{"id":62163,"date":"2018-06-14T17:09:15","date_gmt":"2018-06-14T15:09:15","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=62163"},"modified":"2018-06-14T08:13:54","modified_gmt":"2018-06-14T06:13:54","slug":"24-09-29","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=62163","title":{"rendered":"Pierwszy artykul w Polskiej prasie o Jedwabne. “Ca\u0142opalenie”"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>W Jedwabnem zag\u0142ady \u017byd\u00f3w Niemcy dokonali polskimi r\u0119kami<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n

Andrzej Kaczy\u0144ski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

<\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n
Informacje o dokumencie<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n
Autor<\/td>\nAndrzej Kaczy\u0144ski<\/strong><\/a><\/td>\n<\/tr>\n
Tytu\u0142<\/td>\nCa\u0142opalenie<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n
Podtytul<\/td>\nW Jedwabnem zag\u0142ady \u017byd\u00f3w Niemcy dokonali polskimi r\u0119kami<\/strong><\/td>\n<\/tr>\n
Data wydania<\/td>\n2000.05.05<\/strong><\/a><\/td>\n<\/tr>\n
Dzia\u0142<\/td>\ngazeta\/Publicystyka, Opinie<\/strong><\/a><\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n


\nHolokaust: <\/b>W Jedwabnem zag\u0142ady \u017byd\u00f3w Niemcy dokonali polskimi r\u0119kami<\/h4>\n

Ca\u0142opalenie<\/b><\/span><\/p>\n

Rozmowa z Adamem Dobro\u0144skim, profesorem historii uniwersytetu w Bia\u0142ymstoku: Kontrowersje historyczne weryfikuj\u0105 si\u0119 w dialogu<\/a><\/span><\/strong><\/p>\n

Andrzej Kaczy\u0144ski<\/b><\/span><\/p>\n

10 lipca 1941 roku w Jedwabnem na ziemi \u0142om\u017cy\u0144skiej Niemcy rozkazali zg\u0142adzi\u0107 ca\u0142\u0105 \u017cydowsk\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 miasteczka. Wyrok \u015bmierci wykonali miejscowi Polacy. Dowodz\u0105 tego ujawnione ostatnio relacje naocznych \u015bwiadk\u00f3w, \u017byd\u00f3w ocala\u0142ych z zag\u0142ady. Nie zaprzeczaj\u0105 im polscy \u015bwiadkowie tragedii, mieszka\u0144cy Jedwabnego. Z tych samych \u017ar\u00f3de\u0142 wiadomo, \u017ce podobnie, polskimi r\u0119kami, Niemcy zadali masowo \u015bmier\u0107 tak\u017ce \u017bydom z W\u0105soszy, Wiznej i Radzi\u0142owa. Wiele z tych \u015bwiadectw znali wcze\u015bniej polscy badacze. A jednak to nie za ich przyczyn\u0105 wstrz\u0105saj\u0105ca prawda o polskim udziale w hitlerowskiej eksterminacji \u017byd\u00f3w wychodzi na jaw. Ta wiedza przychodzi do nas z zagranicy.<\/b><\/span><\/p>\n

Jedna tragedia, dwie historie<\/b><\/span><\/p>\n

Polny g\u0142az z tablic\u0105 pami\u0105tkow\u0105 to jedyny \u015blad po dwustuletniej obecno\u015bci \u017byd\u00f3w w Jedwabnem ko\u0142o \u0141om\u017cy. Ale napis oskar\u017caj\u0105cy wy\u0142\u0105cznie hitlerowc\u00f3w o dokonanie zag\u0142ady \u017cydowskich mieszka\u0144c\u00f3w tego miasteczka nie m\u00f3wi ca\u0142ej prawdy. Prawdy o tej tragedii nie ujawnili tak\u017ce krajowi historycy. Dopiero niedawno profesor Jan Tomasz Gross z Nowego Jorku opublikowa\u0142 relacj\u0119 Szmula Wasersztajna, opisuj\u0105c\u0105 walny udzia\u0142 grupy miejscowych Polak\u00f3w w wymordowaniu jedwabie\u0144skich \u017byd\u00f3w. Dokument ten, sporz\u0105dzony w 1945 roku, przechowywany w archiwum \u017bydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie, znali, a w ka\u017cdym razie powo\u0142ywali si\u0119 na\u0144, polscy naukowcy, ale zataili jego prawdziw\u0105 wymow\u0119. W Stanach Zjednoczonych w Internecie zosta\u0142 od niedawna udost\u0119pniony zbi\u00f3r innych, p\u00f3\u017aniejszych \u015bwiadectw \u017cydowskich, tak\u017ce oskar\u017caj\u0105cych pewn\u0105 liczb\u0119 Polak\u00f3w z Jedwabnego i pobliskich wsi (imiennie; mo\u017cna doliczy\u0107 si\u0119 co najmniej trzydziestu nazwisk) o uczestnictwo w wykonaniu tej zbrodni.<\/span><\/p>\n

Wok\u00f3\u0142 tej dokumentacji, a tak\u017ce z powodu odczytu profesora Jana Tomasza Grossa na jednym z ameryka\u0144skich uniwersytet\u00f3w, wywi\u0105za\u0142a si\u0119 w Internecie dyskusja na temat zag\u0142ady \u017byd\u00f3w w Jedwabnem. Oto fragment jednego z takich list\u00f3w, sprzed mniej wi\u0119cej miesi\u0105ca: “Niemcy weszli do Jedwabnego, Polacy poprosili Niemc\u00f3w, \u017ceby wyszli z miasta na osiem godzin. Po o\u015bmiu godzinach by\u0142o o tysi\u0105c stu \u017byd\u00f3w mniej”. Autorka listu podaje t\u0119 zniekszta\u0142con\u0105 wiadomo\u015b\u0107 z drugiej r\u0119ki czy te\u017c z zas\u0142yszenia (nieuwa\u017cnego). Inny autor pomyli\u0142 dat\u0119, zatem pu\u015bci\u0142 w \u015bwiat komunikat, \u017ce Polacy dokonali zbrodni na \u017bydach, kt\u00f3rzy uratowali si\u0119 z hitlerowskiej zag\u0142ady. “Kielce [chodzi o pogrom z 3 lipca 1946 roku] przy tym, to ma\u0142e piwo” – doda\u0142. Oboje cytowani autorzy wykazuj\u0105 znaczne zaciekawienie, a tak\u017ce pewne znawstwo spraw polskich. Takie s\u0105 skutki przemilczania prawdy. Jakie mog\u0105 by\u0107 reakcje internaut\u00f3w, kt\u00f3rzy o Polsce nie wiedz\u0105 nic lub prawie nic, niemi\u0142o pomy\u015ble\u0107.<\/span><\/p>\n

Sprawdzi\u0142em, co na ten temat pisali polscy badacze szoah. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce zag\u0142ada \u017byd\u00f3w w Jedwabnem ma dwie rozbie\u017cne, a nawet sprzeczne historie. Polskie \u017ar\u00f3d\u0142a odpowiedzialno\u015b\u0107 za zag\u0142ad\u0119 przypisuj\u0105 wy\u0142\u0105cznie lub prawie wy\u0142\u0105cznie Niemcom, hitlerowskiej \u017candarmerii i policji. Udzia\u0142 Polak\u00f3w w dokonaniu tej zbrodni jest w nich pomniejszany, przemilczany lub w og\u00f3le zaprzeczony.<\/span><\/p>\n

