{"id":61919,"date":"2018-06-01T17:09:01","date_gmt":"2018-06-01T15:09:01","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=61919"},"modified":"2018-06-01T06:35:57","modified_gmt":"2018-06-01T04:35:57","slug":"11-09-20","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=61919","title":{"rendered":"Strategie przetrwania w powiecie bielskim [fragment ksi\u0105\u017cki “Dalej jest noc”]"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Strategie przetrwania w powiecie bielskim [fragment ksi\u0105\u017cki “Dalej jest noc”]<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

prof. Barbara Engelking
\n<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

JAKUB W\u0141ODEK<\/em><\/span><\/p>\n

Dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w publikujemy fragment ksi\u0105\u017cki “Dalej jest noc. Losy \u017byd\u00f3w w wybranych powiatach okupowanej Polski” pod redakcj\u0105 Barbary Engelking<\/span> i Jana Grabowskiego<\/span>.<\/strong><\/p>\n

Jak dowiedzia\u0142a si\u0119 \u201eWyborcza\u201d, z powodu ksi\u0105\u017cki \u201eDalej jest noc<\/strong>\u201d<\/span> premier Mateusz Morawiecki nie zamierza przed\u0142u\u017cy\u0107 kadencji prof. Barbary Engelking na stanowisku przewodnicz\u0105cej Mi\u0119dzynarodowej Rady O\u015bwi\u0119cimskiej.<\/em><\/p>\n

Publikowany fragment to cz\u0119\u015b\u0107 podrozdzia\u0142u \u201eStrategie przetrwania\u201d z rozdzia\u0142u \u201ePowiat Bielski\u201d, kt\u00f3rego autork\u0105 jest w\u0142a\u015bnie prof. Engelking. To zaledwie 30 z 1700 stron pracy naukowej b\u0119d\u0105cej wynikiem wieloletniej pracy zespo\u0142u Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w.<\/em><\/p>\n

Z przyczyn technicznych zmuszeni byli\u015bmy niestety opu\u015bci\u0107 liczne, rozbudowane przypisy, kt\u00f3re s\u0105 \u015bwiadectwem odpowiedzialno\u015bci autorki za ka\u017cde napisane s\u0142owo. S\u0105dzimy jednak, \u017ce nawet w tej formie publikowany fragment jest najlepszym \u015bwiadectwem pracy przewodnicz\u0105cej Mi\u0119dzynarodowej Rady O\u015bwi\u0119cimskiej.<\/em><\/p>\n

Centrum Premier zaprasza : Spotkanie z prof. Barbar\u0105 Engelking i prof. Janem Grabowskim (20 czerwca, 19-21, Czerska 8\/10, Warszawa)<\/em><\/span><\/strong><\/p>\n

***<\/p>\n

W przeanalizowanych przeze mnie \u017ar\u00f3d\u0142ach jest mowa mniej wi\u0119cej o 1300 uciekinierach z gett w powiecie Bielsk Podlaski.<\/span><\/p>\n

Odnalaz\u0142am bardziej szczeg\u00f3\u0142owe informacje o 974 spo\u015br\u00f3d nich. Te 974 osoby, o kt\u00f3rych uda\u0142o si\u0119 odnale\u017a\u0107 cho\u0107by minimum informacji, typu, \u017ce by\u0142 to krewny czy wuj jakiej\u015b konkretnej osoby (tego rodzaju informacje znajduj\u0105 si\u0119 w wielu relacjach) lub \u017ce byli to nieznani z nazwiska, ale konkretni \u017bydzi rozstrzelani w takim to a takim miejscu przez policjanta lub \u017candarma (tego rodzaju informacje mo\u017cna znale\u017a\u0107 w dokumentach procesowych).<\/span><\/p>\n

W statystykach nie uwzgl\u0119dnia\u0142am du\u017cych grup (tych liczb nie spos\u00f3b zweryfikowa\u0107) \u017byd\u00f3w nieznanych z imienia ani nazwiska, kt\u00f3rych los\u00f3w nie uda\u0142o si\u0119 potwierdzi\u0107 (mo\u017cemy przypuszcza\u0107, \u017ce wszyscy zgin\u0119li, pozostan\u0105 jednak anonimowi).<\/span><\/p>\n

Na przyk\u0142ad spo\u015br\u00f3d szacunkowej du\u017cej liczby oko\u0142o 700 \u017byd\u00f3w zabitych w czasie wysiedle\u0144 w pierwszej po\u0142owie listopada jakiekolwiek dane biograficzne zebra\u0142am o 124 osobach – i dlatego t\u0119 liczb\u0119 bra\u0142am pod uwag\u0119 w og\u00f3lnych statystykach.<\/span><\/p>\n

Tak wi\u0119c dane statystyczne odnosz\u0105 si\u0119 do 974 \u017byd\u00f3w poszukuj\u0105cych ratunku po wysiedleniach, co stanowi zaledwie 4,3 proc. mieszka\u0144c\u00f3w gett w \u201epolskiej\u201d cz\u0119\u015bci powiatu. Pami\u0119taj\u0105c o wszystkich zastrze\u017ceniach, spr\u00f3buj\u0119 przyjrze\u0107 si\u0119 \u017cydowskim strategiom przetrwania – oraz niepowodzeniom tych strategii.<\/span><\/p>\n

Niepowodzenia w szukaniu ratunku<\/strong><\/p>\n

Tabela 3. \u017bydzi, kt\u00f3rzy zgin\u0119li na terenie powiatu bielskiego po 15 listopada 1942 r. ‘Dalej jest noc’, wyd. Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w<\/em><\/span><\/p>\n

Proporcja pora\u017cki do sukcesu w poszukiwaniu ratunku wynosi\u0142a jak 2 do 1 \u2013 zgin\u0119\u0142o 62,4 proc., prze\u017cy\u0142o \u2013 32 proc. (322, przy czym nie wiadomo, co si\u0119 sta\u0142o z 50 [5,6 proc.]).<\/span><\/p>\n

Niepowodzenia w okresie wysiedle\u0144 oraz w pierwszych kilku tygodniach po ucieczce z getta by\u0142y przede wszystkim skutkiem ob\u0142aw niemieckich. W tym gor\u0105cym okresie wy\u0142apano co najmniej 124 uciekinier\u00f3w spo\u015br\u00f3d tych, kt\u00f3rzy po 15 listopada 1942 r. ukrywali si\u0119 w pobliskich lasach.<\/span><\/p>\n

Wyszukiwa\u0142y ich patrole policyjne, jak ten z udzia\u0142em J\u00f3zefa Fleksa (to on wcze\u015bniej zmusza\u0142 \u017byd\u00f3w do rozbi\u00f3rki pomnika Lenina), bior\u0105ce udzia\u0142 w \u0142apance na grup\u0119 \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy schronili si\u0119 w lesie, sk\u0105d szucmani przygnali ich \u201edo Siemiatycz i zabili\u201d. Zgin\u0119li w\u00f3wczas tak\u017ce inni uciekinierzy \u2013 z gett w Kleszczelach, Bra\u0144sku, Bielsku Podlaskim czy Mielniku.<\/span><\/p>\n

Jedna z ukrywaj\u0105cych si\u0119 wspomina, \u017ce w tym okresie \u201eco noc s\u0142ycha\u0107 strza\u0142y \u2013 \u017bydzi byli wsz\u0119dzie \u2013 w polu, lesie i polowano na nich jak na zaj\u0105ce\u201d.<\/span><\/p>\n

O wielu takich wypadkach wiadomo z zezna\u0144 naocznych \u015bwiadk\u00f3w \u2013 innych \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy ukryci w pobli\u017cu obserwowali wydarzenia. Tak by\u0142o cho\u0107by na kolonii Zaj\u0119czniki w pobli\u017cu Drohiczyna, gdzie w opuszczonym domu (za zgod\u0105 jego w\u0142a\u015bciciela, Karola Zalewskiego) przebywa\u0142o osiem starszych os\u00f3b: Hersz Gruda z \u017con\u0105 oraz ich krewni \u2013 Sura Gruda, Dawid Zylberman z \u017con\u0105, Chaim Cukierman z \u017con\u0105 oraz \u201estara Gai\u0142owa\u201d.<\/span><\/p>\n

M\u0142odsze pokolenie Grud\u00f3w \u2013 synowie i bratankowie Hersza: Gdal, Kiwa, Chaim, Szloma oraz Dawid \u2013 ukrywa\u0142o si\u0119 w pobliskim lesie. Po kilku dniach do grupy \u017byd\u00f3w w Zaj\u0119cznikach przyszli ich przedwojenni znajomi, Jurczuk z dwoma synami oraz Skowronek, i pod gro\u017ab\u0105 wydania ich \u017candarmerii zabrali im pieni\u0105dze i ubrania.<\/span><\/p>\n

\u201ePo obrabowaniu poszli do wsi Zaj\u0119czniki i zameldowali dla stra\u017cy pogranicznej niemieckiej, po pewnym czasie przyszli pograniczniki [Niemcy \u2013 B.E.] wraz z Jurczukami i Skowronkiem i zabrali w[y\u017cej] w[ymienionych] \u017cydk\u00f3w i zaprowadzili ich do wsi Zaj\u0119czniki, a stamt\u0105d do Drohiczyna\u201d, gdzie rozstrzelano ich pod Zamkow\u0105 G\u00f3r\u0105.<\/span><\/p>\n

Ostatni\u0105 du\u017c\u0105 \u0142apank\u0105 w 1942 r. by\u0142a ta urz\u0105dzona w po\u0142owie grudnia w kolonii Oleksin (w pobli\u017cu Bra\u0144ska) na schowanych w kilku stodo\u0142ach we wsi \u017byd\u00f3w. Z\u0142apano 16 z nich, co obserwowali ukrywaj\u0105cy si\u0119 na miejscu Arie Lejb Prybut i Jakub Samoj\u0142o, kt\u00f3rych nie znaleziono. Wy\u0142apani \u017bydzi zostali zamkni\u0119ci w chlewie, sk\u0105d dw\u00f3m uda\u0142o si\u0119 uciec, a pozostali zostali zabici.<\/span><\/p>\n

Po okresie pocz\u0105tkowego chaosu od 1943 r. zacz\u0119\u0142y si\u0119 utrwala\u0107 <\/strong><\/em>
\npewne strategie przetrwania, bardziej planowe pr\u00f3by prze\u017cycia, <\/strong><\/em>
\noparte na rozeznaniu mo\u017cliwo\u015bci i w\u0142asnych zasob\u00f3w. Mimo to<\/strong><\/em>
\n wi\u0119kszo\u015b\u0107 (2:1) nadal ko\u0144czy\u0142a si\u0119 \u015bmierci\u0105<\/strong><\/em><\/p>\n

W ponad 240 przypadkach jej powodem by\u0142o wydanie \u017byd\u00f3w przez lokalnych mieszka\u0144c\u00f3w. Oto w lutym 1943 r. grupa czternastu \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy ukrywali si\u0119 dotychczas w lesie, postanowi\u0142a przedosta\u0107 si\u0119 do getta bia\u0142ostockiego.<\/span><\/p>\n

\u201eBy\u0142y najgorsze mrozy, brudno i g\u0142odno, i wszy dokucza\u0142y nam nie do wytrzymania\u201d \u2013 pisa\u0142 w 1987 r. Jack [Jankiel] Rubin do prokuratora Waldemara Monkiewicza. \u017byd\u00f3w do Bia\u0142egostoku przewozi\u0142 saniami Jan Antoniuk z Bujnowa, u kt\u00f3rego sp\u0119dzili noc przed podr\u00f3\u017c\u0105.<\/span><\/p>\n

Gdy przez br\u00f3d w pobli\u017cu wsi Zawyki pokonali rzek\u0119 Narew, oddzielaj\u0105c\u0105 powiat bielski od bia\u0142ostockiego, ko\u0142o wsi Pulsze spotka\u0142 ich Alfons Maciejczuk, kt\u00f3ry niezw\u0142ocznie doni\u00f3s\u0142 o tym \u017candarmerii. Niemcy dogonili \u017byd\u00f3w i ich zabili, uratowa\u0142 si\u0119 jedynie Jankiel Rubin.<\/span><\/p>\n

