Urz\u0119du Wojew\u00f3dzkiego p. t. “Wo\u0142y\u0144”, czerwiec 1937, CAW, I.371.2\/A.100. Na temat drewna i piwa, Spektor, “\u017bydzi wo\u0142y\u0144scy”, s. 569. Na temat po\u015bredniej protekcji, “Podstawowe Wytyczne do Polonizacji Che\u0142mszczyzny”, CAW, I. 371.2.\/A.105. Pierwsze oznaki polonizacji miast, Janina Stobniak-Smogarzewska, Kresowe osadnictwo wojskowe, 1920-1945, (Warszawa: Institut Studio <ACU> w PAN, 2003), s. 212. Na temat og\u00f3lnego projektu, Marek Wierzbicki, Polacy i \u017bydzi w zaborze sowieckim (Warszawa: Fronda, 2001) s. 21, jak r\u00f3wnie\u017c Robert Potocki, Polityka pa\u0144stwa polskiego wobec zagadnienia ukrai\u0144skiego w latach 1930, (Lublin: IES-W, 2003).<\/em><\/span><\/li>\n
  38. Je\u015bli chodzi o liczb\u0119 \u017cydowskich uchod\u017ac\u00f3w, Andrzej \u017bbikowski, “Konflikty narodowo\u015bciowe na polskich Kresach Wschodnich (1939-1941) w relacjach \u017cydowskich bie\u017ce\u0144c\u00f3w”, w Krzysztof Jasiewicz, red., Tygiel narod\u00f3w: Stosunki spo\u0142eczne i etniczne na dawnych ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej 1939-1953 (Warszawa: Rytm, 2002, s. 413.<\/em><\/span><\/li>\n
  39. Hoover Institution, Stanford (HI), 209\/10\/9721.<\/em><\/span><\/li>\n
  40. Cytowane za \u017bbikowski, “Konflikty narodowo\u015bciowe na polskich Kresach Wschodnich (1939-1941) w relacjach \u017cydowskich bie\u017ce\u0144c\u00f3w”, s. 583. Opis Kleinbauma pasuje do innego, sporz\u0105dzonego przez nie-\u017cydowskiego, polskiego obserwatora: HI 210\/4372.<\/em><\/span><\/li>\n
  41. HI, 209\/8\/10405.<\/em><\/span><\/li>\n
  42. HI, 209\/7\/4775. Na temat Kowla, zobacz Dov Levin, The Lesser of Two Evils: Eastern European Jewry Under Soviet Rule, 1939-1941, Filadelfia: Jewish Publication Society, 1995, s. 33.<\/em><\/span><\/li>\n
  43. Na przyk\u0142ad w Dubnie, HI, 209\/1\/3917\/1 i 209\/1\/10888; Anton\u00f3wka HI, 209\/8\/10405; Krzemieniec, HI, 209\/9\/6105; i Luboml, HI, 209\/13\/8034; Kwestia “\u017cydowskiego powitania” Armii Czerwonej jest podnoszona w drugorz\u0119dnej literaturze. To nie przypadek, \u017ce polscy obserwatorzy twierdz\u0105, \u017ce wszyscy \u017bydzi z zadowoleniem witali Sowiet\u00f3w. S\u0105 tacy \u015bwiadkowie, kt\u00f3ry przeceniej\u0105 element \u017cydowski, ale wi\u0119kszo\u015b\u0107 wykszta\u0142conych obserwator\u00f3w opisuj\u0105cych precyzyjnie wydarzenia w tej kwestii wymieniaj\u0105 \u017cydowskich i ukrai\u0144skich komunist\u00f3w, lub po prostu komunist\u00f3w, a nie \u017byd\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w. Polscy obserwatorzy wymieniaj\u0105 r\u00f3wnie\u017c polskich komunist\u00f3w (na przyk\u0142ad HI, 209\/3\/3535; 209\/3\/3492; 210\/4372; i 209\/3\/9240). Dost\u0119pne \u017cydowskie wspomnienia nie minimalizuj\u0105 w szczeg\u00f3lny spos\u00f3b udzia\u0142u \u017byd\u00f3w. Chcia\u0142oby si\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce liczni obserwatorzy tych bolesnych dni byli bardziej uczciwi, ni\u017c ich p\u00f3\u017aniejsi kronikarze.<\/em><\/span><\/li>\n
  44. Dr. Jan Wojnowski, \u0093Reporta\u017c z powiat\u00f3w Kowelskiego, \u0141uckiego, Horochowskiego, W\u0142odzimierskiego i Che\u0142mskiego”, lipiec – sierpie\u0144 1938, CAW, DOK I.371.2\/A.97 27.<\/em><\/span><\/li>\n
  45. Jerzy Tomaszewski, Preludium zag\u0142ady: Wygnanie \u017byd\u00f3w polskich z Niemiec w 1938 r. (Warszawa: PWN, 1998), s. 5 and passim.<\/em><\/span><\/li>\n
  46. Levin, Lesser of Two Evils, 32.<\/em><\/span><\/li>\n
  47. Valdis O. Lumans, \u0093A Reassessment of Volkdeutsche and Jews in the Volhynia-Galicia-Narew Resettlement”, w Alan E. Steinweis i Daniel E. Rogers, red., The Impact of Nazism: New Perspectives on the Third Reich and its Legacy (Linciln: University of Nebraska Press, 2003), s. 85-100.<\/em><\/span><\/li>\n