B\u0119d\u0105 odbiera\u0107 mienie po\u017cydowskie?<\/b><\/span><\/p>\n

Wielu mieszka\u0144c\u00f3w Jedwabnego wym\u00f3wi\u0142o si\u0119 od rozmowy, a jednak bez wi\u0119kszego trudu uzyska\u0142em generalne potwierdzenie \u017cydowskich relacji o sprawcach zag\u0142ady. O tym, \u017ce to przede wszystkim Polacy zadawali \u017bydom okrutn\u0105 \u015bmier\u0107, wiedzieli i powiedzieli nie tylko starsi ludzie, kt\u00f3rzy prze\u017cyli tam wojn\u0119, ale i m\u0142odzi, kt\u00f3rzy znali prawd\u0119 tylko z rodzinnego przekazu. – Nikt z morderc\u00f3w ju\u017c nie \u017cyje – zapewniali. Ale prawie wszyscy \u017c\u0105dali zachowania nazwisk w tajemnicy. Naszemu fotoreporterowi, kt\u00f3ry na rynku poprosi\u0142 m\u0142odych ludzi o wskazanie pami\u0105tek po jedwabie\u0144skich \u017bydach i pomnika ich zag\u0142ady, najpierw odpowiedziano pytaniem, z odcieniem szyderstwa, czy przyjecha\u0142 odbiera\u0107 mienie po\u017cydowskie.<\/span><\/p>\n

W Jedwabnem zachowa\u0142a si\u0119 bodaj tylko jedna \u017cydowska kamienica. Ponad dwadzie\u015bcia lat temu jeden z autor\u00f3w relacji zamieszczonych w Internecie odwiedzi\u0142 rodzinne miasto i biada\u0142, \u017ce nie znalaz\u0142 prawie \u017cadnych \u017cydowskich dom\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Podczas pierwszej wojny \u015bwiatowej miasto zosta\u0142o w 75 procentach zniszczone. Par\u0119 lat przed drug\u0105 wojn\u0105 odbudowano ko\u015bci\u00f3\u0142 i synagog\u0119. Okaza\u0142\u0105, nowiutk\u0105 bo\u017cnic\u0119, dum\u0119 \u017byd\u00f3w Jedwabnego, spalili we wrze\u015bniu 1939 roku Niemcy.<\/span><\/p>\n

28 wrze\u015bnia 1939 roku obaj naje\u017ad\u017acy, III Rzesza i Zwi\u0105zek Radziecki, uzgodnili rozbi\u00f3r Polski. Jedwabne dosta\u0142o si\u0119 na dwadzie\u015bcia miesi\u0119cy pod okupacj\u0119 radzieck\u0105. Niemcy ponownie wkroczyli do miasta 23 lipca 1941 roku, drugi dzie\u0144 po ataku na ZSRR. Osiemna\u015bcie dni p\u00f3\u017aniej prawie wszyscy jedwabie\u0144scy \u017bydzi zostali \u017cywcem spaleni.<\/span><\/p>\n

Wersja \u017cydowska<\/b><\/span><\/p>\n

Ci nieliczni \u017bydzi z Jedwabnego, kt\u00f3rzy prze\u017cyli ca\u0142opalenie lub dowiedzieli si\u0119 o nim od naocznych \u015bwiadk\u00f3w, oskar\u017caj\u0105 o jego dokonanie Polak\u00f3w, swoich s\u0105siad\u00f3w i ziomk\u00f3w, mieszka\u0144c\u00f3w Jedwabnego i okolicznych wsi. Wed\u0142ug ich relacji Polacy byli wy\u0142\u0105cznymi wykonawcami tej zbrodni. Od Niemc\u00f3w m\u00f3g\u0142 pochodzi\u0107 rozkaz lub zach\u0119ta do pogromu, ale w miasteczku w czasie zbrodni albo ich nie by\u0142o, albo byli, ale zachowywali si\u0119 biernie, albo nawet pr\u00f3bowali eksterminacj\u0119 pow\u015bci\u0105gn\u0105\u0107 lub ograniczy\u0107.<\/span><\/p>\n

Pierwszym \u017ar\u00f3d\u0142em s\u0105 dwie relacje Szmula Wasersztajna, naocznego \u015bwiadka tragicznych wydarze\u0144 z 10 lipca 1941 roku w Jedwabnem, z\u0142o\u017cone w 1945 roku przed \u017bydowsk\u0105 Komisj\u0105 Historyczn\u0105 w Bia\u0142ymstoku, przechowywane w archiwum \u017bydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie. W archiwum \u017bIH znajduj\u0105 si\u0119 tak\u017ce inne \u015bwiadectwa dotycz\u0105ce Jedwabnego i okolic – Menachema Finkelsztejna, Abrahama \u015amia\u0142owicza, A. Belawickiego. Wszystkie oskar\u017caj\u0105 Polak\u00f3w. Istniej\u0105 w obiegu naukowym od kilkudziesi\u0119ciu lat, a w ka\u017cdym razie wszyscy polscy autorzy powo\u0142ywali si\u0119 na nie jako \u017ar\u00f3d\u0142a. Jan Tomasz Gross pierwszy opublikowa\u0142 w ca\u0142o\u015bci (w ksi\u0119dze zbiorowej ofiarowanej profesorowi Tomaszowi Strzemboszowi “Europa nieprowincjonalna”, Warszawa 2000) d\u0142u\u017csz\u0105 z relacji Szmula Wasersztajna. Gross zasygnalizowa\u0142, \u017ce pomi\u0119dzy obydwoma jego relacjami wyst\u0119puj\u0105 rozbie\u017cno\u015bci co do szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, ale nie przeprowadzi\u0142 dok\u0142adniejszej krytyki tego \u017ar\u00f3d\u0142a (zapewne uznaj\u0105c je za zasadniczo wiarygodne), natomiast zarysowa\u0142 plan dalszych bada\u0144 nad stosunkiem Polak\u00f3w do zag\u0142ady \u017byd\u00f3w na wschodnich terenach Polski zaj\u0119tych przez Niemcy po ataku na ZSRR.<\/span><\/p>\n

Z relacji dost\u0119pnych w Internecie (http:\/\/www.jewishgen.org\/Yizkor\/jedwabne\/), trzy pochodz\u0105 r\u00f3wnie\u017c od naocznych \u015bwiadk\u00f3w: Herszela Piekarza-Bakera, Rywki Fogel i Icchaka (Janka) Neumarka.<\/span><\/p>\n