Zwykle nie znamy powod\u00f3w denuncjacji, nie spos\u00f3b bowiem stwierdzi\u0107, czy szukaj\u0105cy ratunku \u017bydzi byli nieostro\u017cni, zbyt biedni lub zbyt zamo\u017cni, ani jaka motywacja przy\u015bwieca\u0142a denuncjatorom.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 danych o \u015bmierci \u017byd\u00f3w sprowadza si\u0119 do jednego zdania: jesieni\u0105 1943 r. we wsi Patoki (gm. Bra\u0144sk) Pawe\u0142 Tur uj\u0105\u0142 Jankiela Olendzkiego i odwi\u00f3z\u0142 go na \u017candarmeri\u0119 w Bra\u0144sku; na posterunek w Siemiatyczach odwieziono dw\u00f3ch \u017byd\u00f3w z\u0142apanych we wsi Roman\u00f3wka; na posterunek w Kleszczelach \u2013 czworo dzieci \u017cydowskich z\u0142apanych w Czechach Zab\u0142otnych; na posterunek w Grodzisku \u2013 trzech anonimowych \u017byd\u00f3w z\u0142apanych w Biszewie; na posterunek w Pobikrach \u2013 dw\u00f3ch anonimowych \u017byd\u00f3w z\u0142apanych w Sk\u00f3rcach.<\/span><\/p>\n

W kilku zaledwie wypadkach mo\u017cemy doszukiwa\u0107 si\u0119 konkretnych motyw\u00f3w wydawania \u017byd\u00f3w. Najwyra\u017aniej z chciwo\u015bci Adam Kierski i Marianna Gnatowska z \u0141uniewa Du\u017cego (gm. Klukowo) wydali rodzic\u00f3w Etki Sznajder \u2013 Chan\u0119 Szejn\u0119 oraz Moszka i Berka Ptaszk\u00f3w, kt\u00f3rych uprzednio Gnatowska przyj\u0119\u0142a na przechowanie za \u201eznacznym wynagrodzeniem\u201d, w wysoko\u015bci 3000 marek.<\/span><\/p>\n

Z powodu kradzie\u017cy natomiast J\u00f3zef Odachowski w marcu 1944 r. odwi\u00f3z\u0142 na posterunek \u017candarmerii w Bra\u0144sku Kry\u0144skiego, kt\u00f3rego z\u0142apa\u0142 w Za\u0142uskach Koronnych. Spotkany po drodze s\u0105siad prosi\u0142 go, by pu\u015bci\u0142 \u017byda, ale Odachowski \u201eodm\u00f3wi\u0142 zado\u015b\u0107uczynienia jego pro\u015bbie, podaj\u0105c jako pow\u00f3d, \u017ce Kry\u0144ski zabiera\u0142 mu po kryjomu mleko z obory\u201d. W tym wypadku strategia zdobywania jedzenia okaza\u0142a si\u0119 zgubna w skutkach.<\/span><\/p>\n

W analizowanych \u017ar\u00f3d\u0142ach znalaz\u0142am informacj\u0119 o 265 \u017bydach zabitych przez Niemc\u00f3w (w tym 124 zaraz po likwidacji gett w powiecie). Nie spos\u00f3b jednak stwierdzi\u0107, czy wszystkie te przypadki \u015bwiadcz\u0105 o w\u0142asnej inicjatywie niemieckiej, czy te\u017c po prostu nie zachowa\u0142a si\u0119 informacja, sk\u0105d Niemcy dowiedzieli si\u0119 o ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u017bydach.<\/span><\/p>\n

Nie mo\u017cna tak\u017ce ustali\u0107, o jakich \u201eNiemc\u00f3w\u201d chodzi, w relacjach u\u017cywa si\u0119 najcz\u0119\u015bciej tej og\u00f3lnej formu\u0142y, trzeba za\u015b pami\u0119ta\u0107, \u017ce w powiecie bielskim szczeg\u00f3lne miejsce w\u015br\u00f3d morderc\u00f3w \u017byd\u00f3w zajmowali polscy szucmani pracuj\u0105cy na posterunkach policji niemieckiej, to tam, \u201edo Niemc\u00f3w\u201d, doprowadzono z\u0142apanych \u017byd\u00f3w, bez rozr\u00f3\u017cniania jednostek policyjnych.<\/span><\/p>\n

Nie ma tu miejsca na opisywanie wszystkich zbrodni zarzucanych (i w du\u017cym stopniu udowodnionych) szucmanom, przedstawi\u0119 dwa charakterystyczne i dobrze udokumentowane przypadki.<\/span><\/p>\n

Pami\u0119tam przy tym, by do wszelkich zawartych w aktach procesowych<\/strong><\/em>
\n zezna\u0144 podchodzi\u0107 ostro\u017cnie, wiedz\u0105c, \u017ce oskar\u017ceni broni\u0105 si\u0119, klucz\u0105c, <\/strong><\/em>
\nzrzucaj\u0105c odpowiedzialno\u015b\u0107 na innych i zas\u0142aniaj\u0105c si\u0119 brakiem pami\u0119ci<\/strong><\/em><\/p>\n

Pierwszy przyk\u0142ad dzia\u0142a\u0144 policyjnych pochodzi z Orli, kt\u00f3ra ze wzgl\u0119du na to, \u017ce ani jeden \u017byd stamt\u0105d nie prze\u017cy\u0142 na terenie powiatu, jest ma\u0142o obecna w tym tek\u015bcie.<\/span><\/p>\n

Wykorzystam wi\u0119c proces szucmana Miko\u0142aja Gonty, by opisa\u0107 zamordowanie \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy ukrywali si\u0119 w lesie w pobli\u017cu Orli i pojawiali w okolicznych wsiach. Latem 1943 r. komendant warty \u201ezameldowa\u0142 i Niemcy przyjechali, i zastrzelili ich, trzech zastrzelono, a dw\u00f3ch zbieg\u0142o\u201d.<\/span><\/p>\n

Tych dw\u00f3ch zatrzymano niebawem w nieodleg\u0142ej wsi i niezw\u0142ocznie \u201ekto\u015b z mieszka\u0144c\u00f3w wsi Tofi\u0142owce zameldowa\u0142 na posterunku \u017candarmerii w Orli, \u017ce we wsi zosta\u0142o z\u0142apanych 2 \u017byd\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n

W\u00f3wczas z posterunku przyjecha\u0142o trzech \u017candarm\u00f3w i trzech szucman\u00f3w, w\u015br\u00f3d nich J\u00f3zef Nazarewicz, kt\u00f3ry zeznawa\u0142 w \u015bledztwie: \u201eNie pami\u0119tam, […] jaki cel by\u0142 tego wyjazdu: czy \u017byd\u00f3w tych mieli\u015bmy przywie\u017a\u0107 do posterunku, czy te\u017c zlikwidowa\u0107 ich tam na miejscu. […] W jakim\u015b mieszkaniu by\u0142o zatrzymanych 2 \u017byd\u00f3w w \u015brednim wieku, kt\u00f3rzy siedzieli, zwi\u0105zani do siebie drutem za r\u0119ce. Niemcy przeprowadzili z tymi \u017bydami rozmowy, a nast\u0119pie odprowadzili za wie\u015b w odleg\u0142o\u015bci oko\u0142o 1 km i tam ich rozstrzelali\u201d.<\/span><\/p>\n

Okazuje si\u0119, \u017ce te \u201erozmowy\u201d t\u0142umaczy\u0142 w\u0142a\u015bnie Nazarewicz, znaj\u0105cy niemiecki; bra\u0142 on te\u017c udzia\u0142 w egzekucji, kt\u00f3rej szczeg\u00f3\u0142y opisywa\u0142 inny szucman: \u201eNiemcy kazali \u017bydom zej\u015b\u0107 z furmanki i w odleg\u0142o\u015bci ok. 20 metr\u00f3w od drogi \u017candarm z Nazarewiczem zastrzelili tych \u017byd\u00f3w. Cia\u0142a zabitych \u017byd\u00f3w zosta\u0142y tam na miejscu, a my wr\u00f3cili\u015bmy do Orli\u201d.<\/span><\/p>\n

Druga historia dotyczy zamordowania Icka Chajta w kolonii wsi \u015aliwowo i pokazuje mechanizmy dzia\u0142ania okupanta, kt\u00f3re zwi\u0119ksza\u0142y strach przed udzielaniem pomocy \u017bydom. W egzekucji bra\u0142 udzia\u0142 szucman z posterunku w Klejnikach W\u0142odzimierz Naumiuk, kt\u00f3ry wraz z drugim szucmanem i czterema niemieckimi \u017candarmami prowadzi\u0142 Chajta na rozstrzelanie.<\/span><\/p>\n

\u015awiadkiem na procesie by\u0142a m.in. Akulina Kalinowska; w jej poruszaj\u0105cym zeznaniu jest mowa o r\u00f3\u017cnych powodach do strachu: \u201e[Z\u0142apawszy Icka,] Niemcy chodzili z nim po domach na kolonii \u015aliwowo, \u017c\u0105daj\u0105c od \u017byda, aby im pokaza\u0142 tych, kt\u00f3rzy mu dawali je\u015b\u0107. Byli oni tak\u017ce i przed [moim] domem, […] i przez okno widzia\u0142am, jak Icka prowadzi\u0142 na sznurku szucman z Klejnik. […] \u017bandarmi po wej\u015bciu zacz\u0119li mi\u0119 zapytywa\u0107, czy ja dawa\u0142am Ickowi je\u015b\u0107, na co ja zaprzeczy\u0142am, po czym oni wyprowadzili mi\u0119 do sieni i skonfrontowali z Ickiem, kt\u00f3ry m\u00f3wi\u0142, \u017ce by\u0142 u mnie. […] Starszy z tych \u017candarm\u00f3w, widz\u0105c, \u017ce Icko w k\u00f3\u0142ko jedno i to samo [m\u00f3wi], gdy\u017c on rzeczywi\u015bcie dosta\u0142 cz\u0119\u015bciowo warjacji, kaza\u0142 go rozstrzela\u0107. S\u0142ysz\u0105c to, przel\u0119k\u0142am si\u0119 niezmiernie, my\u015bl\u0105c, \u017ce go rozstrzelaj\u0105 tu\u017c pod progiem mego domu. […] Zab\u00f3jstwo Icka by\u0142o oko\u0142o godziny 15\u201d.<\/span><\/p>\n

Mieszka\u0144cy \u015aliwowa, tak\u017ce Akulina Kalinowska, karmili wcze\u015bniej Icka i oczywi\u015bcie obawiali si\u0119 konsekwencji. Szucmani, ich s\u0105siedzi, ochronili mieszka\u0144c\u00f3w przed konsekwencjami: uznali, \u017ce Icek zwariowa\u0142 ze strachu przed \u015bmierci\u0105 (cho\u0107 oczywi\u015bcie mog\u0142o tak by\u0107 naprawd\u0119) i sami go rozstrzelali, zapobiegaj\u0105c \u015bci\u0105gni\u0119ciu na nich niemieckich represji za udzielanie pomocy.<\/span><\/p>\n

W opisanych przyk\u0142adach wida\u0107, jak\u0105 rol\u0119 odgrywa\u0142y z jednej strony strach i umiej\u0119tne nim zarz\u0105dzanie przez Niemc\u00f3w, a z drugiej \u2013 sprz\u0119\u017cenie z\u0142a i przypadku.<\/span><\/p>\n

Z\u0142ej woli nie brakowa\u0142o, a przypadek sprawia\u0142 cz\u0119sto, \u017ce \u017bydzi znajdowali si\u0119 w niew\u0142a\u015bciwej chwili i w niew\u0142a\u015bciwym miejscu \u2013 jak tych czterech przechodz\u0105cych przez wie\u015b Roman\u00f3wka za dnia akurat wtedy, gdy u so\u0142tysa odbywa\u0142o si\u0119 zebranie. Zauwa\u017cono ich, z\u0142apano, nie powiod\u0142a si\u0119 pr\u00f3ba wymiany but\u00f3w za \u017cycie \u2013 zostali zwi\u0105zani i dowieziono ich do \u017candarmerii w Siemiatyczach. Sytuacje te pokazuj\u0105, \u017ce \u201estrategie\u201d w rozumieniu wp\u0142ywu na kszta\u0142towanie wydarze\u0144 w odniesieniu do \u017byd\u00f3w szukaj\u0105cych ratunku okazywa\u0142y si\u0119 nieskuteczne, ma\u0142o bowiem zale\u017ca\u0142o od nich samych, w niewielkim stopniu ich zasoby, determinacja lub wola prze\u017cycia mog\u0142y decydowa\u0107 o sukcesie przedsi\u0119wzi\u0119cia zwanego przetrwaniem. Wi\u0119ksze znaczenie mia\u0142o tu z\u0142o \u2013 w postaci strachu, nienawi\u015bci czy chciwo\u015bci innych<\/span><\/p>\n