  48. Niekt\u00f3rzy syjoni\u015bci zeszli do podziemia, ale mieli niewielki wp\u0142yw na przebieg wydarze\u0144. Sefer Lutsk (Tel Aviv: Irgun Yots’e Lutsk be-Yisrael, 1961), \u0093Calendar of Pain, Resistance and Destruction”; Grzegorz Motyka i Rafa\u0142 Wnuk, “\u017bydzi w Galicji Wschodniej i na Wo\u0142yniu w latach 1939-1941”, w Jasiewicz, red., Europa nieprowincjonalna, s. 588; Levin, Lesser of Two Evils, s. 235-256. Poniewa\u017c kehilla (gmina) by\u0142a odpowiedzialna nie tylko za sprawy religijne i komunalne, ale tak\u017ce za podstawowe obrz\u0119dy takie jak bar micwa, wesela i pogrzeby, jej likwidacja by\u0142a zasadnicz\u0105 zmian\u0105 w \u017cyciu \u017cydowskim. Chocia\u017c nie przeprowadzono bada\u0144 prywatnego \u017cycia \u017byd\u00f3w w Polsce wschodniej pod okupacj\u0105 sowieck\u0105, takie rytua\u0142y by\u0142y prawdopodobnie kontynuowane w prywatnych mieszkaniach.<\/em><\/span><\/li>\n
  49. HI, 209\/11\/4217 (powiat Krzemieniec); HI, 209\/13\/2935 (powiat Luboml); HI, 209\/1\/7956 (powiat Dubno); HI, 209\/3\/2570 (powiat Horoch\u00f3w); HI, 209\/3\/4817 (powiat Horoch\u00f3w); HI, 209\/5\/6034 (powiat Horodenka); HI, 209\/7\/85685 (powiat Kowel); HI, 209\/8\/10630; HI, 209\/11\/4217 (powiat Krzemieniec); HI, 209\/10\/688 (powiat Krzemieniec), HI, 209\/11\/3238 (powiat Krzemieniec); HI, 209\/13\/2935 (powiat Luboml); HI, 210\/1\/746 (miasto \u0141uck); HI, 210\/1\/8531 (miasto \u0141uck). Cf. Krzysztof Jasiewicz, Pierwsi po diable: Elity sowieckie w okupowanej Polsce 1939-1941 (Warszawa: Rytm: 2001), s. 162; Motyka i Wnuk, “\u017bydzi w Galicji Wschodniej i na Wo\u0142yniu w latach 1939-1941”, w Jasiewicz, red., Europa nieprowincjonalna, s. 586;<\/em><\/span><\/li>\n
  50. Andrzej \u017bbikowski, “Lokalne pogromy \u017byd\u00f3w w czerwcu i lipcu 1941 r. na wschodnich rubie\u017cach II Rzeczypospolitej”, Biuletyn \u017bydowskiego Instytutu Historycznego, nr 162-163, 1992, s. 10f.<\/em><\/span><\/li>\n
  51. G. V. Kostyrchenko, Tainaia politika Stalina: Vlast’ i antisemitizm (Moskwa: Mezhdunarodnyje otnosheniia, 2001), s. 132; cf. Terry Martin, Affirmative Action Empire: Nations and nationalism in the Soviet Union, 1923-1939 (Ithaca: Cornell University Press, 2001), s. 426f.<\/em><\/span><\/li>\n
  52. Ben-Cion Pinchuk, Shtetl Jews Under Soviet Rule (Oxford: Blackwell, 1990), s. 49.<\/em><\/span><\/li>\n
  53. Levin, Lesser of the Two Evils, s. 52.<\/em><\/span><\/li>\n
  54. Jasiewicz, Pierwsi po diable, s. 125-134. Cz\u0142onkostwo partujne zaczerpni\u0119to z Basil Dmytryshyn, Moscow and the Ukraine 1918-1935 (Nowy Jork: Bookman Associates, 1956), s. 240, 246. Dane liczbowe na temat Najwy\u017cszej Rady Ukrainy pochodz\u0105 z Solomon Schwartz, Jews in the Soviet Union (Syrakuzy: Syracuse University Press, 1972), s. 302.<\/em><\/span><\/li>\n
  55. Vadim Zolotar’ov, “Nachal’nyts’kyi sklad NKVS USRR u seredyni 30-x rr.”, Z arkhiviv VUChK-HPU-NKVD-KGB, no. 2 (2001), s. 326-331.<\/em><\/span><\/li>\n
  56. Dane liczbowe na temat NKWD pochodz\u0105 z N. V. Petrov i K. V. Skorkin, Kto rukovodil NKVD 1934-1941 (Moskwa: Zven’ia, 1999), s. 475; zobacz r\u00f3wnie\u017c Kostyrchenko, Tainaia politika Stalina, s. 200.<\/em><\/span><\/li>\n
  57. A. E Gurianow, \u0093Pol’skie spetspereselentsy v SSSR v 1940-1941 g.”, w Repressii protiv poliakov i pol’skikh grazhdan (Moskwa: Zven’ia, 1997), s. 119; Jan T. Gross, Revolution from Abroad: The Soviet Conquest of Poland’s Western Ukraine and Western Belorussia (Princeton: Princeton University Press, 2002), s. 201f.<\/em><\/span><\/li>\n
  58. Motyka i Wnuk, “\u017bydzi w Galicji Wschodniej i na Wo\u0142yniu w latach 1939-1941”, s. 586. \u017bbikowski, “Konflikty narodowo\u015bciowe na polskich Kresach Wschodnich (1939-1941) w relacjach polskich bie\u017ce\u0144c\u00f3w”, s. 420; Jasiewicz, Pierwsi po diable, s. 120; Marek Wierzbicki, Polacy i \u017bydzi w zaborze sowieckim (Warszawa: Fronda, 2001), s. 176f.<\/em><\/span><\/li>\n