Wasersztajn relacjonuje, \u017ce trzeciego dnia po zaj\u0119ciu Jedwabnego przez Niemc\u00f3w, 25 czerwca 1941 roku, “swojscy, polscy bandyci” zacz\u0119li rabowa\u0107 mienie, bi\u0107, a nawet zabija\u0107 \u017byd\u00f3w. “W\u0142asnymi oczami” widzia\u0142, jak zamordowano trzy osoby. “Jakuba Kaca ukamienowali ceg\u0142ami. Eliasza Krawieckiego zak\u0142uli no\u017cami, p\u00f3\u017aniej wyd\u0142ubali mu oczy i obci\u0119li j\u0119zyk. M\u0119czy\u0142 si\u0119 nieludzko przez 12 godzin, nim wyzion\u0105\u0142 ducha” – zezna\u0142. Cztery inne ofiary mordu wymieni\u0142a w swej relacji Rywka Fogel.<\/span><\/p>\n

Wasersztajn zeznawa\u0142 dalej. “Tego samego dnia zaobserwowa\u0142em straszliwy obraz. Kubrza\u0144ska Chaja, 28 lat, i Binsztejn Basia, 26 lat, obie z niemowl\u0119tami na r\u0119kach, posz\u0142y nad sadzawk\u0119, wol\u0105c raczej utopi\u0107 si\u0119 wraz z dzie\u0107mi, ani\u017celi wpa\u015b\u0107 w r\u0119ce bandyt\u00f3w. Wrzuci\u0142y dzieci do wody i w\u0142asnymi r\u0119kami utopi\u0142y. P\u00f3\u017aniej skoczy\u0142a Binsztejn Ba\u015bka, kt\u00f3ra posz\u0142a od razu na dno, podczas gdy Kubrza\u0144ska Chaja m\u0119czy\u0142a si\u0119 przez kilka godzin”. Rywka Fogel poda\u0142a nieco inne szczeg\u00f3\u0142y. Kobiety zamieni\u0142y si\u0119 dzie\u0107mi. Podci\u0119\u0142y sobie \u017cy\u0142y, zanim rzuci\u0142y si\u0119 do wody. Wed\u0142ug Wasersztajna, chuligani zrobili sobie z tragedii widowisko. Fogel poda\u0142a, \u017ce z pierwszej pr\u00f3by Polacy wyratowali samob\u00f3jczynie. Ich m\u0119\u017cowie, dzia\u0142acze komunistyczni, uciekli z Rosjanami.<\/span><\/p>\n

Pogrom trwa\u0142 jeden dzie\u0144. Wasersztajn poda\u0142, \u017ce powstrzyma\u0142 go ksi\u0105dz, jakoby t\u0142umacz\u0105c, \u017ce “niemiecka w\u0142adza sama zrobi ju\u017c porz\u0105dek”.<\/span><\/p>\n

7 i 8 lipca w Jedwabnem schronili si\u0119 \u017bydzi, kt\u00f3rzy uciekli z pogrom\u00f3w w Wi\u017anie i Radzi\u0142owie. W Jedwabnem mieszka\u0142o oko\u0142o tysi\u0105ca \u017byd\u00f3w, nie wiadomo, ilu uciek\u0142o z Rosjanami. Liczb\u0119 uciekinier\u00f3w szacuje si\u0119 nawet na 700 os\u00f3b. Niekt\u00f3rzy ukrywali si\u0119 poza miastem, spodziewaj\u0105c si\u0119 katastrofy; co dzie\u0144 bowiem hitlerowcy organizowali pogrom w innej miejscowo\u015bci.<\/span><\/p>\n

Ukrywaj\u0105cy si\u0119 widzieli, jak rankiem 10 lipca do Jedwabnego zjecha\u0142o furmankami wielu ch\u0142op\u00f3w z okolicznych wiosek. Jak w dzie\u0144 targowy. Przyjechali te\u017c Niemcy. O\u015bmiu gestapowc\u00f3w odby\u0142o narad\u0119 z przedstawicielami polskich w\u0142adz miasteczka. Wasersztajn utrzymuje, \u017ce Niemcy chcieli zg\u0142adzi\u0107 wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w, ale zachowa\u0107 przy \u017cyciu potrzebnych im rzemie\u015blnik\u00f3w, a Polacy mieli domaga\u0107 si\u0119, \u017ceby nikogo z \u017byd\u00f3w nie oszcz\u0119dza\u0107, gdy\u017c do pracy wystarczy fachowc\u00f3w chrze\u015bcijan. Podobn\u0105 wersj\u0119 przebiegu narady podaj\u0105 te\u017c inne relacje \u017cydowskie. Tak\u017ce niekt\u00f3rzy polscy \u015bwiadkowie s\u0142yszeli, \u017ce miejscowi uczestnicy narady z gestapowcami mieli zaj\u0105\u0107 takie w\u0142a\u015bnie stanowisko.<\/span><\/p>\n

\u017bydom nakazano zebra\u0107 si\u0119 na rynku. “Miejscowi chuligani uzbrojeni w siekiery, w kije nabite gwo\u017adziami i inne narz\u0119dzia zniszczenia i tortur, wyp\u0119dzili wszystkich \u017byd\u00f3w na ulice” – zeznawa\u0142 Wasersztajn. Zmuszano ich do pielenia i czyszczenia placu. Zrzucono z piedesta\u0142u pomnik Lenina i kazano m\u0142odym \u017bydom nosi\u0107 go wok\u00f3\u0142 rynku, \u015bpiewa\u0107 radzieckie piosenki i skandowa\u0107: “Przez nas ta wojna”. Wed\u0142ug niekt\u00f3rych relacji, wybrano kilkudziesi\u0119ciu m\u0142odych, silnych ludzi, zmuszono ich, \u017ceby zanie\u015bli pomnik i pogrzebali w dole, kt\u00f3ry kazano im wykopa\u0107 na \u017cydowskim cmentarzu za miastem, po czym zamordowano ich i wrzucono do tego samego do\u0142u. Pozosta\u0142ych \u017byd\u00f3w ca\u0142y dzie\u0144 trzymano na rynku w pal\u0105cym s\u0142o\u0144cu, bez kropli wody. Byli zniewa\u017cani i bici. Polscy oprawcy zn\u0119cali si\u0119 nad s\u0119dziwym rabinem Awigdorem Bia\u0142ostockim, nie oszcz\u0119dzali kobiet ani dzieci. Wieczorem pop\u0119dzono wszystkich \u017byd\u00f3w czw\u00f3rkami w stron\u0119 kirkutu. Wed\u0142ug niekt\u00f3rych relacji, rabinowi kazano i\u015b\u0107 na czele, z czerwonym sztandarem w r\u0119ku. Wp\u0119dzono wszystkich do stodo\u0142y. Oblano \u0142atwopalnym p\u0142ynem i podpalono. Ichak Neumark, by\u0142y mieszkaniec Jedwabnego, opowiedzia\u0142, \u017ce wr\u00f3t pilnowa\u0142 znany mu Polak z siekier\u0105 w d\u0142oni. “By\u0142 got\u00f3w zabi\u0107 ka\u017cdego, kto by pr\u00f3bowa\u0142 wydosta\u0107 si\u0119. Sta\u0142em z rodzin\u0105 tu\u017c przy wej\u015bciu, poniewa\u017c na szcz\u0119\u015bcie zostali\u015bmy jedni z ostatnich wepchni\u0119ci do stodo\u0142y. Nagle od p\u0142omieni wrota rozpad\u0142y si\u0119. Pilnuj\u0105cy zamierzy\u0142 si\u0119 na mnie siekier\u0105, ale zdo\u0142a\u0142em mu j\u0105 wytr\u0105ci\u0107. Mnie, mojej siostrze i jej pi\u0119cioletniej c\u00f3reczce uda\u0142o si\u0119 uciec na cmentarz. Widzia\u0142em jak m\u00f3j ojciec pad\u0142 w p\u0142omieniach na klepisko”.<\/span><\/p>\n