Co najmniej 32 \u017byd\u00f3w zosta\u0142o zabitych bezpo\u015brednio przez mieszka\u0144c\u00f3w powiatu. Dosz\u0142o tam do kilku g\u0142o\u015bnych morderstw, kt\u00f3re zosta\u0142y opisane w relacjach, a ponadto znalaz\u0142y odbicie w powojennych procesach s\u0105dowych. Nale\u017c\u0105 do nich przede wszystkim morderstwa dokonywane przez braci Hryci\u00f3w oraz gajowego Koszaka. Pisa\u0142am ju\u017c o nich w innym miejscu, a fina\u0142 historii gajowego zwi\u0105zany jest z dzia\u0142aniem partyzantki \u017cydowskiej na terenie powiatu; poruszam ten temat dalej.<\/span><\/p>\n

Co najmniej 40 \u017byd\u00f3w partyzant\u00f3w zgin\u0119\u0142o w potyczkach z Niemcami. Pi\u0119ciu zosta\u0142o zamordowanych przez polskie podziemie, pi\u0119ciu innych zmar\u0142o \u015bmierci\u0105 naturaln\u0105 (z chor\u00f3b lub g\u0142odu), a przyczyn \u015bmierci kolejnych 20 nie uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107.<\/span><\/p>\n

Podsumowuj\u0105c, mo\u017cna stwierdzi\u0107, \u017ce w 608 sytuacjach \u015bmierci<\/strong><\/em>
\n \u017byd\u00f3w poszukuj\u0105cych ratunku ich s\u0105siedzi ponosz\u0105 bezpo\u015bredni\u0105<\/strong><\/em>
\n lub po\u015bredni\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 w nie mniej ni\u017c 45 proc. przypadk\u00f3w<\/strong><\/em><\/p>\n

Prze\u017cyli w ukryciu<\/strong><\/p>\n

Istotne ze wzgl\u0119du na temat tekstu s\u0105 losy tych, kt\u00f3rzy prze\u017cyli na terenie powiatu bielskiego, niezale\u017cnie wi\u0119c od tego, jak niewielki mieli de facto wp\u0142yw na skuteczno\u015b\u0107 w\u0142asnych wysi\u0142k\u00f3w, trzeba przyjrze\u0107 si\u0119 bli\u017cej temu, jak przetrwali.<\/span><\/p>\n

Tabela 4. \u017bydzi, kt\u00f3rzy prze\u017cyli okupacj\u0119 w powiecie bielskim ‘Dalej jest noc’, wyd. Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w<\/em><\/span><\/p>\n

W jednym miejscu<\/h4>\n

Spo\u015br\u00f3d 974 \u017byd\u00f3w, o kt\u00f3rych zebra\u0142am informacje, prze\u017cy\u0142y 322 osoby.<\/span><\/p>\n

Najskuteczniejsz\u0105 metod\u0105 przetrwania na tym terenie okaza\u0142o si\u0119 przebywanie przez d\u0142ugi czas w jednym miejscu, pod opiek\u0105 jednej rodziny. Co najmniej 98 \u017byd\u00f3w \u2013 a wi\u0119c niemal jedna trzecia ocalonych \u2013 znalaz\u0142o 42 kryj\u00f3wki, w kt\u00f3rych przebywali powy\u017cej 15 miesi\u0119cy (wi\u0119kszo\u015b\u0107 powy\u017cej 20). Najwi\u0119cej sta\u0142ych kryj\u00f3wek znajdowa\u0142o si\u0119 w okolicach Siemiatycz (12), Bra\u0144ska (11.) i Drohiczyna (10). Znajduj\u0105cy w nich schronienie \u017bydzi byli\u00a0ratowani<\/i>, mieszkaj\u0105c w domach czy na terenie gospodarstwa.<\/span><\/p>\n

Odr\u00f3\u017cniam tutaj ratowanie od\u00a0pomagania<\/i>. Ratowanie oznacza mniejsz\u0105 sprawczo\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105, mniejszy wp\u0142yw na w\u0142asny los, wi\u0119ksz\u0105 zale\u017cno\u015b\u0107 od Polak\u00f3w. Ratowano dzieci, ale w sytuacji d\u0142ugotrwa\u0142ego ukrywania u Polak\u00f3w tak\u017ce doro\u015bli byli od nich ca\u0142kowicie zale\u017cni. Ukrywanie kogo\u015b przez wiele miesi\u0119cy, \u017cywienie go, dbanie o jego potrzeby by\u0142o w\u0142a\u015bnie ratowaniem, czym\u015b wi\u0119cej ni\u017c sporadycznym aktem pomocy.<\/span><\/p>\n

Co ciekawe, wydaje si\u0119, \u017ce \u2013 przynajmniej w wypadku <\/strong><\/em>
\nopisywanego przeze mnie powiatu \u2013 mniejsze znaczenie<\/strong><\/em>
\n w\u015br\u00f3d posiadanych zasob\u00f3w mia\u0142y pieni\u0105dze<\/strong><\/em><\/p>\n

W analizowanych \u017ar\u00f3d\u0142ach nie pojawiaj\u0105 si\u0119 informacje o wysoko op\u0142acanym ukrywaniu, o nadu\u017cyciach ze strony pomagaj\u0105cych zwi\u0105zanych z pokus\u0105 wzbogacenia si\u0119.<\/span><\/p>\n

Najprawdopodobniej wynika to ze specyfiki regionu oraz wyj\u0105tkowo\u015bci ludzi, na kt\u00f3rych ci \u017bydzi mieli szcz\u0119\u015bcie trafi\u0107. W\u015br\u00f3d szukaj\u0105cych ratunku nie by\u0142o szczeg\u00f3lnie bogatych \u017byd\u00f3w. Najzamo\u017cniejsi zostali pozbawieni w\u0142asno\u015bci ju\u017c w okresie w\u0142adzy sowieckiej i cz\u0119sto wywieziono ich na Wsch\u00f3d. Pozostali stanowili w wi\u0119kszo\u015bci biedot\u0119 ze sztetli i musieli si\u0119 ratowa\u0107, wykorzystuj\u0105c inne zasoby ni\u017c materialne.<\/span><\/p>\n

Jednym z nielicznych \u017byd\u00f3w wci\u0105\u017c posiadaj\u0105cych zasoby finansowe by\u0142 Beniamin Feldman, w\u0142a\u015bciciel m\u0142yna w Siemiatyczach. Mia\u0142 z \u017con\u0105 Lib\u0105 czworo dzieci (Ester mia\u0142a w 1942 r. 13 lat, Szoszana 11, Szlomo 9, a Szachne 7) i wszyscy uciekli 2 listopada z getta.<\/span><\/p>\n

Razem z nimi mia\u0142a uciec siostra Liby Szyfra z rodzin\u0105, ale w ostatniej chwili postanowi\u0142a czeka\u0107 na c\u00f3reczk\u0119 Blum\u0119, kt\u00f3ra gdzie\u015b si\u0119 zapodzia\u0142a, z getta wydostali si\u0119 wi\u0119c razem z Feldmanami przez przeci\u0119te druty tylko m\u0105\u017c Szyfry szochet Beniamin Fuks i m\u0142odsza, 3-letnia c\u00f3reczka Cipora.<\/span><\/p>\n

Pierwsz\u0105 noc sp\u0119dzili w lesie, nast\u0119pnego dnia wieczorem poszli do znajomego weterynarza, Leszczy\u0144skiego, z pro\u015bb\u0105 o przechowanie ca\u0142ej o\u015bmioosobowej rodziny. Boles\u0142aw Leszczy\u0144ski z \u017con\u0105 i trzema synami mieszka\u0142 w kolonii Kajanka, oddalonej od wsi. \u017bydzi ukrywali si\u0119 pocz\u0105tkowo w kopcu na ziemniaki, a potem w ziemiance wykopanej w lesie.<\/span><\/p>\n

Sp\u0119dzili tam 22 miesi\u0105ce, do wyzwolenia. W ziemiance mo\u017cna by\u0142o tylko le\u017ce\u0107, siedzie\u0107 lub kl\u0119cze\u0107. Leszczy\u0144scy dawali im jedzenie, przewa\u017cnie zup\u0119 ziemniaczan\u0105, kt\u00f3r\u0105 zostawiali w um\u00f3wionym miejscu; \u017cywno\u015b\u0107 odbiera\u0142 codziennie Beniamin Feldman; pozostali niemal nie wychodzili z le\u015bnego bunkra i nie mieli kontaktu ze \u015bwiatem zewn\u0119trznym. Czasami wieczorem lub noc\u0105 mogli wyj\u015b\u0107 na kilka minut na \u015bwie\u017ce powietrze.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi przetrwali napa\u015b\u0107 chuligan\u00f3w, kt\u00f3rzy chcieli im zabra\u0107 rzeczy, ale nic nie znale\u017ali (najwyra\u017aniej zasoby finansowe Feldman\u00f3w do\u015b\u0107 szybko si\u0119 sko\u0144czy\u0142y), rewizj\u0119 Niemc\u00f3w w gospodarstwie (nie wykryli ich), ci\u0119\u017ckie choroby.<\/span><\/p>\n

Beniamin Fuks, kt\u00f3ry by\u0142 bardzo religijny, nie chcia\u0142 je\u015b\u0107 niekoszernego jedzenia i po jakim\u015b czasie zmar\u0142 z g\u0142odu. Beniamin Feldman by\u0142 w\u00f3wczas ci\u0119\u017cko chory i zbyt s\u0142aby, by go pochowa\u0107. Dopiero po kilku dniach z pomoc\u0105 syna gospodarzy wynie\u015bli zmarzni\u0119te cia\u0142o i pochowali w lesie.<\/span><\/p>\n

Co robili ca\u0142ymi dniami? Cipora pami\u0119ta, \u017ce \u201esiedzieli, trzymali si\u0119 za r\u0119ce i si\u0119 modlili, dzi\u0119kuj\u0105c Bogu za cud \u2013 \u017ce chocia\u017c g\u0142oduj\u0105 i choruj\u0105, s\u0105 z\u0142amani i boj\u0105 si\u0119 \u2013 ale dotychczas s\u0105 \u017cywi\u201d. Jej zdaniem przetrwali psychicznie tylko dzi\u0119ki silnej woli wuja, kt\u00f3ry nie traci\u0142 nadziei i stale podtrzymywa\u0142 wszystkich na duchu.<\/span><\/p>\n

Fizyczne przetrwanie zawdzi\u0119czali przede wszystkim Leszczy\u0144skim, ponadto za\u015b pomocy materialnej ze strony by\u0142ego wsp\u00f3lnika Feldmana, kt\u00f3ry przekazywa\u0142 dla nich m\u0105k\u0119 i inne produkty \u017cywno\u015bciowe. Jeden z m\u0142odych Leszczy\u0144skich, J\u00f3zek, nale\u017ca\u0142 do podziemia i odegra\u0142 istotn\u0105 rol\u0119 w ratowaniu \u017byd\u00f3w \u2013 u niego szuka\u0142 wsparcia ojciec w chwilach zm\u0119czenia, zw\u0105tpienia czy za\u0142amania. Gdy c\u00f3rka s\u0105siad\u00f3w przypadkiem odkry\u0142a le\u015bny bunkier, J\u00f3zek zapowiedzia\u0142 jej, \u017ce je\u015bli komukolwiek o tym powie, pu\u015bci dom jej rodziny z dymem. Do ko\u0144ca nikt nie zdradzi\u0142 kryj\u00f3wki. Feldmanom, jak wspomnia\u0142am, do\u015b\u0107 szybko zabrak\u0142o zasob\u00f3w materialnych, ale istotne okaza\u0142y si\u0119 w ich przypadku zasoby innego rodzaju, przede wszystkim spo\u0142eczne oraz duchowe.<\/span><\/p>\n

Gdy nadeszli Rosjanie, okaza\u0142o si\u0119, \u017ce u Leszczy\u0144skich <\/em><\/strong>
\nukrywa\u0142a si\u0119 tak\u017ce pi\u0119cioosobowa rodzina Grodzickich;<\/em><\/strong>
\n jedni o drugich nic nie wiedzieli<\/em><\/strong><\/p>\n