  59. Marek Wierzbicki odnotowuje, \u017ce 78 procent w\u0142a\u015bcicieli wyw\u0142aszczonych budynk\u00f3w w Pi\u0144sku by\u0142o \u017bydami. W wi\u0119kszych wo\u0142y\u0144skich miastach dane liczbowe by\u0142y prawdopodobnie por\u00f3wnywalne; \u0093Ofiary i kolaboranci”, Rzeczpospolita, 27 wrze\u015bnia 2003, wersja internetowa, s. 3.<\/em><\/span><\/li>\n
  60. Na temat motyw\u00f3w, Fortunoff Video Archive, Yale University (FVA), T-1627; Motyka i Wnuk, “\u017bydzi w Galicji Wschodniej i na Wo\u0142yniu w latach 1939-1941”, s. 587. Je\u015bli chodzi o liczby, Gurianov, “Pol’skie spetspereselentsy v SSSR v 1940-1941 g.”, s. 119.<\/em><\/span><\/li>\n
  61. Jasiewicz, Pierwsi po diable, s. 95; Wierzbicki, Polacy i \u017bydzi w zaborze sowieckim, s. 111.<\/em><\/span><\/li>\n
  62. Jest to powa\u017cny argument Grossa, Revolution from Abroad, podstawowe studium sowieckiej okupacji wschodniej Polski.<\/em><\/span><\/li>\n
  63. \u0093A Survivor”, \u0093The Nazi Horrors in Wi\u015bniowiec”, w Haim Rabin, red., Vishnivits: sefer zikaron li-kedoshe Vishnivits she-nispu be-sho’ath ha-natzim (Tel Aviv: Irgun \u0091ole Vishnivits, 1979), s. 315.<\/em><\/span><\/li>\n
  64. FVA, T-1344. Cf. FVA, T-640. Punkt o zaufaniu w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w zosta\u0142a sporz\u0105dzony przez Pinchuk, Shtetl Jews Under Soviet Rule, s. 5.<\/em><\/span><\/li>\n
  65. Alexander Rossino, Hitler Strikes Poland: Blitzkrieg, Ideology, and Atrocity (Lawrence: University Press of Kansas, 2003), s. 58-190.<\/em><\/span><\/li>\n
  66. Christopher Browning, The Origins of the Final Solution: The Evolution of Nazi Jewish Policy, September 1939-March 1942 (Lincoln i Jerozolima, University of Nebraska Press i Yad Vashem, 2004), s. 93-112.<\/em><\/span><\/li>\n
  67. Jedwabne jest najbardziej znanym przypadkiem. Zobacz Jan Gross, Neighbors: The Destruction of the Jewish Community in Jedwabne, Poland (Princeton: Princeton University Press, 2001); Pawe\u0142 Machcewicz i Krzysztof Persak, red., Wok\u00f3\u0142 Jedwabnego, 2 vols, (Warszawa: Instytut Pami\u0119ci Narodowej, 2002).<\/em><\/span><\/li>\n
  68. Karel C. Berkhoff, Harvest of Despair: Life and Death in Ukraine Under Nazi Rule (Cambridge: Harvard University Press, 2004), s. 14ff.; Yitzhak Arad, Ahmuel Krakowski, i Shmuel Spector, red., The Einsatzgruppen Reports (Nowy Jork: Holocaust Library, 1989), s. 11, 31, 39; Rudnyts’ka, Zakhidna Ukra?na za bolshevikami, s. 491.<\/em><\/span><\/li>\n
  69. Oszacowania na podstawie A. I. Kruglov, Entsiklopediia Kholokosta (Kij\u00f3w: Evreiskii sovet Ukrainy, 2000), s. 30, 146. Spektor, \u0093\u017bydzi wo\u0142y\u0144scy”, s. 575, daje podobne szacunki.<\/em><\/span><\/li>\n
  70. \u017bydowski Instytut Historyczny, Warszawa (\u017bIH), 301\/299.<\/em><\/span><\/li>\n
  71. \u017bIH, 301\/1190.<\/em><\/span><\/li>\n
  72. Arad i inni, Einsatzgruppen Reports, s. 32. Podczas gdy niemieckie doniesienia m\u00f3wi\u0105 o dw\u00f3ch masowych egzekucjach 1 160 i 2 000 \u017byd\u00f3w, \u017cydowskie sprawozdania ocala\u0142ych m\u00f3wi\u0105 o 3 000 zabitych \u017bydach i nie wspominaj\u0105 o martwych \u017co\u0142nierzach niemieckich lub ofiarach NKWD, zobacz r\u00f3wnie\u017c Sefer Lutsk, \u0093Calendar of Pain, Resistance and Destruction”, \u017bIH, 301\/5657 and 301\/1982.<\/em><\/span><\/li>\n
  73. 73. Raul Hilberg, The Destruction of the European Jews (Nowy Jork: Octagon Books, 1987), s. 196. Christian Gerlach, Krieg, Ern\u00e4hrung, V\u00f6lkermord: Forschungen zur deutschen Vernichtungspolitik im Zweiten Weltkrieg (Hamburg: Hamburg er Edition, 1998), s. 238; Kruglov, Entsiklopediia Kholokosta, s. 147.<\/em><\/span><\/li>\n