Tych, kt\u00f3rych nie spalono \u017cywcem w stodole, polscy oprawcy mordowali tam, gdzie kogo dopadli. Rywka Fogel s\u0142ysza\u0142a straszny krzyk J\u00f3zefa Lewina, ch\u0142opca, kt\u00f3rego bandyci zat\u0142ukli na \u015bmier\u0107. “Goje pochwycili ma\u0142\u0105 Judk\u0119 Nadoln\u0105, uci\u0119li jej g\u0142ow\u0119 i grali ni\u0105 jak pi\u0142k\u0105” – zezna\u0142a Fogel. Icchak Neumark opowiada\u0142, \u017ce kobiecie w dziewi\u0105tym miesi\u0105cu ci\u0105\u017cy rozpru\u0142 brzuch parobek jej te\u015bcia. “Na w\u0142asne oczy widzia\u0142em, jak Aron le\u017ca\u0142 na ulicy zabity, z wyci\u0119tym na piersi krzy\u017cem. Trzyletnia Chana schowa\u0142a si\u0119 w kurniku. Znale\u017ali j\u0105 goje i wrzucili w ogie\u0144 jak kawa\u0142ek drewna” – poda\u0142 Neumark.<\/span><\/p>\n

“Ani jeden Niemiec nie uczestniczy\u0142 w tym dniu \u015bmierci, wr\u0119cz przeciwnie. Dwaj oficerowie przyszli pod stodo\u0142\u0119 zag\u0142ady, aby ocali\u0107 przynajmniej rzemie\u015blnik\u00f3w, krawc\u00f3w, szewc\u00f3w, kowali i cie\u015bli, kt\u00f3rych pracy Niemcy potrzebowali. Ale goje powiedzieli: nie mo\u017ce ani jeden \u017byd pozosta\u0107 przy \u017cyciu. Wystarczy fachowc\u00f3w w\u015br\u00f3d chrze\u015bcijan” – relacjonowa\u0142 Neumark. “Rozkaz zg\u0142adzenia wszystkich \u017byd\u00f3w wydali Niemcy, ale polscy chuligani podj\u0119li go i przeprowadzili najstraszniejszymi sposobami” – m\u00f3wi\u0142 Szmul Wasersztajn. “Polacy postanowili zabi\u0107 wszystkich \u017byd\u00f3w i wykonali to. Niemcy patrzyli z pogard\u0105 na bestialstwo Polak\u00f3w” – zezna\u0142 autor jednej z relacji umieszczonych w Internecie, Herszel Piekarz-Baker.<\/span><\/p>\n

Wersja polska<\/b><\/span><\/p>\n

W 1966 roku Szymon Datner w biuletynie \u017bydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie odpowiedzialno\u015b\u0107 za masowe zbrodnie na \u017cydowskiej ludno\u015bci Bia\u0142ostocczyzny po ataku III Rzeszy na ZSRR przypisa\u0142 specjalnym grupom operacyjnym niemieckiej policji. “Cz\u0119sto dzia\u0142a\u0142y one przy pomocy” tubylczych “formacji policyjnych, zorganizowanych spo\u015br\u00f3d miejscowych zdrajc\u00f3w, faszyst\u00f3w, degenerat\u00f3w lub kryminalist\u00f3w. Niekiedy graj\u0105c na najni\u017cszych instynktach oddzia\u0142y te [niemieckie] organizowa\u0142y wybuchy” gniewu ludu, “dostarczaj\u0105c broni, daj\u0105c wskaz\u00f3wki, nie bior\u0105c jednak same udzia\u0142u w rzezi. Z regu\u0142y fotografowali rozgrywaj\u0105ce si\u0119 sceny, by mie\u0107 dow\u00f3d, \u017ce \u017bydzi s\u0105 znienawidzeni nie tylko przez Niemc\u00f3w”. Dalej Datner pisze o ziemi \u0142om\u017cy\u0144skiej: “Do zbrodni na tych obszarach Niemcy przyci\u0105gn\u0119li m\u0119ty spo\u015br\u00f3d miejscowej ludno\u015bci oraz tak zwan\u0105 granatow\u0105 policj\u0119. By\u0142o to zjawisko raczej rzadkie w dziejach okupowanej Polski, jak r\u00f3wnie\u017c na pozosta\u0142ych obszarach Bia\u0142ostocczyzny, gdzie ludno\u015b\u0107 miejscowa – polska i bia\u0142oruska – nie da\u0142a si\u0119 oba\u0142amuci\u0107 niemieckiej prowokacji. (…) W sporadycznych wypadkach miejscowe szumowiny i elementy kryminalne da\u0142y si\u0119 u\u017cy\u0107 do roli niemieckich pacho\u0142k\u00f3w katowskich. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 jednak” roboty “dokonywali Niemcy w\u0142asnymi r\u0119koma”. Kto by\u0142 sprawc\u0105 zbrodni w Jedwabnem, Szymon Datner nie napisa\u0142 jednak jednoznacznie.<\/span><\/p>\n

Najobszerniejszy polski opis wypadk\u00f3w w Jedwabnem przedstawi\u0142 w 1989 roku w “Studiach Podlaskich”, czasopi\u015bmie uniwersytetu w Bia\u0142ymstoku, prokurator Waldemar Monkiewicz z bia\u0142ostockiej Okr\u0119gowej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce. “W pocz\u0105tkach lipca 1941 ze sk\u0142adu [niemieckich] batalion\u00f3w policyjnych 309. i 316. wydzielono 200 funkcjonariuszy tworz\u0105c specjalny oddzia\u0142, nazywany Kommando Bialystok, dowodzony przez Wolfganga Burknera, oddelegowanego z warszawskiego gestapo. Oddzia\u0142 ten 10 lipca przyby\u0142 samochodami ci\u0119\u017carowymi do Jedwabnego. Do akcji podj\u0119tej przeciw \u017bydom zaanga\u017cowano r\u00f3wnie\u017c \u017candarmeri\u0119 i policj\u0119 pomocnicz\u0105. Ta ostatnia uczestniczy\u0142a jedynie w przyprowadzeniu ofiar na rynek i ich konwojowaniu poza miasto. Tam hitlerowcy dopu\u015bcili si\u0119 niesamowitego okrucie\u0144stwa, wp\u0119dzaj\u0105c oko\u0142o 900 os\u00f3b do stodo\u0142y, kt\u00f3r\u0105 nast\u0119pnie zamkni\u0119to, oblano \u015bciany benzyn\u0105 i podpalono, powoduj\u0105c m\u0119cze\u0144sk\u0105 \u015bmier\u0107 znajduj\u0105cych si\u0119 wewn\u0105trz m\u0119\u017cczyzn, kobiet i dzieci. W dwa dni p\u00f3\u017aniej ci sami sprawcy wymordowali prawie wszystkich \u017byd\u00f3w w Radzi\u0142owie [wed\u0142ug wi\u0119kszo\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 mord w Radzi\u0142owie nast\u0105pi\u0142 7 lipca, a wi\u0119c wcze\u015bniej ni\u017c w Jedwabnem]. Spalili tam w stodole oko\u0142o 650 os\u00f3b. Zar\u00f3wno w Jedwabnem, jak i w Radzi\u0142owie hitlerowcy starali si\u0119 wci\u0105gn\u0105\u0107 do pogromu niekt\u00f3rych policjant\u00f3w pomocniczych narodowo\u015bci polskiej. Ci spo\u015br\u00f3d nich, kt\u00f3rym udowodniono jakikolwiek udzia\u0142 – najcz\u0119\u015bciej zreszt\u0105 w czynno\u015bciach drugorz\u0119dnych – ponie\u015bli surowe kary”.<\/span><\/p>\n