Grodziccy wyj\u0105tkowo d\u0142ugo \u2013 do po\u0142owy grudnia 1942 r. \u2013 przebywali w bunkrze na terenie getta w Siemiatyczach, a gdy sko\u0144czy\u0142o im si\u0119 jedzenie, musieli szuka\u0107 ratunku gdzie indziej. Szlomo Grodzicki z \u017con\u0105 i c\u00f3reczk\u0105 postanowi\u0142 szuka\u0107 pomocy u ludzi, dwoje jego nastoletnich dzieci z pierwszego ma\u0142\u017ce\u0144stwa, Miriam i Mosze, oraz tr\u00f3jka kuzyn\u00f3w zdecydowali si\u0119 wybudowa\u0107 ziemiank\u0119 w lesie.<\/span><\/p>\n

Szlomo mia\u0142 szcz\u0119\u015bcie, trafi\u0142 do Kajanki i Leszczy\u0144ski zgodzi\u0142 si\u0119 ukrywa\u0107 ich w stodole na strychu. Pi\u0105tka m\u0142odszych radzi\u0142a sobie z trudem: marzli, byli stale g\u0142odni, tropiono ich. Po jakim\u015b czasie rozesz\u0142a si\u0119 po okolicy plotka, \u017ce zostali zabici, i dotar\u0142a do ojca.<\/span><\/p>\n

Postanowi\u0142 w\u00f3wczas si\u0119 powiesi\u0107, czu\u0142 si\u0119 bowiem odpowiedzialny za ich \u015bmier\u0107. Gdy jego \u017cona usn\u0119\u0142a, wyci\u0105gn\u0105\u0142 pasek ze spodni, by powiesi\u0107 si\u0119 na belce w stodole. \u201eW czasie, kiedy si\u0119 wiesza\u0142 \u2013 opowiada Miriam Kuperhand \u2013 macocha mia\u0142a sen, \u017ce moja zmar\u0142a matka potrz\u0105sa ni\u0105 i m\u00f3wi: \u00abRojzke, Szlomo si\u0119 wiesza, powiedz mu, \u017ce dzieci \u017cyj\u0105 i nied\u0142ugo do was przyjd\u0105\u00bb. Kobieta si\u0119 obudzi\u0142a i powiedzia\u0142a m\u0119\u017cowi, \u017ce dzieci \u017cyj\u0105 i nied\u0142ugo przyjd\u0105. I tak si\u0119 sta\u0142o \u2013 Mosze i Miriam odnale\u017ali ojca u Leszczy\u0144skich i razem prze\u017cyli tam do ko\u0144ca wojny.<\/span><\/p>\n

Nie chc\u0119 wnika\u0107 w problematyk\u0119 sn\u00f3w z okresu Zag\u0142ady i powtarzaj\u0105ce si\u0119 w nich kontakty ze zmar\u0142ymi, ale nie spos\u00f3b zaprzeczy\u0107 w tym wypadku, \u017ce istotnym zasobem rodziny Grodzickich okaza\u0142a si\u0119 zmar\u0142a pierwsza \u017cona.<\/span><\/p>\n

Bina M\u0119\u017cy\u0144ska uciek\u0142a z getta w Drohiczynie z matk\u0105, bratem oraz dwoma c\u00f3reczkami: Sar\u0105 (ur. 1937) oraz Ester\u0105 (ur. 1939). Jej m\u0105\u017c Micha\u0142 zosta\u0142 zastrzelony przez Niemc\u00f3w w 1941 r. Tu\u0142ali si\u0119 po okolicy przez miesi\u0105c, \u017cebrz\u0105c o pomoc i jedzenie, od czasu do czasu udawa\u0142o im si\u0119 gdzie\u015b zaczepi\u0107 na noc lub dwie.<\/span><\/p>\n

W grudniu nocowali u jakiego\u015b ch\u0142opa we wsi Sytki; Bina da\u0142a mu wszystko, co jej zosta\u0142o, w zamian za ratowanie Sary. \u201eNast\u0119pnego dnia rano Sara widzia\u0142a przez okno, jak ten sam ch\u0142op zastrzeli\u0142 jej matk\u0119, wuja i babci\u0119. \u017bona sprzeciwi\u0142a si\u0119 zastrzeleniu dziewczynki i wygna\u0142a j\u0105 z domu\u201d.<\/span><\/p>\n

W Sytkach zosta\u0142a tak\u017ce zabita p\u00f3\u017aniej Estera, kt\u00f3r\u0105 wzi\u0119li do siebie Anna i Kazimierz Kurkowie \u2013 mieli zamiar j\u0105 przechowa\u0107, ochrzcili j\u0105 jako El\u017cbiet\u0119, ale s\u0105siedzi na nich donie\u015bli i dziecko zosta\u0142o zabite przez Niemc\u00f3w. Sara b\u0142\u0105ka\u0142a si\u0119 przez kilka dni, a\u017c znalaz\u0142a j\u0105 pod lasem Bronis\u0142awa Mi\u0142kowska, matka o\u015bmiorga dzieci. W du\u017cym (50 ha) gospodarstwie Mi\u0142kowskich we wsi Koczery Sara \u2013 nazywana teraz Zosi\u0105 \u2013 prze\u017cy\u0142a w kochaj\u0105cej rodzinie do ko\u0144ca okupacji, traktowana jak jeszcze jedno w\u0142asne dziecko. W razie niebezpiecze\u0144stwa chowano j\u0105 w piecu chlebowym.<\/span><\/p>\n

Po wojnie daleki kuzyn Sary dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce prze\u017cy\u0142a, i chcia\u0142 j\u0105 odebra\u0107, ale Mi\u0142kowscy nie chcieli jej ani odda\u0107, ani \u201eodsprzeda\u0107\u201d za proponowany milion z\u0142otych. Sara zosta\u0142a wi\u0119c wykradziona w 1947 r. i wywieziono j\u0105 \u2013 wbrew jej woli \u2013 do Palestyny.<\/span><\/p>\n

Jedenastoletniego Beniamina Bluszteina rodzice wys\u0142ali z getta w rodzinnym Ciechanowcu do pracy na wsi. Jesieni\u0105 1942 r., gdy getto zlikwidowano, a za pomaganie \u017bydom grozi\u0142a ju\u017c kara \u015bmierci, gospodarz wyrzuci\u0142 ch\u0142opca i Beniamin uda\u0142 si\u0119 do rodzinnej wsi matki w pobli\u017cu Drohiczyna, gdzie miejscowi, g\u0142\u00f3wnie prawos\u0142awni, znali rodzin\u0119.<\/span><\/p>\n

So\u0142tys skierowa\u0142 ch\u0142opca do Smarklic, dworu za wsi\u0105, rekomenduj\u0105c go do pomocy w gospodarstwie jako swojego znajomego. Rodzina \u017ber\u00f3w, kt\u00f3ra opiekowa\u0142a si\u0119 \u201eSta\u015bkiem\u201d do ko\u0144ca wojny, \u201ebyli to ludzie wykszta\u0142ceni, o\u015bwieceni, szlachetni, przyj\u0119li go jak jednego z rodziny, [gdy] Niemcy wpadli do domu, szukaj\u0105c \u017byd\u00f3w, jeden z braci powiedzia\u0142, \u017ce wszyscy obecni to rodzina, wskazuj\u0105c te\u017c na Beniamina. Pomagali \u017bydom, daj\u0105c \u017cywno\u015b\u0107, ubrania, nocleg czasowy, a nawet bro\u0144\u201d.<\/span><\/p>\n

Po wojnie Beniamin dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce w domu ponad<\/em><\/strong>
\n rok ukrywa\u0142a si\u0119 tak\u017ce inna \u017byd\u00f3wka \u2013 Hinda Sroszko<\/em><\/strong><\/p>\n

Podobnie niemal ca\u0142y czas w jednym miejscu uda\u0142o si\u0119 przetrwa\u0107 \u2013 u Pop\u0142awskich na kolonii Oleksin (gm. Bra\u0144sk) \u2013 braciom Lejblowi i Fajwlowi Szapirom z matk\u0105, siostr\u0105, narzeczon\u0105 Min\u0105 Waser\u00f3wn\u0105 oraz Soni\u0105 Weinstein.<\/span><\/p>\n

U Koz\u0142owskich na kolonii Bronka (gm. Bra\u0144sk) za podw\u00f3jn\u0105 \u015bcian\u0105 w chlewie ukrywa\u0142 si\u0119 po nieudanej wyprawie do Bia\u0142egostoku Jankiel Rubin. U Puchalskich na przedmie\u015bciach Bra\u0144ska w ziemiance z aprowizacj\u0105 ukrywa\u0142a si\u0119 22 miesi\u0105ce pi\u0119cioosobowa rodzina Finkelsztajn\u00f3w. U Kry\u0144skich we wsi Bystre (gm. Bo\u0107ki) przechowa\u0142 si\u0119 Wolf Farber, a u Z\u0142otkowskich w Z\u0142otkach (gm. Ciechanowiec) \u2013 rodze\u0144stwo Ita i Wolf Ptaszkowie oraz ich siostra R\u00f3\u017ca z m\u0119\u017cem Rubinem Chazanem i tr\u00f3jk\u0105 dzieci.<\/span><\/p>\n

U Stanis\u0142awy Kry\u0144skiej w Krynkach-Sobolach (gm. Grodzisk) przechowywa\u0142 si\u0119 Szyja \u017b\u00f3\u0142tak z rodzicami i wujem, a u Grzegorza i Konstancji Czapk\u00f3w w kolonii Drohiczyn \u2013 Lejzor Gruda z \u017con\u0105 Lej\u0105 i synkiem Chaimem. Symcha Burstein wraz z Zelmanem Wasermanem prze\u017cyli od maja 1943 r. do ko\u0144ca wojny w kryj\u00f3wce w stodole u Skar\u017cy\u0144skich w Sakach (gm. Kleszczele), a u Markiewicz\u00f3w w samych Kleszczelach przez ca\u0142y czas ukrywa\u0142 si\u0119 J\u00f3zef Bia\u0142ostocki.<\/span><\/p>\n

U Szymaniuk\u00f3w w okolicach Siemiatycz przechowa\u0142 si\u0119 Szlomo Cymbalist z dwojgiem dzieci oraz Cwi (Zvi) Prinz, u Heleny Morzy w Korzeni\u00f3wce (gm. Siemiatycze) przetrwa\u0142a do ko\u0144ca wojny Eugenia Kotlarowa z c\u00f3rk\u0105 Alin\u0105 i synem Borysem, u So\u0142omach\u00f3w w Siemiatyczach \u2013 Dwora i Szlomo Goldwaserowie oraz brat Szlomy Kalman i kuzyn Szmuel, natomiast u anonimowego szewca w ziemiance pod chlewem w Zalesiu (gm. Wyszki) prze\u017cy\u0142a Chaja Kagan z ojcem i siostr\u0105.<\/span><\/p>\n

J\u00f3zef Woje\u0144ski we wsi Wojeniec przechowywa\u0142 15 miesi\u0119cy czterech anonimowych \u017byd\u00f3w. Z kolei u anonimowego gospodarza w okolicach Siemiatycz ukrywa\u0142 si\u0119 od 4 grudnia 1942 r. do ko\u0144ca okupacji Rafa\u0142 Kirszenbojm z pi\u0119cioma innymi \u017bydami.<\/span><\/p>\n

Nie przypadkiem \u017bydzi ukrywali si\u0119 w tych miejscach i u tych w\u0142a\u015bnie ludzi; te wyspy przetrwania stanowi\u0142y za\u015bcianki drobnoszlacheckie.<\/span><\/p>\n

W\u0119drowanie i le\u015bne bunkry<\/strong><\/p>\n

Drug\u0105 z kolei pod wzgl\u0119dem skuteczno\u015bci strategi\u0105 przetrwania by\u0142o kr\u0105\u017cenie po okolicy i korzystanie z incydentalnej pomocy czy opieki kilku lub kilkunastu os\u00f3b. W ten spos\u00f3b prze\u017cy\u0142o 78 \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Oni nie byli ratowani \u2013 im pomagano. Nie mieli szcz\u0119\u015bcia znale\u017a\u0107 d\u0142ugotrwa\u0142ej bezpiecznej kryj\u00f3wki, musieli wykaza\u0107 si\u0119 wi\u0119ksz\u0105 sprawczo\u015bci\u0105, cz\u0119\u015bciej podejmowa\u0107 decyzje, z kt\u00f3rych ka\u017cda mog\u0142a prowadzi\u0107 do zguby.<\/span><\/p>\n