  74. Kehilla (gmina) w tym wojennym kontek\u015bcie nazywana jest zwykle Judenrat. W historiografii Holokaustu rola kehillot jest szczeg\u00f3lnie delikatn\u0105 kwesti\u0105. Zobacz Raul Hilberg, The Politics of Memory: The Journey of a Holocaust Historian (Chicago: Ivan R. Dee, 1996), s. 150f.<\/em><\/span><\/li>\n
  75. \u0093A Survivor”, \u0093The Nazi Horrors in Wi\u015bniowiec”, w Rabin, red., Vishnivits, s. 320f. Na temat ludzi zachodu w \u0142uckiej kehilla, \u017bIH, 301\/5657.<\/em><\/span><\/li>\n
  76. Spector, Holocaust of Volhynian Jews, s. 169-172. Isaiah Trunk stwierdzi\u0142, \u017ce w ca\u0142ej Polsce 43 procent cz\u0142onk\u00f3w Judenratu by\u0142o aktywnymi cz\u0142onkami kehillot przed wojen\u0105. Judenrat: The Jewish Councils in Eastern Europe Under Nazi Occupation (Nowy Jork: Macmillan, 1972), s. 574.<\/em><\/span><\/li>\n
  77. Dodl Abramovitsch, \u0091Khurbm un Vidershtand’, w D. Abramovitsch and MorskhayV. Bernshtayn, red., Pinkes Biten: Der Oyfkum un Untergang fun a Yidisher Kehile (Buenos Aires: Bitener Landslayt in Argentine, 1954), s. 323f. \u0179r\u00f3d\u0142o znajduje si\u0119 na ziemiach po\u0142o\u017conych dalej na p\u00f3\u0142noc.<\/em><\/span><\/li>\n
  78. Na temat zezwolenia na prac\u0119, Zhydivs’ka Rada m. Rivne, “V vidpovidi\u0085” (1941), DARO, 33\/3\/2 = USHMM, RG-31.017M-2; Zhydivs’ka Rada m. Rivne, Do Pana Burmistrza, (1941), DARO, 33\/1\/8 = USHMM, RG-31.017M-1; Na temat kwalifikacji, Zhydivs’ka Rada, Viddil Remisnytstva ta Promyslovosti, “Na pidstavi\u0085”, sierpie\u0144 1941, DARO, 33\/3\/2 = USHMM, RG-31.017M-1. Je\u015bli chodzi o kliniki: “Poliklinyka Zhydivs’ka T7073”, DARO, 33\/3\/2 = USHMM, RG-31.017M-1. Na temat rozstrzygania spor\u00f3w, Judenrat in Rowno, “Die Schlichtungsordnung\u0085”, 9 stycznia (1942), DARO, 22\/1\/19 = USHMM, RG-31.017M-2.<\/em><\/span><\/li>\n
  79. By\u0142a to cz\u0119\u015b\u0107 systematycznej polityki prowadzonej na wi\u0119kszo\u015bci terytori\u00f3w okupowanej przez Niemc\u00f3w Europy; G\u00f6tz Aly, Hitler’s Volksstaad: Raub, Rassenkrieg und nationaler Zozialismus (Frankfurt nad Menem: Fischer, 2005).<\/em><\/span><\/li>\n
  80. Spector, Holocaust of the Volhynian Jews, s. 155ff.; \u017bIH, 301\/5737; Sefer Lutsk. \u0093Testimony of Fanye Pasht”.<\/em><\/span><\/li>\n
  81. \u017bIH, 301\/5657.<\/em><\/span><\/li>\n
  82. \u017bIH, 301\/1623.<\/em><\/span><\/li>\n
  83. Podczas gdy nazi\u015bci kojarzyli \u017byd\u00f3w z komunizmem, Ukrai\u0144cy unikn\u0119li tego pi\u0119tna. Pomimo faktu, \u017ce w rzeczywisto\u015bci znacznie wi\u0119cej Ukrai\u0144c\u00f3w ni\u017c \u017byd\u00f3w by\u0142o komunistami na Wo\u0142yniu przed 1939 r., nigdy nie pojawi\u0142y si\u0119 \u017cadne nazistowskie stereotypy kojarz\u0105ce Ukrai\u0144c\u00f3w z komunizmem. By\u0107 mo\u017ce jest to zaskakuj\u0105ce, w jakim stopniu nazistowskie stereotypy o \u017bydach zosta\u0142y oparte na abstrakcjach w skali globalnej, a nie na znajomo\u015bci lokalnego \u017cycia politycznego. Wiedza nazist\u00f3w na temat Ukrai\u0144c\u00f3w zosta\u0142a im dostarczone przez rewolucyjnych Ukrai\u0144c\u00f3w, nacjonalist\u00f3w z Galicji, kt\u00f3rzy nie byli zainteresowani w rozwiewaniu nazistowskich z\u0142udze\u0144 co do (moralnej) gi\u0119tko\u015bci miejscowej ludno\u015bci.<\/span><\/em><\/li>\n
  84. \u017bIH, 301\/1393. O skali i tre\u015bci niemieckiej propagandy, Shmuel Spector. \u0093The Jews of Volhynia and their Reaction to Extermination”, w Michael R. Marrus, red., Jewish Resistance to the Holocaust (Westport: Meckler, 1989), s. 192.<\/span><\/em><\/li>\n
  85. Sefer Lutsk, \u0093Testimony of Fanye Pasht”; \u017bIH, 301\/2879.<\/span><\/em><\/li>\n