Trzy lata wcze\u015bniej, w okoliczno\u015bciowym referacie na uroczysto\u015bci 250. rocznicy nadania praw miejskich Jedwabnemu, prokurator Monkiewicz poda\u0142, \u017ce w dniu zag\u0142ady do Jedwabnego przyjecha\u0142o stu kilkudziesi\u0119ciu policjant\u00f3w niemieckich, liczb\u0119 \u015bmiertelnych ofiar \u017cydowskich oceni\u0142 na “oko\u0142o 900, w ka\u017cdym razie nie mniej ni\u017c 600” oraz przyzna\u0142, \u017ce uda\u0142o si\u0119 ustali\u0107 nazwiska tylko kilku rodzin, kt\u00f3re w\u00f3wczas zgin\u0119\u0142y. Natomiast co do nazwisk polskich policjant\u00f3w pomocniczych, kt\u00f3rzy mieli jakikolwiek zwi\u0105zek z t\u0105 zbrodni\u0105, to je tu, doda\u0142, “ze zrozumia\u0142ych wzgl\u0119d\u00f3w pomijam”.<\/span><\/p>\n

W 1949 roku odby\u0142 si\u0119 w \u0141om\u017cy proces 22 Polak\u00f3w oskar\u017conych o wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Niemcami w wymordowaniu \u017byd\u00f3w w Jedwabnem. Wyrok \u015bmierci orzeczono wobec folksdojcza z Cieszyna. Pozosta\u0142ych skazano na kary 8 -15 lat wi\u0119zienia. \u017baden z nich nie przyzna\u0142 si\u0119 do winy. Niestety, akta procesu, przechowywane w archiwum G\u0142\u00f3wnej Komisji Badania Zbrodni przeciw Narodowi Polskiemu w Warszawie, s\u0105 na razie niedost\u0119pne, poniewa\u017c archiwum przeprowadza si\u0119 w\u0142a\u015bnie do innej siedziby.<\/span><\/p>\n

Prokurator Waldemar Monkiewicz twierdzi, \u017ce za udzia\u0142 w zbrodni w Jedwabnem os\u0105dzono w Niemczech tak\u017ce funkcjonariuszy pa\u0144stwa hitlerowskiego.<\/span><\/p>\n

\u017beby obja\u015bni\u0107, lecz nie usprawiedliwi\u0107<\/b><\/span><\/p>\n

Omawiaj\u0105c “zaj\u015bcia anty\u017cydowskie i pogromy w okupowanej Europie” (w rozprawie w tomie \u017bIH “Holocaust z perspektywy p\u00f3\u0142wiecza”), profesor Tomasz Szarota pisa\u0142: “Prawdopodobnie za ka\u017cdym razem by\u0142a to prowokacja przygotowana przez Sipo i SD, na Wschodzie przez Einsatzgruppen. Pierwszy cel mia\u0142 charakter propagandowy. Pokazywano oto \u015bwiatu, \u017ce nie tylko Niemcy odczuwaj\u0105 potrzeb\u0119 eliminacji \u017byd\u00f3w, a \u0142adunek nienawi\u015bci wobec \u017byd\u00f3w w innych krajach jest nawet wi\u0119kszy ni\u017c w Niemczech. Przy okazji demonstrowano jakoby aprobat\u0119 kraj\u00f3w okupowanych dla szermuj\u0105cej antysemickimi has\u0142ami ideologii hitlerowskiej. Wkraczaj\u0105c w pewnym momencie do akcji, jako czynnik \u0142adu i porz\u0105dku, osi\u0105gano cel kolejny – Niemcy wyst\u0119powali oto nagle jako obro\u0144cy \u017byd\u00f3w przed agresj\u0105 Polak\u00f3w…”. Scenariusz ten dok\u0142adnie pasuje do wydarze\u0144 w Jedwabnem.<\/span><\/p>\n

Andrzej \u017bbikowski z \u017bydowskiego Instytutu Historycznego stwierdzi\u0142 w 1992 roku (w biuletynie \u017bIH), \u017ce na zachodnich obszarach Zwi\u0105zku Radzieckiego, dawnych polskich Kresach Wschodnich, “po 22 czerwca 1941 ludno\u015b\u0107 \u017cydowska sta\u0142a si\u0119 bohaterem jednocze\u015bnie dw\u00f3ch tragedii. Jedn\u0105 z nich by\u0142o – niezrozumia\u0142e dla wi\u0119kszo\u015bci \u017byd\u00f3w – niemieckie d\u0105\u017cenie do fizycznego wyniszczenia narodu \u017cydowskiego. Drug\u0105 by\u0142a eksplozja d\u0142ugo skrywanej nienawi\u015bci, wynikaj\u0105cej z pobudek ekonomicznych i emocjonalno-ideologicznych, ze strony lokalnych spo\u0142eczno\u015bci autochtonicznych”. I doda\u0142: “agresja spo\u0142eczno\u015bci lokalnych nie by\u0142a wynikiem wy\u0142\u0105cznie manipulacji niemieckich”.<\/span><\/p>\n

Podczas niespe\u0142na dw\u00f3ch lat okupacji radzieckiej stosunki polsko-\u017cydowskie na Kresach uleg\u0142y gwa\u0142townemu pogorszeniu.<\/span><\/p>\n

– Poparli nas \u017bydzi i tylko ich wci\u0105\u017c by\u0142o wida\u0107. Zapanowa\u0142a te\u017c moda, \u017ce ka\u017cdy kierownik instytucji chwali\u0142 si\u0119, \u017ce u niego nie pracuje ju\u017c ani jeden Polak – m\u00f3wi\u0142 na naradzie aktywu w 1940 roku naczelnik NKWD w \u0141om\u017cy, i nader krytycznie, z punktu widzenia pa\u0144stwa radzieckiego, oceni\u0142 t\u0119 sytuacj\u0119.<\/span><\/p>\n