\u201eW\u0119drowanie\u201d wi\u0105za\u0142o si\u0119 z przebywaniem kolejno u r\u00f3\u017cnych gospodarzy, czasem okresowo w lesie, w bunkrach; podzia\u0142 na kategorie \u201ew\u0119drowanie\u201d oraz \u201ew lesie\u201d jest do pewnego stopnia umowny. Wynika on z definiowania sposobu przetrwania przez samych ocala\u0142ych. W bunkrach i \u201ew lesie\u201d prze\u017cy\u0142o 70 \u017byd\u00f3w z powiatu bielskiego.<\/span><\/p>\n

Tu\u0142aczka przebiega\u0142a wed\u0142ug pewnego powtarzaj\u0105cego<\/em><\/strong>
\n si\u0119 (z drobnymi wariantami) schematu<\/em><\/strong><\/p>\n

Pocz\u0105tkowo \u2013 ucieczka z getta, dezorientacja, spotkanie z innymi uciekinierami, naradzanie si\u0119 w du\u017cej grupie, pobyt w lesie. Potem nast\u0119powa\u0142 zwykle podzia\u0142 na mniejsze (najcz\u0119\u015bciej rodzinne) grupy i podejmowano pr\u00f3b\u0119 znalezienia punktu zaczepienia (czasem by\u0142a to osoba znajoma, um\u00f3wiona wcze\u015bniej).<\/span><\/p>\n

Najcz\u0119\u015bciej udawa\u0142o si\u0119 uzyska\u0107 nocleg lub wsparcie aprowizacyjne na dzie\u0144, kilka dni, tydzie\u0144, czasem d\u0142u\u017cej.<\/span><\/p>\n

Kolejny etap to ponowna w\u0119dr\u00f3wka w inne miejsce, z przystankami w lesie, spotykaniem (cz\u0119sto przypadkowo) innych \u017byd\u00f3w, poszukiwanie kolejnego punktu zaczepienia \u2013 i tak dalej. Schemat by\u0142 cyklicznie zaburzany przez zagro\u017cenia, wpadki, rabunek, zdrad\u0119, donos i (udan\u0105, poniewa\u017c pisz\u0119 tu o tych, kt\u00f3rzy prze\u017cyli) ucieczk\u0119.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi z biegiem czasu zdobywali do\u015bwiadczenie, a ich kompetencje w dziedzinie ukrywania si\u0119 ros\u0142y. Jak stwierdzi\u0142a jedna z ocala\u0142ych, ukrywanie si\u0119 \u201ejest umiej\u0119tno\u015bci\u0105, kt\u00f3rej si\u0119 uczysz\u201d. Z czasem wiedzieli coraz lepiej, do kogo uda\u0107 si\u0119 po pomoc, kogo omija\u0107, jak budowa\u0107 ziemianki w lesie, jak wkrada\u0107 si\u0119 do ob\u00f3r i stod\u00f3\u0142 bez wiedzy gospodarzy, jak przestawa\u0107 ze zwierz\u0119tami w gospodarstwie.<\/span><\/p>\n

Istotne wsparcie stanowi\u0142y osoby gotowe do pomocy, takie jak cho\u0107by katolicy Kliniccy, Sobolewscy, Nikodem Mi\u015bkiewicz, Maria Klinicka w Bra\u0144sku czy prawos\u0142awna rodzina Kolos\u00f3w oraz Olga Paszkowska w \u015awirydach, kt\u00f3rzy dawali ukrywaj\u0105cym si\u0119 \u017bydom \u017cywno\u015b\u0107, zostawiali otwarte drzwi od zabudowa\u0144 gospodarskich, gdzie mogli przenocowa\u0107, przekazywali informacje etc.<\/span><\/p>\n

Mimo stopniowo zdobywanego do\u015bwiadczenia i rosn\u0105cej kompetencji w sztuce przetrwania los ukrywaj\u0105cych si\u0119 zale\u017ca\u0142 r\u00f3wnie\u017c, a mo\u017ce przede wszystkim, od dobrej lub z\u0142ej woli innych, czasem \u2013 od przypadku.<\/span><\/p>\n

Zgodnie z relacj\u0105 Chawy Oko\u0144 jej brat zosta\u0142 z\u0142apany, kiedy szed\u0142 \u201ew kierunku Kolonii Oleksin do ch\u0142opa Pop\u0142awskiego. Akurat tam na podstawie donosu le\u015bnika [Koszaka] odbywa\u0142a si\u0119 rewizja i spotkano tam mego brata\u201d. Zosta\u0142 zabity przez Niemc\u00f3w. Nastoletnie siostry Chawa i Chana zosta\u0142y same, bezradne. \u201ePostanowi\u0142y\u015bmy pope\u0142ni\u0107 samob\u00f3jstwo \u2013 wspomina Chawa \u2013 ale na szcz\u0119\u015bcie napotka\u0142y\u015bmy chrze\u015bcijanina Ja\u015bka \u017bukowskiego we wsi Klichy (12 km od Bra\u0144ska), kt\u00f3ry zlitowa\u0142 si\u0119 nad nami, dwiema kobietami, i kaza\u0142 nam wej\u015b\u0107 do stajni, gdzie sta\u0142y konie i byd\u0142o. By\u0142o to na trzy miesi\u0105ce przed wyzwoleniem\u201d.<\/span><\/p>\n

Istotnym zasobem okazywa\u0142y si\u0119 przedwojenne kontakty z miejscowymi. \u017bydzi ze sztetli, cz\u0119sto kupcy, mieli w\u015br\u00f3d lokalnej ludno\u015bci wielu starych znajomych, klient\u00f3w, m\u0142odsi \u2013 koleg\u00f3w szkolnych. Dzi\u0119ki pomocy przyjaci\u00f3\u0142 z wojska oraz wielomiesi\u0119cznemu ukrywaniu si\u0119 u dw\u00f3ch spowinowaconych rodzin Iwaniuk\u00f3w w Gradocznie (gm. Narew) uratowa\u0142 si\u0119 Lejbko Wacht, kt\u00f3ry mia\u0142 przed wojn\u0105 sklep w Narwi, zna\u0142 wielu katolik\u00f3w i prawos\u0142awnych w okolicy.<\/span><\/p>\n

Z pewnymi zasobami materialnymi uciek\u0142a z getta w Drohiczynie siedmioosobowa rodzina Reznik\u00f3w, kt\u00f3ra podzieli\u0142a si\u0119 na dwie grupy. Chaja Reznik z rodzicami po kilku dniach tu\u0142ania si\u0119 trafi\u0142a na dwa tygodnie do Zaleskich w kolonii Zaj\u0119czniki, gdzie ich przyj\u0119to w niezwyk\u0142y spos\u00f3b.<\/span><\/p>\n

Chaja wspomina, \u017ce potraktowano ich nie jak \u017byd\u00f3w, uciekinier\u00f3w <\/em><\/strong>
\nz getta, ale jak go\u015bci, co doda\u0142o jej niezwykle du\u017co odwagi i sprawi\u0142o,<\/em><\/strong>
\n \u017ce ‘poczu\u0142a si\u0119 znowu cz\u0142owiekiem’<\/em><\/strong><\/p>\n

Niespodziewanie w domu pojawili si\u0119 Niemcy, ale Reznikowie zdo\u0142ali si\u0119 skutecznie schowa\u0107, niemniej musieli opu\u015bci\u0107 go\u015bcinne Zaj\u0119czniki i przez kolejne dwa lata tu\u0142ali si\u0119 po okolicy, zatrzymuj\u0105c si\u0119 w wielu miejscach \u201ena dzie\u0144, dwa, tydzie\u0144, nigdzie nie by\u0142o na sta\u0142e, \u017cadnej stabilizacji: w stajni, w oborze, na strychu, czasem w domu\u201d. Ostatnie dziewi\u0119\u0107 miesi\u0119cy sp\u0119dzili u Kosk\u00f3w, zakopani w sianie w stodole. Prze\u017cy\u0142a ca\u0142a rodzina \u2013 jedna z nielicznych w powiecie bielskim: Hersz i Bela Reznikowie, ich c\u00f3rka Chaja oraz synowie Jankiel i Joel z \u017con\u0105 Mir\u0105.<\/span><\/p>\n

O zasobach materialnych jest tak\u017ce mowa w relacji Estery Fiszgop, w\u0119druj\u0105cej z ciotk\u0105 i dwiema kuzynkami pocz\u0105tkowo mi\u0119dzy tymi, kt\u00f3rzy wzi\u0119li na przechowanie rzeczy, pieni\u0105dze i obiecywali pom\u00f3c \u2013 wszyscy jednak kolejno je wyrzucali i nie zamierzali niczego odda\u0107. W ko\u0144cu przez sze\u015b\u0107 miesi\u0119cy siedzia\u0142y w kucki w dziurze wykopanej pod chlewem, ale gdy s\u0105siedzi Leokadii Jurczuk zacz\u0119li co\u015b podejrzewa\u0107, musia\u0142y opu\u015bci\u0107 gospodarstwo, rozdzieli\u0107 si\u0119 i pr\u00f3bowa\u0107 ratunku na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119.<\/span><\/p>\n

Estera w\u0119drowa\u0142a bosa i obdarta po okolicy, kradn\u0105c zwierz\u0119tom jedzenie, nocuj\u0105c po stodo\u0142ach; wracaj\u0105c od czasu do czasu do Jurczukowej, u kt\u00f3rej mog\u0142a poby\u0107 po kilka dni, pomagaj\u0105c w domu. Nauczy\u0142a si\u0119 tak chowa\u0107, \u017ce ch\u0142opi nie mogli jej znale\u017a\u0107, zna\u0142a okolic\u0119, psy si\u0119 do niej przyzwyczai\u0142y, nie szczeka\u0142y na ni\u0105. Estera wspomina, \u017ce jej p\u0119d do \u017cycia by\u0142 tak silny, i\u017c mimo bezustannej niepewno\u015bci, poni\u017cenia i b\u00f3lu nie czu\u0142a tego, bo by\u0142a ca\u0142y czas w stanie wewn\u0119trznej paniki, bezustannie ow\u0142adni\u0119ta my\u015bl\u0105 o przetrwaniu. Nie planowa\u0142a i nie analizowa\u0142a sytuacji, dzia\u0142a\u0142a instynktownie, tak by przetrwa\u0107 od jednego zagro\u017cenia do kolejnego.<\/span><\/p>\n

Musia\u0142a by\u0107 bezustannie czujna, ka\u017cdy moment m\u00f3g\u0142 przynie\u015b\u0107 niebezpiecze\u0144stwo. \u201eNajbardziej ba\u0142am si\u0119 ch\u0142op\u00f3w, Niemcy nie wzi\u0119liby mnie za \u017byd\u00f3wk\u0119, ch\u0142opi tak\u201d.<\/span><\/p>\n

Najgorszym prze\u017cyciem by\u0142y dla niej rozmowy, \u201ekt\u00f3re s\u0142ysza\u0142a, kiedy by\u0142a schowana \u2013 jak bardzo by\u0142a nienawidzona i jaka by\u0142a niebezpieczna\u201d. Pod koniec okupacji jej sytuacja sta\u0142a si\u0119 \u0142atwiejsza, poniewa\u017c Estera znalaz\u0142a si\u0119 pod opiek\u0105 partyzant\u00f3w; dosta\u0142a od nich jakie\u015b ubrania, a przede wszystkim \u201erozwiesili og\u0142oszenie, \u017ce je\u015bli \u017cyd zostanie zabity na twojej ziemi, to ty i twoja rodzina zostaniecie zabici, a gospodarstwo spalone\u201d. Tu\u017c przed wyzwoleniem Estera znowu spotka\u0142a ciotk\u0119 i kuzynki \u2013 wszystkie prze\u017cy\u0142y. Podobnie skomplikowane i trudne przej\u015bcia, pe\u0142ne niebezpiecze\u0144stw, zagro\u017ce\u0144, zdrad i rozczarowa\u0144, mia\u0142a Luba Wr\u00f3bel z Ciechanowca; ona tak\u017ce pod koniec okupacji przy\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 do grupy rodzinnej pod opiek\u0105 partyzant\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\u017badnych zasob\u00f3w materialnych nie mia\u0142a Rywka Gruskin <\/em><\/strong>
\n(Regina Kugler), kt\u00f3ra wyskoczy\u0142a z poci\u0105gu do Treblinki <\/em><\/strong>
\nw grupie 13 os\u00f3b. Wszyscy schowali si\u0119 gdzie\u015b w stodole u<\/em><\/strong>
\n ch\u0142opa. Kto\u015b ich zadenuncjowa\u0142, nadjechali \u017candarmi, a gdy<\/em><\/strong>
\n \u017bydzi uciekali, zacz\u0119to za nimi strzela\u0107<\/em><\/strong><\/p>\n