  86. Ta analiza ma na celu uczynienie wiarygodnymi fakty przekazywane przez: John Armstrong, Ukrainian Nationalism (Nowy Jork: Columbia University Press, 1963), s. 218; John Paul Himka, \u0093Ukrainian Collaboration in the Extermination of the Jews During the Second World War: Sorting Out the Long-Term and Conjunctural Factor”, w Jonathan Frankel, red., The Fate of the European Jews, 1939-1945: Continuity or Contingency? (Oxford: Oxford University Press, 1997), s. 179; Dieter Pohl, \u0093Russians, Ukrainians, and German Occupation Policy”, w Andreas Kappeler, Zenon Kohut, Frank Sysyn, i Mark von Hagen, red., Culture, Nation, and Identity: The Ukrainian-Russian Encounter, 1600-1945 (Edmonton: Canadian Institute of Ukrainian Studies, 2003), s. 285.<\/span><\/em><\/li>\n
  87. Martin Dean traktuje te kwestie z wielkim wyczuciem w swojej pracy: Collaboration in the Holocaust: Crimes of the Local Police in Belorussia and Ukraine (Londyn: Macmillan, 2000), s. 67, 71.<\/span><\/em><\/li>\n
  88. Wendy Lower, \u0093The \u0091Reibungslose’ Holocaust? The German Military and Civilian Implementation of the \u0091Final Solution’ in Ukraine, 1941-1944″, w Gerald Feldman i Wolfgang Seibel, red., Networks of Persecution: The Holocaust as Division of Labor-Based Crime (Nowy Jork: Berghahn Books, 2004), s. 248.<\/span><\/em><\/li>\n
  89. \u017bIH, 301\/2519. Na temat zarz\u0105dze\u0144 o opaskach na ramionach, Dr. (Werner) Beer, \u0093Bekanntmachung”, 17 wrze\u015bnia 1941. Amtsblatt des Gebietskommissar in Rowno, 1 kwietnia 1942, DARO, 33\/1\/3 = USHMM, RG-31.017M-2.<\/span><\/em><\/li>\n
  90. \u017bIH, 301\/5737.<\/span><\/em><\/li>\n
  91. \u017bIH, 301\/5737. Zobacz tak\u017ce Zev Sobol, \u0093The Ghetto in Wi\u015bniowiec”, w Rabin, red., Vishnivits, s. 298-310.<\/span><\/em><\/li>\n
  92. Nimets’ka Komendantura m. Mizocha, \u0093Nakaz no. 1″, 22 lipca 1941, DARO, 22\/1\/15 = USHMM, RG-31.017M-2.<\/span><\/em><\/li>\n
  93. Zobacz te wykazy \u017cydowskich robotnik\u00f3w pod tytu\u0142em “Vidomist”: DARO, 33\/4\/11 = USHMM, RG-31.017M-2, 33\/4\/15 = RG-31.017M-2.<\/span><\/em><\/li>\n
  94. Lower, \u0093The \u0091Reibungslose’ Holocaust?”, s. 238-258.<\/span><\/em><\/li>\n
  95. Administracja lokalna z Dubna, na przyk\u0142ad, sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z Ukrai\u0144c\u00f3w, kt\u00f3ry wcze\u015bniej uczyli w sowieckich szko\u0142ach i podawali si\u0119 za komunist\u00f3w. Moshe Vaysberg, \u0093Life and Destruction of the Jews in Dubno”, w Ya’acov Adini, Dubno: sefer zikaron (Tel Aviv: Irgun yots’e Dubno be-Yisra’el, 1966, s. 698-701<\/span><\/em>.<\/li>\n
  96. Dla przegl\u0105du debaty na temat harmonogramu tej decyzji, zobacz Christopher Browning, Nazi Policy, Jewish Workers, German Killers (Cambridge: Cambridge University Press, 2000), s. 1-57; tak\u017ce Browning, The Origins of the Final Solution, s. 309-351.<\/span><\/em><\/li>\n
  97. Spektor, \u0093\u017bydzi wo\u0142y\u0144scy”, s. 576; Sefer Lutsk, \u0093Calendar of Pain, Resistance and Destruction”.<\/span><\/em><\/li>\n
  98. Sefer Lutsk, \u0093Occupation, Ghetto, Destruction”.<\/span><\/em><\/li>\n
  99. \u017bIH, 301\/1623.<\/span><\/em><\/li>\n
  100. \u017bIH, 301\/1477; Sefer Lutsk, \u0093Calendar of Pain, Resistance and Destruction”.<\/span><\/em><\/li>\n
  101. Deutsche B\u00fcrgermeister der Stadt Rowno, An den Judenobmann Dr. Bergmann, 8 maja 1942; Judenrat in Rowno, An Herrn deutschen B\u00fcrgermeister der Stadt Rowno, 10 maja 1942, DARO, 22\/1\/19 = USHMM, RG-31.017M-2.<\/span><\/em><\/li>\n
  102. Dean, Collaboration in the Holocaust, s. 93.<\/span><\/em><\/li>\n
  103. Zdanie z listu od komisarza powiatu kostopolskiego, An den Herrn Generalkommissar fuer Wolhynien und Podolien, 29 wrze\u015bnia 1942, DARO, 21\/1\/3 = USHMM, RG-31.017M-3.<\/span><\/em><\/li>\n
  104. Stephen Pallavacini, \u0093The Liquidation of the Jews of Polesie: 1941-1942″, PhD diss., Macquarie University, 1999, chapter 6, s. 1ff.<\/span><\/em><\/li>\n
  105. Dobra om\u00f3wienie sporz\u0105dzone przez ocala\u0142ego znajduje si\u0119 w: FVA, T-3237.<\/span><\/em><\/li>\n