Kto\u015b zanotowa\u0142 podczas wojny skarg\u0119 rolnika spod \u0141om\u017cy. – Teraz to mamy \u017cydowskie cesarstwo. Tylko ich wybieraj\u0105 wsz\u0119dzie, a Polak jak ko\u0144, on tylko ci\u0105gnie i jego bij\u0105 batem. Teraz dla Polak\u00f3w nasta\u0142y z\u0142e czasy. Historycy, nie tylko zreszt\u0105 polscy, cytuj\u0105 te i podobne wypowiedzi, \u017ceby wskaza\u0107 na przyczyny pog\u0142\u0119bienia si\u0119 konfliktu mi\u0119dzy \u017bydami i Polakami w latach 1939 – 1941.<\/span><\/p>\n

W zbiorze relacji Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy wst\u0105pili do armii genera\u0142a W\u0142adys\u0142awa Andersa, “W czterdziestym nas matko na Sibir zes\u0142ali” (wydanym przez Iren\u0119 i Jana Tomasza Gross\u00f3w) znalaz\u0142o si\u0119 sprawozdanie cz\u0142onka polskiej konspiracji wojskowej z okolic Jedwabnego, kt\u00f3ry win\u0119 za swoje uwi\u0119zienie i zes\u0142anie przypisuje m.in. denuncjacji \u017byda – wsp\u00f3\u0142pracownika NKWD.<\/span><\/p>\n

W czerwcu 1940 roku w Jedwabnem NKWD rozbi\u0142o dwie konspiracje: “Partyzantk\u0119” (35 cz\u0142onk\u00f3w) i Zwi\u0105zek Walki Zbrojnej (oko\u0142o 80 \u017co\u0142nierzy z Bia\u0142egostoku i okolic Jedwabnego). W grudniu 1940 roku ujawni\u0142o si\u0119 przed w\u0142adzami radzieckimi oko\u0142o stu dalszych cz\u0142onk\u00f3w, dok\u0142adnie spenetrowanego przez NKWD, polskiego podziemia. Z dokument\u00f3w znalezionych w archiwach radzieckich, og\u0142oszonych niedawno przez profesora Micha\u0142a Gnatowskiego w “Studiach \u0141om\u017cy\u0144skich”, wynika, \u017ce spo\u015br\u00f3d by\u0142ych konspirator\u00f3w NKWD zwerbowa\u0142o 18 informator\u00f3w nie-\u017byd\u00f3w; fakt ten nie by\u0142 oczywi\u015bcie znany opinii publicznej, kt\u00f3ra denuncjacje przypisywa\u0142a g\u0142\u00f3wnie \u017bydom. W czerwcu 1941 roku NKWD zacz\u0119\u0142o aresztowa\u0107 w Jedwabnem i okolicach ujawnionych konspirator\u00f3w, ich rodziny i zwolennik\u00f3w, w tym jednego ksi\u0119dza. Tu\u017c przed wybuchem wojny niemiecko-radzieckiej cz\u0119\u015b\u0107 z nich zosta\u0142a deportowana na wsch\u00f3d. Innych ocali\u0142a od wyw\u00f3zki paniczna ucieczka w\u0142adz radzieckich.<\/span><\/p>\n

– Po tym, co si\u0119 tutaj dzia\u0142o podczas okupacji sowieckiej, nie mo\u017cna si\u0119 dziwi\u0107 wybuchowi gniewu Polak\u00f3w na \u017byd\u00f3w – powiedzia\u0142 mi jeden z mieszka\u0144c\u00f3w Jedwabnego.<\/span><\/p>\n

W tym miasteczku s\u0105 dwa pomniki wojny. Jeden upami\u0119tnia 180 mieszka\u0144c\u00f3w zamordowanych w latach 1939 – 1956 przez w\u0142adze radzieckie, niemieckie i komunistyczne polskie. Drugi – 1600 \u017byd\u00f3w spalonych \u017cywcem 10 lipca 1941 roku.<\/span><\/p>\n

Siedmiu \u017byd\u00f3w z Jedwabnego przechowa\u0142a w swoim gospodarstwie rodzina Wyrzykowskich ze wsi Janczewko. Antoninie Wyrzykowskiej instytut Yad Vashem nada\u0142 medal “Sprawiedliwy w\u015br\u00f3d narod\u00f3w \u015bwiata”, ale ona nie mieszka\u0142a ju\u017c wtedy w rodzinnej wsi. Ba\u0142a si\u0119, i\u017c za to, \u017ce ratowa\u0142a \u017byd\u00f3w, sama straci \u017cycie. – Pobito j\u0105 tak, \u017ce by\u0142a ca\u0142a niebieska – wspomina syn.<\/span><\/p>\n

Pami\u0119\u0107<\/b><\/span><\/p>\n

Kamie\u0144 ku czci jedwabie\u0144skich \u017byd\u00f3w wystawi\u0142 w 1962 lub 1963 roku \u0142om\u017cy\u0144ski oddzia\u0142 Zwi\u0105zku Bojownik\u00f3w o Wolno\u015b\u0107 i Demokracj\u0119, przypomina sobie Eugeniusz Adamczyk, kt\u00f3ry opiekowa\u0142 si\u0119 pomnikiem. Inskrypcja na tablicy nosi \u015blady pr\u00f3b zniszczenia. Adamczyk by\u0142 pierwszym komendantem posterunku Milicji Obywatelskiej w Jedwabnem. Mia\u0142 szcz\u0119\u015bcie, bo dwukrotnie by\u0142 w terenie, gdy podziemie napada\u0142o na posterunek, ale i pecha, bo zosta\u0142 za to wyrzucony z posady. – UB mnie podejrzewa\u0142, cho\u0107 to by\u0142 czysty przypadek – m\u00f3wi. Pami\u0119ta te\u017c, \u017ce aresztowa\u0142 i odstawi\u0142 do prokuratury w \u0141om\u017cy trzech s\u0105dzonych za mord na \u017bydach. – Pozosta\u0142ych oskar\u017conych zaaresztowa\u0142o “bezpiecze\u0144stwo” – dodaje. Adamczyk pochodzi z Krakowskiego, ale jego \u017cona, Henryka, cho\u0107 mia\u0142a wtedy dwana\u015bcie lat, pami\u0119ta dzie\u0144 zag\u0142ady. – Rodzice kazali mi si\u0119 ukry\u0107, ale jeszcze mam w uszach krzyk \u017byd\u00f3w prowadzonych na \u015bmier\u0107, czuj\u0119 sw\u0105d spalenizny…<\/span><\/p>\n

Liczby, podanej na tablicy pami\u0105tkowej, nikt nie weryfikowa\u0142. Wiadomo tylko, \u017ce tylu – mniej wi\u0119cej – \u017byd\u00f3w z Jedwabnego nie mo\u017cna si\u0119 doliczy\u0107. Po wojnie nie przeprowadzono ekshumacji szcz\u0105tk\u00f3w spalonych ludzi. Nikt z mieszka\u0144c\u00f3w Jedwabnego nie potrafi\u0142 wskaza\u0107 mi miejsca, gdzie ich pochowano.<\/span><\/p>\n