Z ca\u0142ej grupy prze\u017cy\u0142a tylko Rywka (zgin\u0119li m.in. jej m\u0142odszy brat i rodzice), tu\u0142aj\u0105c si\u0119 po gospodarzach i co kilka tygodni lub miesi\u0119cy zmieniaj\u0105c miejsce. Pomaga\u0142a w gospodarstwie, robi\u0142a na drutach, jaki\u015b czas przesiedzia\u0142a ukryta w oborze, nie wychodz\u0105c na zewn\u0105trz.<\/span><\/p>\n

Zasoby psychologiczne \u2013 odwag\u0119, determinacj\u0119, brawur\u0119 \u2013 wykazali Symche Wojnowicz i jego brat Berl, umieszczeni dzie\u0144 przed wysiedleniem w maj\u0105tku w Pobikrach, o kt\u00f3rym ju\u017c by\u0142a mowa. Pracuj\u0105cych tam kilkuset \u017byd\u00f3w Niemcy 2 listopada 1942 r. zamierzali zaprowadzi\u0107 z powrotem do Ciechanowca.<\/span><\/p>\n

Gdy w drodze dosz\u0142o do pr\u00f3by ucieczki i masakry na miejscu, Wojnowiczom uda\u0142o si\u0119 uciec. U znajomego Polaka spotkali siostr\u0119 i brata, kt\u00f3rzy uciekli z getta, by\u0142o tam te\u017c kilkoro innych \u017byd\u00f3w. Niemcy wykryli ich w ko\u0144cu grudnia, ale w drodze na posterunek bracia Wojnowiczowie wyswobodzili si\u0119 z wi\u0119z\u00f3w i znowu zdo\u0142ali zbiec. Ich rodze\u0144stwo zgin\u0119\u0142o.<\/span><\/p>\n

Do ko\u0144ca okupacji Symche i Berl tu\u0142ali si\u0119 po okolicy, spotykaj\u0105c innych ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w, \u0142\u0105cz\u0105c si\u0119 okazjonalnie w grupy przetrwania, rozdzielaj\u0105c si\u0119 ponownie po prze\u017cyciu kolejnych zagro\u017ce\u0144 i stracie towarzyszy. Budowali w r\u00f3\u017cnych miejscach ziemianki i kryj\u00f3wki: w ogrodzie, na polu, pod stodo\u0142\u0105 w\u0142a\u015bciciela m\u0142yna. Po wojnie Berl Wojnowicz o\u017ceni\u0142 si\u0119 z ocala\u0142\u0105 w le\u015bnym bunkrze w okolicach Bra\u0144ska Brach\u0105 Szpak; wszyscy wyjechali z Polski.<\/span><\/p>\n

Przyk\u0142adem tego, jak \u017bydzi si\u0119 uczyli i zdobywali do\u015bwiadczenie, jak stopniowo zaczynali by\u0107 coraz bardziej samodzielni w sztuce przetrwania, mo\u017ce by\u0107 19-letni Icchak Grodzi\u0144ski, kt\u00f3ry przetrwa\u0142 w lesie. Uciek\u0142 on z getta w Bra\u0144sku wraz z przypadkowym dzieckiem, 8-letnim Jehoszu\u0105 Goldbergiem. Przez miesi\u0105c tu\u0142ali si\u0119 po okolicy. \u201eParokrotnie, kiedy prosili o \u017cywno\u015b\u0107 albo zostali przy\u0142apani w nocy w stodole, gospodarze chcieli ich odda\u0107 Niemcom, ale uda\u0142o im si\u0119 ub\u0142aga\u0107 ich o lito\u015b\u0107. Chodzili okr\u0119\u017cnymi dr\u00f3\u017ckami, nie wchodz\u0105c do wsi, czasem do gospodarstwa na skraju wsi, nie wiedz\u0105c, gdzie dostan\u0105 kawa\u0142ek chleba, a gdzie gospodarz wyrzuci ich, gro\u017c\u0105c wydaniem Niemcom\u201d.<\/span><\/p>\n

Icchak by\u0142 zdezorientowany, nie wiedzia\u0142, komu mo\u017ce zaufa\u0107. Obieca\u0142 im pom\u00f3c pewien szewc, ale ograbi\u0142 ich i wyrzuci\u0142 niemal go\u0142ych na \u015bnieg. Obieca\u0142 pom\u00f3c m\u0142ynarz \u2013 da\u0142 im n\u00f3\u017c, kaza\u0142 wr\u00f3ci\u0107 do szewca, odebra\u0107 zagrabione rzeczy i przechowa\u0142 ich przez najgorsze zimowe miesi\u0105ce.<\/span><\/p>\n

Potem Icchak i Jehoszua przestali si\u0119 ba\u0107 i \u017cebra\u0107 o jedzenie \u2013 wchodzili do ch\u0142op\u00f3w i \u017c\u0105dali jedzenia, a Icchak \u201epod kurtk\u0119 wk\u0142ada\u0142 co\u015b, co mog\u0142o wygl\u0105da\u0107 na pistolet\u201d. W marcu 1943 r. przy\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 do nich uciekinier z transportu z getta bia\u0142ostockiego, nastolatek Meir Studnik, a potem dosz\u0142o jeszcze trzech znajomych \u017byd\u00f3w z Bra\u0144ska.<\/span><\/p>\n

\u201eIcchak by\u0142 przyw\u00f3dc\u0105 grupy. Uczy\u0142, jak nale\u017cy zachowywa\u0107 si\u0119 w lesie, nigdy nie przebywa\u0107 w tym samym miejscu, zdobywa\u0142 \u017cywno\u015b\u0107 dla wszystkich\u201d. P\u00f3\u017aniej przy\u0142\u0105czy\u0142a si\u0119 do nich kobieta z tr\u00f3jk\u0105 dzieci, ale grupa zosta\u0142a rozbita przez Niemc\u00f3w. Icchak z Jehoszu\u0105 i Meirem stopniowo stworzyli now\u0105, 12-osobow\u0105 grup\u0119 i \u201edoczekali wyzwolenia, kryj\u0105c si\u0119 w okolicach Bra\u0144ska, zabieraj\u0105c jedzenie ch\u0142opom pod gro\u017ab\u0105 [u\u017cycia] broni\u201d.<\/span><\/p>\n

Grupa Icchaka to typowa le\u015bna gromada \u017byd\u00f3w walcz\u0105cych<\/em><\/strong>
\n o przetrwanie, r\u00f3\u017cni\u0105ca si\u0119 od partyzantki, o kt\u00f3rej b\u0119dzie <\/em><\/strong>
\nmowa dalej<\/em><\/strong><\/p>\n

Efraim Lederman z rodzicami, siostr\u0105 i dwoma bra\u0107mi uciek\u0142 z getta; znale\u017ali schronienie w oborze u Mi\u0142kowskich w Koczerach (tych samych, kt\u00f3rzy p\u00f3\u017aniej przygarn\u0119li Sar\u0119 M\u0119\u017cy\u0144sk\u0105). Ojciec szewc i dwaj najstarsi bracia wychodzili pracowa\u0107 w okolicznych wsiach.<\/span><\/p>\n

Jak wspomina Efraim, pewnej nocy mia\u0142 z\u0142y sen i prosi\u0142 ojca, by nie wychodzili. \u201eTego samego dnia kto\u015b doni\u00f3s\u0142, przyjechali Niemcy i zastrzelili ojca i 2 braci\u201d. Pozosta\u0142a czw\u00f3rka Lederman\u00f3w musia\u0142a znale\u017a\u0107 inne miejsce: matka z siostr\u0105 schroni\u0142y si\u0119 u znajomego gospodarza w innej wsi, a Efraim z m\u0142odszym bratem tu\u0142ali si\u0119 po okolicy, czasem je odwiedzaj\u0105c.<\/span><\/p>\n

Przez jaki\u015b czas ukrywali si\u0119 razem w opuszczonym gospodarstwie, gdzie przypadkowo znale\u017ali ich Niemcy. Matka i siostra zosta\u0142y zastrzelone. Po ich \u015bmierci ch\u0142opcy przy\u0142\u0105czyli si\u0119 do grupy \u017byd\u00f3w ukrywaj\u0105cych si\u0119 w lesie ko\u0142o wsi K\u0142opoty-Ba\u0144ki. \u201eWie\u015b by\u0142a przyjazna \u017bydom, nie donosili, mogli pracowa\u0107 za dnia w gospodarstwach. Latem by\u0142o \u0142atwiej o \u017cywno\u015b\u0107, czasem udawa\u0142o im si\u0119 skra\u015b\u0107 owoce w dalszej wsi. Spotykali si\u0119 noc\u0105 grupami w lesie\u201d.<\/span><\/p>\n

We wrze\u015bniu 1943 r. do lasu weszli Niemcy, wielu \u017byd\u00f3w zgin\u0119\u0142o, mi\u0119dzy innymi brat Efraima. Po jego \u015bmierci Efraim wr\u00f3ci\u0142 do Koczer, \u201eprze\u017cy\u0142 zim\u0119 1943\/44 i wiosn\u0119, kryj\u0105c si\u0119 co kilka tygodni u innego gospodarza\u201d, a w kwietniu przy\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 do partyzantki.<\/span><\/p>\n

Kary za pomaganie \u017bydom<\/strong><\/span><\/p>\n

Udzielanie pomocy ukrywaj\u0105cym si\u0119 \u017bydom by\u0142o zagro\u017cone kar\u0105 \u015bmierci i co najmniej pi\u0119cioro mieszka\u0144c\u00f3w powiatu z tego powodu zgin\u0119\u0142o, a kilku innych dotkn\u0119\u0142y powa\u017cne represje.<\/span><\/p>\n

U starszego ma\u0142\u017ce\u0144stwa Jakubowskich na kolonii Pop\u0142awy (gm. Bra\u0144sk) ukrywali si\u0119 Lejbka i Fiszka Doli\u0144scy, bracia rze\u017anicy z Bra\u0144ska; 12 kwietnia 1943 r. zabili ich \u017candarmi, a wraz z nimi Walentyn\u0119 Jakubowsk\u0105. Jej m\u0105\u017c by\u0142 w\u00f3wczas w ko\u015bciele.<\/span><\/p>\n

Walentyna Jakubowska jako jedyna zosta\u0142a rozstrzelana na miejscu, razem z ukrywaj\u0105cymi si\u0119 \u017bydami \u2013 inni mieszka\u0144cy powiatu ukarani za pomaganie \u017bydom zgin\u0119li w obozach \u2013 Ol\u0119dzki, \u017cona Antoniego Kazimieruka z Suchowolc\u00f3w, Konstanty Dobrogowski i jego syn Stanis\u0142aw, kt\u00f3rzy zgin\u0119li w obozie Stutthof. W tym wypadku dodatkow\u0105 kar\u0105 by\u0142o rozebranie zabudowa\u0144; pozostali cz\u0142onkowie rodziny musieli si\u0119 przenie\u015b\u0107 do innej wsi.<\/span><\/p>\n

Za pomaganie \u017bydom w powiecie bielskim Niemcy wymierzali tak\u017ce inne kary. Na trzy miesi\u0105ce pobytu w obozie karnym w Bielsku Podlaskim zosta\u0142 skazany Stanis\u0142aw Pop\u0142awski, kt\u00f3ry w swoim gospodarstwie w kolonii Oleksin (gm. Bra\u0144sk) ukrywa\u0142 \u017byda Josiela z \u017con\u0105 i dwiema c\u00f3rkami. \u017bandarmi z Bra\u0144ska zabili tych \u017byd\u00f3w, gdy uciekali oni z gospodarstwa, ostrze\u017ceni przed nadci\u0105gaj\u0105c\u0105 rewizj\u0105.<\/span><\/p>\n