  106. \u017bIH, 301\/1982 i 301\/5657; Sefer Lutsk, \u0093Calendar of Pain, Resistance and Destruction”.<\/span><\/em><\/li>\n
  107. Spektor, \u0093\u017bydzi wo\u0142y\u0144scy”, s. 577.<\/span><\/em><\/li>\n
  108. Na temat trudno\u015bci: Spektor, “Jews of Volhynia”, s. 193-197.<\/span><\/em><\/li>\n
  109. Je\u015bli chodzi o bunty wywo\u0142ywane przez \u0142uckich pracownik\u00f3w \u0141uck: \u017bIH, 301\/1982, Sefer Lutsk, “German Workshops in \u0141uck”. Na temat Lakhvy, \u017bIH, 301\/652; Na temat Tuczyna, \u017bIH, 301\/652 i Spektor, \u0093\u017bydzi wo\u0142y\u0144scy”, s. 578. Odno\u015bnie Gr\u00e4bego, Spektor, The Holocaust of Volhynian Jews, s. 253ff.; \u017bIH, 301\/1795. Na tamat Kocha, \u017bIH, 301\/1190. Cf. Raul Hilberg, Perpetrators Victims Bystanders, (Nowy Jork: Harper Collins, 1992), s. 174.<\/span><\/em><\/li>\n
  110. Sefer Lutsk, \u0093Occupation, Ghetto, Destruction”.<\/span><\/em><\/li>\n
  111. Na temat zdrad, Sefer Lutsk, \u0093Occupation, Ghetto, Destruction”. Na temat os\u00f3b prywatnych: \u017bIH, 301\/260, FVA, T-1627. Na temat dzieci, \u017bIH, 301\/1982; 301\/2992; 301\/2739; i 2794.<\/span><\/em><\/li>\n
  112. Moshe Vaysberg, \u0093Life and Destruction of the Jews in Dubno”, w Adini, Dubno: sefer zikaron, s. 705f.<\/em><\/span><\/li>\n
  113. Odno\u015bnie zdrady przyjaci\u00f3\u0142, \u017bIH, 301\/1477 (zar\u00f3wno przez Polak\u00f3w i Ukrai\u0144c\u00f3w). Na temat pracownik\u00f3w, Berkhoff, Harvest of Despair, s. 81. Na temat wierno\u015bci (komunistycznych) towarzyszy: \u017bIH, 301\/305 i 301\/717; cf. Spektor, “Jews of Volhynia”, s. 215.<\/em><\/span><\/li>\n
  114. Na temat Fanye Pasht, Sefer Lutsk, \u0093Testimony of Fanye Pasht”. Na temat Miko\u0142aja Kuriaty, \u017bIH, 301\/3470. Na temat Zygmunta Kuriaty, \u017bIH, 301\/2739. Na temat Broczka, \u017bIH, 301\/1470. Na temat Bazylego, \u017bIH, 301\/6335. Na temat Trzes\u0142a\u0144ca (rodzina Nazarek lub O\u0142czarek), \u017bIH, 301\/451. Na temat Pa\u0144skiej Doliny, Stanis\u0142aw Wro\u0144ski i Maria Zwolakowa, Polacy \u017bydzi 1939-1945, (Warszawa: Ksi\u0105\u017cka i Wiedza, 1971), s. 265.<\/em><\/span><\/li>\n
  115. FVA, T-097.<\/em><\/span><\/li>\n
  116. \u017bIH, 301\/299; 301\/53; i 301\/1499.<\/em><\/span><\/li>\n
  117. \u017bIH, 301\/299 i 301\/53. Odno\u015bnie danych szacunkowych, Spektor, “\u017bydzi wo\u0142y\u0144scy”, s. 578; Spektor, The Holocaust of the Volhynian Jews, s. 323. Wspomnienia Bryns’kiego, A. P. Bryn’skyi, Op toi bik frontu, 2 vols, (Kij\u00f3w: Politvydav Ukra?ny, 1976-1978).<\/em><\/span><\/li>\n
  118. Micha\u0142 Grynberg, Ksi\u0119ga sprawiedliwych (Warszawa: PWN, 1993), s. 501; Wro\u0144ski i Zwolakowa, Polacy \u017bydzi 1939-1945, s. 262f.<\/em><\/span><\/li>\n
  119. Rozmowy: \u017bIH, 301\/5737. Por\u00f3wnaj Yitzhak Arad, “Jewish Family Camps in the Forests: An Original Means of Rescue”, w Marrus, red., Jewish Resistance, s. 234-245. Arad twierdzi, \u017ce \u017cydowscy bojownicy lepiej chronili obozy przed przybyciem Sowiet\u00f3w, kt\u00f3rzy usun\u0119li uzbrojonych m\u0119\u017cczyzn.<\/em><\/span><\/li>\n
  120. Na temat Mendziuka, \u017bIH, 301\/1795. Na temat Satanowskich, Spektor, The Holocaust of the Volhynian Jews, s. 324; Ster Elisavetskii, Polveka zabveniia (Kij\u00f3w: Mezhdanurodnyi Solomonow Universitet, 1998), s. 86, 392. Moj\u017cesz Edelstein by\u0142 kolejnym \u017bydem, kt\u00f3ry werbowa\u0142 ochotnik\u00f3w w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w do s\u0142u\u017cby dla Sowiet\u00f3w, \u017bIH, 301\/810.<\/em><\/span><\/li>\n
  121. \u017bIH, 301\/717.<\/em><\/span><\/li>\n
  122. \u0093Postanowy III. Konferentsii Orhanizatsii Ukra?ns’kykh Natsionalistiv Samostiinikiv Derzhavnikiv, 17-21 liutoho 1943 r.”, w OUN v svitli postanov Velykykh Zboriv (n. p.: Vydavnytstvo Zakordonykh Chastyn Orhanizatsi? Ukra?ns’kykh Natsionalistiv, 1955), s. 82; cf. Oleksander Panchenko. Mykola Lebed’: Zhyttia, Diial’nist’, Derzhavno-pravovi pohliady (Lokhvytsia: Kobeliaky, 2001), s. 75.<\/em><\/span><\/li>\n