Jerozolimski instytut bada\u0144 i pami\u0119ci o zag\u0142adzie nazywa si\u0119 Yad Vashem; te dwa s\u0142owa hebrajskie oznaczaj\u0105 “imi\u0119 i miejsce”, czyli to minimum pami\u0119ci, jakie \u017cyj\u0105cy s\u0105 winni ofiarom holokaustu, czyli ca\u0142opalenia. \u017bydzi Jedwabnego, kt\u00f3rym tak\u0105 w\u0142a\u015bnie, ca\u0142opaln\u0105, okrutn\u0105 \u015bmier\u0107 zgotowano, tego minimum pami\u0119ci jeszcze nie otrzymali.<\/span><\/p>\n

Co\u015b jednak zacz\u0119\u0142o si\u0119 zmienia\u0107. W W\u0105soszy komitet polsko-\u017cydowski postawi\u0142 pomnik tamtejszym ofiarom zag\u0142ady. W Jedwabnem biskup \u0142om\u017cy\u0144ski na miejscu ka\u017ani \u017byd\u00f3w odprawi\u0142 niedawno nabo\u017ce\u0144stwo przeb\u0142agalne. Po tym, jak papie\u017c Jan Pawe\u0142 II m\u00f3wi\u0142 w Rzymie i w Jerozolimie o winach chrze\u015bcijan wobec narodu \u017cydowskiego, w diecezji \u0142om\u017cy\u0144skiej zacz\u0119to si\u0119 zastanawia\u0107, w jaki spos\u00f3b parafie, w kt\u00f3rych Polacy mieli jakikolwiek udzia\u0142 w prze\u015bladowaniach i eksterminacji \u017byd\u00f3w, powinny dokona\u0107 samooceny i aktu skruchy.<\/span><\/p>\n

<\/a>Rozmowa<\/b><\/span><\/p>\n

Adam Dobro\u0144ski, profesor historii uniwersytetu w Bia\u0142ymstoku<\/span><\/p>\n

Kontrowersje historyczne weryfikuj\u0105 si\u0119 w dialogu<\/b><\/span><\/p>\n

“Rz”: – Z relacji naocznych \u015bwiadk\u00f3w, \u017byd\u00f3w ocala\u0142ych z pogromu w Jedwabnem 10 lipca 1941 roku, wynika, \u017ce wprawdzie rozkaz zag\u0142ady wydali Niemcy, ale wykona\u0142a go g\u0142\u00f3wnie grupa miejscowych Polak\u00f3w. Nie przecz\u0105 temu polscy \u015bwiadkowie, mieszka\u0144cy Jedwabnego. Natomiast polscy historycy albo ca\u0142kiem przemilczeli udzia\u0142 Polak\u00f3w w tej zbrodni, albo sprowadzaj\u0105 na przyk\u0142ad tylko do konwojowania ofiar na miejsce ka\u017ani. Jak wyt\u0142umaczy\u0107 te r\u00f3\u017cnice, cenzur\u0105, autocenzur\u0105?<\/b><\/span><\/p>\n

Adam Dobro\u0144ski: – By\u0142y pewne ograniczenia cenzuralne co do historii stosunk\u00f3w polsko-\u017cydowskich. A je\u015bli w jakikolwiek spos\u00f3b temat zatr\u0105ca\u0142 o bie\u017c\u0105ce, polityczne relacje z ZSRR lub z RFN, to tym surowsze nak\u0142adano ograniczenia.<\/span><\/p>\n

– \u017beby, jak mawia\u0142 W\u0142adys\u0142aw Gomu\u0142ka, nie la\u0107 wody na m\u0142yny niemieckich rewizjonist\u00f3w?<\/b><\/span><\/p>\n

– W\u0142a\u015bnie. Ale przede wszystkim wyst\u0119powa\u0142a do tej pory niech\u0119\u0107 do zajmowania si\u0119 tym tematem. By\u0142o wi\u0119c nie tyle jego fa\u0142szowanie, co niepodejmowanie. Zapewne tak\u017ce z poczucia pewnego zawstydzenia. Na dobr\u0105 spraw\u0119 nikt w Bia\u0142ymstoku wcze\u015bniej rzetelnie tych w\u0105tk\u00f3w nie bada\u0142. Dopiero teraz w odniesieniu do pewnych miejscowo\u015bci prowadzi si\u0119 pierwsze badania. Ostatnio, na przyk\u0142ad, wysz\u0142a rozprawa o \u017bydach w Nowogrodzie, powstaje te\u017c publikacja o \u017bydach w \u0141om\u017cy. Ja ko\u0144cz\u0119 redagowa\u0107 trzeci tom “\u017byd\u00f3w bia\u0142ostockich”, do kt\u00f3rego przywioz\u0142em znakomite relacje z Izraela. Ten marazm wynika\u0142 jeszcze z tego, \u017ce w naszym regionie nie ma obecnie ani jednej gminy \u017cydowskiej, nie ma w og\u00f3le przedstawicieli tej spo\u0142eczno\u015bci, kt\u00f3rzy by budzili tu sumienia i podnosili ten temat. W Bia\u0142ymstoku, kt\u00f3ry przed wojn\u0105 mia\u0142 ponad 40 procent ludno\u015bci \u017cydowskiej, a bywa\u0142o, \u017ce mia\u0142 70 procent, w tej chwili tylko dwie osoby oficjalnie deklaruj\u0105 t\u0119 narodowo\u015b\u0107. Ale to nas oczywi\u015bcie nie usprawiedliwia.<\/span><\/p>\n

– W Jedwabnem zetkn\u0105\u0142em si\u0119 z czym\u015b w rodzaju przestrachu, \u017ce jedyn\u0105 rzecz\u0105, jak\u0105 \u015bwiat si\u0119 dowie o tym miasteczku, jest to \u017ce tu Polacy pomogli Niemcom wymordowa\u0107 \u017byd\u00f3w.<\/b><\/span><\/p>\n

– Co do tej pomocy, to niestety nie znam bli\u017cej sprawy Jedwabnego, ale znam dobrze wydarzenia w Tykocinie, kt\u00f3re dotychczas uchodzi\u0142y za najbardziej drastyczny na Bia\u0142ostocczy\u017anie przyk\u0142ad udzia\u0142u polskiego w zag\u0142adzie \u017byd\u00f3w. Z relacji \u017cydowskich wynika\u0142o, \u017ce to w\u0142a\u015bciwie Polacy zorganizowali pogrom: zbrojni w kije wywlekli z kryj\u00f3wek \u017byd\u00f3w, a potem pop\u0119dzili ich do \u0141opuchowa. Ale po szerszej penetracji \u017ar\u00f3de\u0142, rozmiar polskiego udzia\u0142u zosta\u0142 wyra\u017anie pomniejszony, i obecnie m\u00f3wi si\u0119, \u017ce owszem, pewna liczba Polak\u00f3w w tym uczestniczy\u0142a, ale na takiej zasadzie, \u017ce wcze\u015bniej Niemcy zrobili \u0142apank\u0119 w\u015br\u00f3d Polak\u00f3w, niekt\u00f3rych wezwali imiennie, reszt\u0119 wzi\u0119li z ulicy. I oni rzeczywi\u015bcie, trzeba to niestety przyzna\u0107, rozkazy spe\u0142nili, ale nie by\u0142a to w \u017cadnym razie ich w\u0142asna inicjatywa ani nie byli pierwszymi sprawcami zbrodni. Wype\u0142nili pod przymusem t\u0119, sk\u0105din\u0105d haniebn\u0105, rol\u0119.<\/span><\/p>\n