Pop\u0142awski sp\u0119dzi\u0142 trzy miesi\u0105ce w obozie karnym w Bielsku, ale wkr\u00f3tce potem wzi\u0105\u0142 na przechowanie kolejnych \u017byd\u00f3w, gdy\u017c \u201enie potrafi\u0142 ludziom odm\u00f3wi\u0107 pomocy. By\u0142 gorliwym katolikiem\u201d.<\/span><\/p>\n

Spaleniem zabudowa\u0144 ukarano rodzin\u0119 Danilczuk\u00f3w z kolonii Pace (gm. Bra\u0144sk), a rozebraniem gospodarstwa opr\u00f3cz wspomnianych wcze\u015bniej Dobrogowskich tak\u017ce rodzin\u0119 Go\u0142embieckich (wdow\u0119 z czw\u00f3rk\u0105 dzieci), u kt\u00f3rych na kolonii Polety\u0142y (gm. Bra\u0144sk) ukrywa\u0142a si\u0119 czw\u00f3rka \u017byd\u00f3w. W pa\u017adzierniku 1943 r. \u017candarmi zorganizowali ob\u0142aw\u0119\u201d i zabili rodze\u0144stwo Dor\u0119 i Herszka Rubinsztajn\u00f3w, natomiast Mula i Moszko Klejnotowie wraz z gospodarzami zd\u0105\u017cyli uciec.<\/span><\/p>\n

\u201eDom rodziny Go\u0142embieckich zosta\u0142 zburzony przez niemc\u00f3w do fundament\u00f3w, a inwentarz skonfiskowany. Od tego tragicznego dnia rodzina Go\u0142embieckich musia\u0142a ukrywa\u0107 si\u0119 ze mn\u0105 i moim bratem Moszkiem po dalszych okolicach i w lasach\u201d. Moszko Klejnot zgin\u0105\u0142, Mula i rodzina Go\u0142embieckich prze\u017cyli.<\/span><\/p>\n

Kosi\u0144ski z kolonii Koczery zosta\u0142 przez Niemc\u00f3w pobity, a \u017cadnych konsekwencji nie ponie\u015bli B\u0142aszczukowie z Bacik \u015arednich czy bracia Skrzypkowscy, do kt\u00f3rych na koloni\u0119 Sieniewicze (gm. Drohiczyn) przychodzi\u0142o wielu \u017byd\u00f3w z pro\u015bb\u0105 o \u017cywno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Maciej Skrzypkowski, ojciec siedmiorga dzieci, przechowywa\u0142 przez kilka miesi\u0119cy dw\u00f3jk\u0119 dzieci \u017cydowskich, lecz Niemcy je znale\u017ali i zabili. Zygmunt Skrzypkowski, kt\u00f3ry mia\u0142 pi\u0119cioro dzieci, w kryj\u00f3wce pod pod\u0142og\u0105 przechowywa\u0142 kilkoro \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

U mieszkaj\u0105cej w tym samym domu ich macochy przebywa\u0142a przez jaki\u015b czas \u017byd\u00f3wka Mendlowa z siostr\u0105 i pi\u0119ciorgiem ma\u0142ych dzieci. W lutym 1943 r. przyszli Niemcy i \u201emimo b\u0142aga\u0144 Mendlowej o darowanie \u017cycia przynajmniej jej dzieciom \u017candarmi bez \u017cadnej lito\u015bci wyprowadzili Mendlow\u0105, jej siostr\u0119 i dzieci za stodo\u0142\u0119 […] i rozstrzelali… Mendlowa przed egzekucj\u0105 okry\u0142a dzieci kocem\u201d.<\/span><\/p>\n

S\u0105siedzi pochowali zabitych w lasku i posadzili na ich grobie brzoz\u0119. Skrzypkowscy nie ponie\u015bli \u017cadnych konsekwencji w zwi\u0105zku z ukrywaniem \u017byd\u00f3w. Represje nie dotkn\u0119\u0142y tak\u017ce Kurk\u00f3w, kt\u00f3rzy ukrywali Ester\u0119, siostr\u0119 Sary M\u0119\u017cy\u0144skiej, ani rodziny Tur\u00f3w, kt\u00f3ra w Sie\u015bkach (gm. Wyszki) na pro\u015bb\u0119 ksi\u0119dza Zalewskiego przechowywa\u0142a lekarza Juliana Charina.<\/span><\/p>\n

Nie potrafi\u0119 wyt\u0142umaczy\u0107, dlaczego nie wymierzono w tych wypadkach bezwzgl\u0119dnie kary \u015bmierci za udzielanie schronienia \u017bydom ani od czego zale\u017ca\u0142 rodzaj wymierzonej kary, ani te\u017c z jakiego powodu niekt\u00f3rzy nie ponie\u015bli \u017cadnych konsekwencji za pomaganie \u017bydom.<\/span><\/p>\n

Oczywi\u015bcie decyduj\u0105c si\u0119 na pomoc, nie mogli wiedzie\u0107, \u017ce w razie wpadki ominie ich kara \u2013 dzia\u0142ali ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105, \u017ce ryzykuj\u0105 \u017cycie w\u0142asne i ca\u0142ej rodziny w wypadku wykrycia.<\/span><\/p>\n

Represje wobec pomagaj\u0105cych stanowi\u0142y przestrog\u0119 dla innych \u2013 dla wszystkich, kt\u00f3rzy chcieliby si\u0119 przeciwstawia\u0107 niemieckim rozkazom. Poza ukaraniem sprawc\u00f3w niepos\u0142usze\u0144stwa pe\u0142ni\u0142y tak\u017ce funkcj\u0119 ostrze\u017cenia, a przede wszystkim rozsiewa\u0142y terror i strach.<\/span><\/p>\n

Uczucie strachu przenika zar\u00f3wno relacje \u017cydowskie, jak i \u015bwiadectwa polskie, nie \u0142\u0105cz\u0105c jednak, ale dziel\u0105c. By\u0142 to strach nie tylko przed Niemcami, lecz tak\u017ce przed sob\u0105 nawzajem: ukrywaj\u0105cy si\u0119 \u017bydzi bali si\u0119 zagro\u017cenia ze strony lokalnych mieszka\u0144c\u00f3w, ci za\u015b obawiali si\u0119 z jednej strony partyzant\u00f3w i \u201eband\u201d, a z drugiej pomagania \u017bydom, co oznacza\u0142o niepos\u0142usze\u0144stwo wobec Niemc\u00f3w i nara\u017cenie si\u0119 na represje.<\/span><\/p>\n

Strach przed kar\u0105 by\u0142 z pewno\u015bci\u0105 jednym z istotnych czynnik\u00f3w utrudniaj\u0105cych pomaganie \u017bydom, nawet je\u017celi Niemcy nie zawsze stosowali kar\u0119 \u015bmierci; czasem zadowalali si\u0119 spaleniem gospodarstwa, czasem wzywali na posterunek.<\/span><\/p>\n

Czy by\u0142o to zwi\u0105zane z prac\u0105 ich znajomych i s\u0105siad\u00f3w w policji niemieckiej? Czy wsp\u00f3\u0142praca mi\u0119dzy szucmanami a \u017candarmami mog\u0142a mie\u0107 wp\u0142yw na surowo\u015b\u0107 kar wymierzanym mieszka\u0144com? Czy mo\u017ce Niemcy niedbale wykonywali rozkazy? A mo\u017ce dawali si\u0119 przekupi\u0107, chocia\u017c \u017cadne sugestie na ten temat w przes\u0142uchaniach nie pada\u0142y?<\/span><\/p>\n

Na aryjskich papierach<\/strong><\/p>\n

Najrzadsz\u0105 strategi\u0105 przetrwania w powiecie bielskim by\u0142o prze\u017cycie na aryjskich papierach. \u017bydzi ma\u0142omiasteczkowi i wiejscy, kt\u00f3rzy stanowili populacj\u0119 powiatu, w wi\u0119kszo\u015bci \u017cadnych aryjskich papier\u00f3w nie posiadali, ukrywali si\u0119 po s\u0105siadach i lasach, w og\u00f3le nie troszcz\u0105c si\u0119 o zdobycie stosownych dokument\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Niemniej 11 os\u00f3b w tym powiecie prze\u017cy\u0142o w\u0142a\u015bnie<\/em><\/strong>
\n w spos\u00f3b, kt\u00f3ry znamy z du\u017cych miast \u2013 na tzw. <\/em><\/strong>
\naryjskich papierach<\/em><\/strong><\/p>\n

Tak przetrwa\u0142a Cyla Kalecka, kt\u00f3ra przed wojn\u0105 wysz\u0142a za m\u0105\u017c za Polaka Romana Jastrz\u0119bskiego, g\u0142\u0119boko zaanga\u017cowanego w dzia\u0142alno\u015b\u0107 konspiracyjn\u0105 i partyzanck\u0105; jako nauczyciel wiejski przebywa\u0142 przez d\u0142u\u017cszy czas we wsi \u017bale z \u017con\u0105 i c\u00f3rk\u0105. C\u00f3rka, w\u00f3wczas nastoletnia, wspomina aresztowanie i pobyt na posterunku w Pobikrach, co by\u0142o zwi\u0105zane raczej z dzia\u0142alno\u015bci\u0105 ojca ni\u017c z podejrzeniem \u017cydowskiego pochodzenia. Gdy za\u015b zosta\u0142y z matk\u0105 zatrzymane w Siemiatyczach, uwolni\u0142 je policjant zwi\u0105zany z podziemiem i znaj\u0105cy ojca.<\/span><\/p>\n

Podobnie prze\u017cy\u0142a \u017cona zamo\u017cnego adwokata z Wysokiego Litewskiego Eugenia Wiszrubska z dwiema c\u00f3rkami, Regin\u0105 (ur. 1931) i Adel\u0105 (ur. 1935). Ojciec zgin\u0105\u0142 w 1942 r., w czasie przesiedlenia do getta w Pru\u017canie, a Eugenii pomog\u0142a zaprzyja\u017aniona c\u00f3rka burmistrza Wysokiego, posy\u0142aj\u0105c jej papiery karaimskie.<\/span><\/p>\n

Jako trzy \u201ekaraimki\u201d panie Wiszrubskie przy pomocy kilku znajomych os\u00f3b zamieszka\u0142y w Narwi, gdzie prze\u017cy\u0142y do ko\u0144ca okupacji. Tamtejszy ksi\u0105dz, wtajemniczony w ich pochodzenie, uwiarygadnia\u0142 je wobec lokalnej spo\u0142eczno\u015bci i wspiera\u0142. W Bia\u0142owie\u017cy prze\u017cy\u0142a \u201eSarenka\u201d, w\u0142a\u015bcicielka szynku w dzielnicy Krzy\u017ce, o kt\u00f3rej nikt nie wiedzia\u0142, \u017ce jest \u017byd\u00f3wk\u0105. W czasie okupacji pracowa\u0142a jako gospodyni u pochodz\u0105cego z K\u0142ajpedy Niemca, oberlejtnanta Schulza.<\/span><\/p>\n

Trzyosobowa rodzina Sperling\u00f3w prze\u017cy\u0142a w Bielsku Podlaskim, udaj\u0105c W\u0119gr\u00f3w, pan Sperling by\u0142 zatrudniony jako g\u0142\u00f3wny ksi\u0119gowy w firmie Kreishandel, prowadzonej przez Czecha lub Austriaka Johanna Chlupk\u0119, kt\u00f3ry ich w ten spos\u00f3b uratowa\u0142. Kolejnym \u017bydem na aryjskich papierach by\u0142 student z Warszawy \u2013jako Adolf Ju\u017celewski prze\u017cy\u0142 w Bielsku przy pomocy rodziny Sielickich. Anastazja i Walerian Sobolewscy w maju 1943 r. przywie\u017ali z domu sierot ks. Baudouina w Warszawie \u017cydowsk\u0105 dziewczynk\u0119 Ink\u0119 Grynszpan, kt\u00f3ra jako Joasia prze\u017cy\u0142a u nich do ko\u0144ca wojny.<\/span><\/p>\n