  123. FVA, T-0927; \u017bIH, 301\/5657.<\/em><\/span><\/li>\n
  124. \u017bIH, 301\/719; 301\/1811; i 301\/1488.<\/em><\/span><\/li>\n
  125. \u017bIH, 301\/718.<\/em><\/span><\/li>\n
  126. Spector, Holocaust of Volhynian Jews, s. 323.<\/em><\/span><\/li>\n
  127. Amir Weiner, Making Sense of War: The Second World War and the Fate of the Bolshevik Revolution (Princeton: Princeton University Press, 2001), s. 161.<\/em><\/span><\/li>\n
  128. FVA, T-1845 i T-2484.<\/em><\/span><\/li>\n
  129. Odpowiednio, \u017bIH, 301\/1487; 301\/1499; 301\/955; i 301\/2519. Misha Gildenman, \u017cydowski oficer sowieckich partyzant\u00f3w ukrai\u0144skich, opublikowa\u0142 wspomnienia w Yuri Suhl, red., They Fought Back: The Story of Jewish Resistance in Nazi Europe (Nowy Jork: Crown Publishers, 1967), s. 261-274.<\/em><\/span><\/li>\n
  130. \u017bIH, 301\/5737 i 301\/53.<\/em><\/span><\/li>\n
  131. Mordechai Altshuler, \u0093Jewish Warfare and the Participation of Jews in Combat in the Soviet Union as Reflected in Soviet and Western Historiography”, w Zvi Gitelman, red., Bitter Legacy: Confronting the Holocaust in the USSR (Bloomington: Indiana University Press, 1997), s. 151-166, proponuje metody odnajdywania dowod\u00f3w \u017cydowskiej walki w sowieckich \u017ar\u00f3d\u0142ach. W takich regionach jak Wo\u0142y\u0144, pliki dokument\u00f3w pochodz\u0105cych ze wschodnich wojew\u00f3dztw znajduj\u0105ce w \u017bydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie mog\u0105 okaza\u0107 si\u0119 by\u0107 \u0142atwiejsze do wykorzystania. Na temat nast\u0119pstw, zobacz tak\u017ce Weiner, Making Sense of War, s. 209-235.<\/em><\/span><\/li>\n
  132. Operacja czystki etnicznej i jej konsekwencje s\u0105 opracowane tutaj wy\u0142\u0105cznie w kontek\u015bcie bezpo\u015bredniego zwi\u0105zku z losem \u017byd\u00f3w. Na temat tych wydarze\u0144, zobacz Timothy Snyder, The Reconstruction of Nations: Poland, Ukraine, Lithuania, Belarus, 1569-1999 (New Haven: Yale University Press, 2003), s. 154-216; tak\u017ce Berkhoff, Harvest of Despair, s. 285-300.<\/em><\/span><\/li>\n
  133. \u017bIH, 301\/1011.<\/em><\/span><\/li>\n
  134. FVA, T-1740 i T-1645; \u017bIH, 301\/1222.<\/em><\/span><\/li>\n
  135. \u017bIH, 301\/5980\/B.<\/em><\/span><\/li>\n
  136. \u017bIH, 301\/1982 i 301\/1222; Archiwum Wschodnie, O\u015brodek Karta, Warszawa (AW), II\/1362\/2kw i II\/1350; “Po\u0142o\u017cenie na Wo\u0142yniu i w Ma\u0142opolsce Wschodniej”, 8 stycznia 1944, Studium Polski Podziemnej, Londyn, 3.1.1.13.2.<\/em><\/span><\/li>\n
  137. Na temat rolnictwa, FVA, T-1740, \u017bIH, 301\/1982 i 301\/297. Na temat ukrywania, FVA, T-1645.<\/em><\/span><\/li>\n
  138. Yitshakh Fisher, \u0093In Hiding and in the Woods”, w Adini, Dubno: sefer zikaron, s. 717f.<\/em><\/span><\/li>\n
  139. \u017bIH, 301\/2519.<\/em><\/span><\/li>\n
  140. \u017bIH, 301\/717 i 301\/397. This sentiment did not preclude the continuation of traditional Talmudic study, as among people swollen from hunger in the Luts’k ghetto Uczucie tego rodzaju nie wyklucza kontynuowania tradycyjnej nauki talmudycznej, tak jak dzia\u0142o si\u0119 w\u015br\u00f3d ludzi spuchni\u0119tych z g\u0142odu w \u0142uckim getcie. Sefer Lutsk, \u0093People Studied the Talmud”. Zobacz tak\u017ce Gershon Greenberg, \u0093Orthodox Jewish Thought in the Wake of the Holocaust: Tamim Pa’alo of 1947″, w Omer Bartov i Phyllis Mack, red., In God’s Name: Genocide and Religion in the Twentieth Century (Nowy Jork: Berghahn Books, 2001), s. 316-342.<\/em><\/span><\/li>\n
  141. FVA, T-640, na przyk\u0142ad, chocia\u017c okre\u015blenie to jest do\u015b\u0107 powszechne.<\/em><\/span><\/li>\n
  142. \u017bIH, 301\/1795 i 301\/1499.<\/em><\/span><\/li>\n
  143. FVA, T-1845.<\/em><\/span><\/li>\n
  144. Berghof, Harvest of Despair, s. 87.<\/em><\/span><\/li>\n
  145. \u017bIH, 301\/397. Zobacz tak\u017ce Dean, Collaboration in the Holocaust, s. 128. Wydaje si\u0119, \u017ce szok kampanii “rewindykacji” (wymuszonej konwersji) w 1938 r. w Warszawie i do\u015bwiadczenie okupacji niemieckiej sprzyja\u0142y konwersji do Baptyst\u00f3w i innych wyzna\u0144 protestanckich.<\/em><\/span><\/li>\n
  146. \u017bIH, 301\/397; FVA, T-640.<\/em><\/span><\/li>\n
  147. \u017bIH, 301\/6335.<\/em><\/span><\/li>\n
  148. AW, II\/1328\/2k.<\/em><\/span><\/li>\n
  149. Ko\u0142ki, jak J\u00f3zewski chyba wola\u0142 zapomnie\u0107, by\u0142y tak\u017ce miejscem gwa\u0142townych star\u0107 mi\u0119dzy jego policj\u0105 i Komunistyczn\u0105 Parti\u0105 Zachodniej Ukrainy w 1935 r., Borot’ba za vozz’iednannia Zakhidnoi Ukrainy z Ukrains’koiu RSR 1917-1939; Zbirnik dokumentiv ta materialiv (Kij\u00f3w: Naukowa Dumka, 1979), s. 392ff.<\/em><\/span><\/li>\n
  150. \u017bIH, 301\/1644. Jak zauwa\u017cy\u0142 Hanoch Hammer, w czasie jego wizyty synagoga by\u0142a wykorzystywana przez Sowiet\u00f3w do przechowywania ziarna.<\/em><\/span><\/li>\n<\/ol>\n
    \n

    * Timothy Snyder – “The Life and Death of Western Volhynian Jewry, 1921-1945”<\/p>\n

    Timothy David Snyder<\/span><\/strong>\u00a0(born 1969) is an American author and historian specializing in the history of\u00a0Central<\/a>\u00a0and\u00a0Eastern Europe<\/a>, and the\u00a0Holocaust<\/a>. He is the\u00a0Richard C. Levin<\/a>\u00a0Professor of History at\u00a0Yale University<\/a>\u00a0and a Permanent Fellow at the\u00a0Institute for Human Sciences<\/a>\u00a0in\u00a0Vienna<\/a>.[2]<\/a><\/sup>\u00a0Snyder is a member of the\u00a0Council on Foreign Relations<\/a>\u00a0and the Committee on Conscience of the\u00a0United States Holocaust Memorial Museum<\/a><\/span><\/p>\n

    Timothy D. Snyder – Wikipedia<\/a><\/strong><\/span><\/p>\n

    (fragment ksi\u0105\u017cki “The Shoah in Ukraine” edited by Ray Brandon and Wendy Lower,
    \nIndiana University Press, Bloomington and Indianapolis, USA, 2008).
    \nOpublikowano na stronach serwisu “Wo\u0142y\u0144 naszych przodk\u00f3w” za zgod\u0105 Autora.
    \nT\u0142umaczenie na j\u0119zyk polski: Wies\u0142aw Tokarczuk.
    \nKorekta i opracowanie wersji internetowej: Jaros\u0142aw Kosiaty.<\/p>\n

    \n
    \n
    \n
    \n

    Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
    \nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
    \nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
    \n<\/em>    webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

     <\/p>\n

    \n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    \u017bycie i \u015bmier\u0107 \u017byd\u00f3w zachodniego Wo\u0142ynia 1921-1945 Timothy Snyder T\u0142umaczenie Wies\u0142aw Tokarczuk The Life and Death of Western Volhynian Jewry, 1921-1945* – Timothy Snyder Rodzina \u017cydowska zamordowana na Wo\u0142yniu. Henryk J\u00f3zewski, wojewoda Wo\u0142ynia, wschodniej prowincji Polski w okresie mi\u0119dzywojennym, wspomina\u0142 wo\u0142y\u0144skich \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych widzia\u0142 w dobrych czasach we wsi Ko\u0142ki. Wioska, jak wspomina\u0142 J\u00f3zewski, by\u0142a […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61813"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=61813"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61813\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":61827,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61813\/revisions\/61827"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=61813"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=61813"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=61813"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}