Troje innych \u017byd\u00f3w prze\u017cy\u0142o na robotach w Prusach. Brak zasob\u00f3w finansowych rekompensowa\u0142a przytomno\u015bci\u0105 umys\u0142u i brawur\u0105 Batszeba Szwarzberg z Siemiatycz (ur. 1927), kt\u00f3ra wyskoczy\u0142a z poci\u0105gu do Treblinki.<\/span><\/p>\n

Batszeba kr\u0119ci\u0142a si\u0119 przez jaki\u015b czas po wsiach, obiecano jej prac\u0119, je\u015bli b\u0119dzie mia\u0142a legalne dokumenty. Nie wiedzia\u0142a, sk\u0105d je wzi\u0105\u0107 \u2013 posz\u0142a do ko\u015bcio\u0142a i \u201e\u017cegnaj\u0105c si\u0119 znakiem krzy\u017ca, modli\u0142a si\u0119, przypominaj\u0105c sobie wszystkie modlitwy hebrajskie, kt\u00f3re pami\u0119ta\u0142a. Zasn\u0119\u0142a w ko\u015bciele. \u015ani\u0142a jej si\u0119 matka, kt\u00f3ra da\u0142a jej paczk\u0119 papier\u00f3w i powiedzia\u0142a: \u00abteraz b\u0119dzie ci ju\u017c dobrze, pilnuj tych papier\u00f3w\u00bb. Obudzi\u0142a si\u0119, szukaj\u0105c torebki do schowania dokument\u00f3w. Ubrana jak ch\u0142opka posz\u0142a do urz\u0119du w Grodzisku i wyrobi\u0142a sobie papiery na Walentyn\u0119 Zajcew, c\u00f3rk\u0119 radzieckiego oficera stacjonuj\u0105cego w ich domu w okresie okupacji sowieckiej.<\/span><\/p>\n

Z papierami wr\u00f3ci\u0142a do gospodarza, kt\u00f3ry obieca\u0142 jej prac\u0119 \u2013 przysz\u0142a akurat w chwili, gdy Niemcy go aresztowali za p\u0119dzenie bimbru. Przy okazji zgarn\u0119li te\u017c Batszeb\u0119 \u2013 okaza\u0142o si\u0119, \u017ce na posterunku \u017candarmerii w Pobikrach potrzebuj\u0105 kogo\u015b do sprz\u0105tania.<\/span><\/p>\n

I tak Batszeba od stycznia 1943 r. sprz\u0105ta\u0142a, pomaga\u0142a w kuchni, gotowa\u0142a dla \u017candarm\u00f3w niemieckich. W po\u0142owie 1943 r. dziewczyn\u0119 wzi\u0119\u0142a do swojego gospodarstwa w Prusach Wschodnich Niemka Gerda Kossak, wcze\u015bniej zatrudniona w maj\u0105tku w Pobikrach. Tam Batszeba jako Walentyna Zajcew doczeka\u0142a ko\u0144ca wojny. Za sowieck\u0105 sierot\u0119 Iwana Or\u0142owa podawa\u0142 si\u0119 13-letni Szaja Wiprawnik po ucieczce z getta w Ciechanowcu. W po\u0142owie 1943 r. razem z Rosjanami pracuj\u0105cymi w okolicy znalaz\u0142 si\u0119 w wi\u0119zieniu w \u0141om\u017cy, sk\u0105d trafi\u0142 na roboty do Prus Wschodnich i by\u0142 zatrudniony do ko\u0144ca wojny jako pos\u0142ugacz u oficera SS. Natomiast Estera Drogicka (z domu Siemiatycka) po stracie rodziny, zaopatrzona w dokumenty kupione od Bia\u0142orusinki, postanowi\u0142a wyjecha\u0107 do Prus na roboty, w czym pom\u00f3g\u0142 jej so\u0142tys Malinowa Edward Malinowski (przy okazji j\u0105 ograbi\u0142) \u2013 i w grudniu 1942 r. trafi\u0142a do Rastenburga (K\u0119trzyna) jako pomoc domowa w niemieckiej rodzinie Fittkau.<\/span><\/p>\n

Nie tylko pozna\u0142a tam swojego drugiego m\u0119\u017ca (Polaka, kt\u00f3ry te\u017c by\u0142 na robotach), lecz rozwin\u0119\u0142a tak\u017ce dzia\u0142alno\u015b\u0107 handlow\u0105, przesy\u0142aj\u0105c Malinowskiemu paczki z rzeczami na sprzeda\u017c.<\/span><\/p>\n

Odwiedzi\u0142a go, gdy jecha\u0142a na urlop \u201edo domu\u201d. Zdawa\u0142a sobie spraw\u0119, \u017ce jest on wsp\u00f3\u0142winny \u015bmierci kilkudziesi\u0119ciu \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy ukrywali si\u0119 w lesie i zostali wydani Niemcom, mimo to na jego procesie po wojnie z\u0142o\u017cy\u0142a fa\u0142szywe zeznania w jego obronie.<\/span><\/p>\n

Prze\u017cyli w partyzantce<\/strong><\/p>\n

Spo\u015br\u00f3d 322 \u017byd\u00f3w ocala\u0142ych na terenie powiatu bielskiego co najmniej 26 prze\u017cy\u0142o, walcz\u0105c w partyzantce. W ruchu oporu dzia\u0142a\u0142o wi\u0119cej \u017byd\u00f3w z powiatu, lecz cz\u0119\u015b\u0107 z nich zgin\u0119\u0142a. Gin\u0119li najcz\u0119\u015bciej w walce, a nie wydani czy zamordowani przez s\u0105siad\u00f3w. W tej strategii przetrwania zawarta jest sprawczo\u015b\u0107, samodzielno\u015b\u0107, aktywno\u015b\u0107 podyktowana zasobami, takimi jak przekonanie o w\u0142asnej skuteczno\u015bci, mo\u017cliwo\u015bci wp\u0142ywu na w\u0142asny los \u2013 ten rodzaj niezale\u017cno\u015bci, jakiej brakowa\u0142o w opisanych wcze\u015bniej strategiach przetrwania.<\/span><\/p>\n

W 1942 r. okr\u0119g bia\u0142ostocki zosta\u0142 og\u0142oszony przez Himmlera \u201eobszarem walki z bandami\u201d (Banden-Kampf-Gebiet), gdzie partyzanci mieli \u201eby\u0107 bezlito\u015bnie wyeliminowani w walce lub podczas pr\u00f3b ucieczki\u201d, a s\u0105dy dora\u017ane szybko i bezwzgl\u0119dnie kara\u0142y za pomoc im udzielan\u0105.<\/span><\/p>\n

5 maja 1942 r. landrat powiatu bielskiego wyda\u0142 odezw\u0119, w kt\u00f3rej czytamy m.in: \u201eKto nosi przy sobie bez upowa\u017cnienia bro\u0144 i b\u0119dzie na tym przy\u0142apany, zostanie rozstrzelany na miejscu. Kto stawia op\u00f3r b\u0119d\u0105cym w akcji organom bezpiecze\u0144stwa albo nie staje na wezwanie i nie podnosi r\u0105k do g\u00f3ry oraz kto zapewnia cz\u0142onkom band pomieszczenie i schronienie, zostanie rozstrzelany. Kto zna nazwisko bandyty i bez wzgl\u0119du na przyczyny nie uczyni doniesienia, zostanie ukarany \u015bmierci\u0105. […] Obowi\u0105zkiem ludno\u015bci jest natychmiastowe meldowanie niemieckim w\u0142adzom policyjnym o osobach, kt\u00f3re rozpozna\u0142a jako przynale\u017cne do band […]\u201d.<\/span><\/p>\n

Miesi\u0105c p\u00f3\u017aniej we wsi Rajsk \u201ezamordowani zostali przez dywersant\u00f3w sowieckich dwaj przebywaj\u0105cy tam na wycieczce kolejarze niemieccy. W dwa dni po tym [16 czerwca 1942 r.] karna ekspedycja niemiecka spali\u0142a Rajsk i szereg wsi pobliskich oraz rozstrzela\u0142a w okolicy 140 m\u0119\u017cczyzn i mn\u00f3stwo kobiet z tego terenu wys\u0142ano na roboty w Rzeszyn.<\/span><\/p>\n

Za wszelkie przejawy oporu, dzia\u0142ania w konspiracji, za pomaganie zbieg\u0142ym je\u0144com czy partyzantom Niemcy stosowali terror, by zastraszy\u0107 i wymusi\u0107 pos\u0142usze\u0144stwo mieszka\u0144c\u00f3w okupowanych ziem polskich. Ludno\u015b\u0107 cywilna by\u0142a w sytuacji bez wyj\u015bcia: cokolwiek zrobi\u0142a \u2013 by\u0142 to z\u0142y wyb\u00f3r. Za udzielenie pomocy partyzantom grozi\u0142a jej surowa kara, nieudzielenie za\u015b pomocy tak\u017ce nios\u0142o ze sob\u0105 ryzyko, gdy\u017c partyzanci byli gotowi bra\u0107 si\u0142\u0105 to, czego potrzebowali, a ponadto grabi\u0107 i podpala\u0107.<\/span><\/p>\n

Pod koniec 1942 r. w powiecie bielskim dzia\u0142a\u0142y grupy partyzantki sowieckiej i tworzy\u0142a si\u0119 partyzantka polska \u2013 obie zale\u017cne od zaopatrzenia w \u017cywno\u015b\u0107 u ch\u0142op\u00f3w i walcz\u0105ce z Niemcami. Pomi\u0119dzy tymi si\u0142ami znale\u017ali si\u0119 wyj\u0119ci spod prawa i poszukuj\u0105cy ratunku \u017bydzi. W trzech miejscach powiatu uformowa\u0142y si\u0119 oddzia\u0142y partyzanckie, w kt\u00f3rych walczyli \u017bydzi: w okolicy Drohiczyna\/Siemiatycz, Bra\u0144ska oraz Pru\u017cany. Geneza \u017cydowskiej partyzantki jest dwojaka. Cz\u0119\u015b\u0107 bojownik\u00f3w (model drohicko-siemiatycko-bra\u0144ski) by\u0142a powi\u0105zana z gromadami uciekinier\u00f3w z gett, rekrutowa\u0142a si\u0119 spo\u015br\u00f3d \u201egrup przetrwania\u201d \u2013 to grupy m\u0142odych, kt\u00f3rzy stopniowo stali si\u0119 partyzantami: kiedy uda\u0142o im si\u0119 zdoby\u0107 bro\u0144, u\u017cywali jej w samoobronie, stawali si\u0119 obro\u0144cami pozosta\u0142ych \u017byd\u00f3w, a z biegiem czasu przekszta\u0142cali si\u0119 w regularnych partyzant\u00f3w, zachowuj\u0105c przy tym sta\u0142e wi\u0119zi z ukrywaj\u0105cymi si\u0119 \u017bydami.<\/span><\/p>\n

Druga cz\u0119\u015b\u0107 partyzant\u00f3w z kolei wywodzi\u0142a si\u0119 ze \u015brodowisk konspiracji \u017cydowskiej (model pru\u017ca\u0144ski), kt\u00f3ra jeszcze przed likwidacj\u0105 gett stara\u0142a si\u0119 wys\u0142a\u0107 cz\u0119\u015b\u0107 m\u0142odych do lasu i nawi\u0105za\u0107 kontakt z dzia\u0142aj\u0105cymi ju\u017c tam Sowietami. Ci byli od pocz\u0105tku nastawieni na walk\u0119 z Niemcami i na zemst\u0119, aczkolwiek chronili tak\u017ce ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w, je\u015bli spotkali ich na terenie swojej dzia\u0142alno\u015bci.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Strategie przetrwania w powiecie bielskim [fragment ksi\u0105\u017cki “Dalej jest noc”] prof. Barbara Engelking JAKUB W\u0141ODEK Dzi\u0119ki uprzejmo\u015bci Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w publikujemy fragment ksi\u0105\u017cki “Dalej jest noc. Losy \u017byd\u00f3w w wybranych powiatach okupowanej Polski” pod redakcj\u0105 Barbary Engelking i Jana Grabowskiego. Jak dowiedzia\u0142a si\u0119 \u201eWyborcza\u201d, z powodu ksi\u0105\u017cki \u201eDalej jest noc\u201d premier Mateusz Morawiecki […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61919"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=61919"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61919\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":61925,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/61919\/revisions\/61925"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=61919"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=61919"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=61919"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}