– Podobny scenariusz m\u00f3g\u0142 by\u0107 w Jedwabnem. Za w\u00f3dk\u0119 czy kie\u0142bas\u0119 albo udzia\u0142 w \u0142upach zwerbowano ilu\u015b Polak\u00f3w, w tym przede wszystkim tych, kt\u00f3rzy ju\u017c dwa tygodnie wcze\u015bniej dali si\u0119 pozna\u0107 jako rabusie, prze\u015bladowcy \u017byd\u00f3w. I oni bardzo gorliwie, do ko\u0144ca wykonali rozkaz, to znaczy nie tylko wyszukiwali i \u015bcigali \u017byd\u00f3w, sp\u0119dzili ich na rynek, zap\u0119dzili na miejsce ka\u017ani, ale tak\u017ce wepchn\u0119li nieszcz\u0119sne ofiary do stodo\u0142y, podpalili j\u0105 i pilnowali, \u017ceby nikt z niej nie uciek\u0142. Natomiast z braku solidnych bada\u0144 nie wiemy, ilu naprawd\u0119 by\u0142o prze\u015bladowc\u00f3w ani ile ostatecznie by\u0142o ofiar.<\/b><\/span><\/p>\n

– Nie znamy te\u017c liczby \u017byd\u00f3w spalonych w synagodze w Bia\u0142ymstoku. Trudno uzna\u0107 dane, jakie podaj\u0105 niekt\u00f3re \u017ar\u00f3d\u0142a \u017cydowskie, bo trudno uwierzy\u0107, \u017ceby a\u017c tyle os\u00f3b mog\u0142o si\u0119 w synagodze pomie\u015bci\u0107. W tym wypadku Niemcy zreszt\u0105 nie u\u017cyli Polak\u00f3w do pope\u0142nienia tej zbrodni, a ostatnio zosta\u0142 rozpropagowany przeciwny przyk\u0142ad: kto\u015b z Polak\u00f3w, nara\u017caj\u0105c si\u0119 Niemcom, kt\u00f3rzy pilnowali synagogi, otworzy\u0142 boczne drzwi, dzi\u0119ki czemu cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w, co prawda niewielka, uratowa\u0142a si\u0119 z po\u017cogi.<\/span><\/p>\n

– Dotychczas o udziale miejscowej ludno\u015bci w hitlerowskiej eksterminacji \u017byd\u00f3w m\u00f3wi\u0142o si\u0119 g\u0142\u00f3wnie w odniesieniu do Ukrainy i Litwy. Okazuje si\u0119, \u017ce podobne rzeczy zdarzy\u0142y si\u0119 w dawnym wojew\u00f3dztwie bia\u0142ostockim. Jak to obja\u015bni\u0107?<\/b><\/span><\/p>\n

– Je\u015bli by\u0142y takie zachowania, to one musia\u0142y wynika\u0107 z lat poprzednich. Zw\u0142aszcza w \u0141om\u017cy\u0144skiem relacje polsko-\u017cydowskie tu\u017c przed wojn\u0105 wyra\u017anie si\u0119 pogorszy\u0142y. Przyk\u0142adem by\u0142y cho\u0107by Soko\u0142y, gdzie dosz\u0142o mo\u017ce nie do pogromu, ale do znacz\u0105cych eksces\u00f3w anty\u017cydowskich. Wi\u0105\u017ce si\u0119 to z wp\u0142ywami Narodowej Demokracji. To by\u0142y tereny tradycyjnie endeckie. Sytuacja lepiej wygl\u0105da\u0142a w Bia\u0142ostockiem, gdzie, co przyznaj\u0105 tak\u017ce \u017bydzi, to wsp\u00f3\u0142\u017cycie by\u0142o zupe\u0142nie zno\u015bne.<\/span><\/p>\n

G\u0142\u0119bokie podzia\u0142y dotkn\u0119\u0142y tak\u017ce polsk\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107. Wydaje si\u0119, \u017ce znaczna cz\u0119\u015b\u0107 ludno\u015bci odczuwa\u0142a swoisty terror wywierany przez skrajn\u0105 prawic\u0119 narodow\u0105. W najtrudniejszej sytuacji znale\u017ali si\u0119 ludzie przechowuj\u0105c \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy musieli chroni\u0107 i ich, i siebie zar\u00f3wno przed Niemcami, jak i przed rodzimymi bandytami.<\/span><\/p>\n

Trzeba te\u017c przypomnie\u0107 okres okupacji radzieckiej. \u017bydzi m\u00f3wi\u0105 o tym bardzo niech\u0119tnie; w latach 1939 – 1941 cz\u0119\u015b\u0107 proletariackiej m\u0142odzie\u017cy \u017cydowskiej, mo\u017ce skomunizowanej, a mo\u017ce tylko biednej i bez szans, posz\u0142a na wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z NKWD. \u015arodowiska polskie uzna\u0142y to za sojusz \u017cydowsko-sowiecki. Dzi\u015b wiemy, \u017ce tak absolutnie nie mo\u017cna sprawy stawia\u0107, bo przecie\u017c \u017byd\u00f3w tak\u017ce wywo\u017cono na Syberi\u0119, oni stanowili ponad 20 procent sybirak\u00f3w z Polski, i wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w cierpia\u0142a na r\u00f3wni z Polakami, a tylko pewna cz\u0119\u015b\u0107 posz\u0142a na s\u0142u\u017cb\u0119 NKWD. Niemniej odczucie ludno\u015bci polskiej by\u0142o takie, \u017ce za represje radzieckie w du\u017cej mierze odpowiadaj\u0105 \u017bydzi.<\/span><\/p>\n

I w pierwszym okresie po wkroczeniu Niemc\u00f3w by\u0142a taka niekontrolowana reakcja przeciwko wszystkiemu, co mia\u0142o zwi\u0105zek z Sowietami, i dopiero z czasem brutalne represje niemieckie, jak chocia\u017cby spalenie synagogi w Bia\u0142ymstoku, czarne dni na prze\u0142omie czerwca i lipca 1941 roku sprawi\u0142y, \u017ce spo\u0142eczno\u015b\u0107 polska och\u0142on\u0119\u0142a z wrogo\u015bci do \u017byd\u00f3w zwi\u0105zanej z okresem okupacji sowieckiej. To oczywi\u015bcie nie jest argument, kt\u00f3ry by usprawiedliwi\u0142 mordy…<\/span><\/p>\n

– A czy na jednostronno\u015bci uj\u0119cia polskich historyk\u00f3w mog\u0142y zawa\u017cy\u0107 warsztatowe ograniczenia, np. nieznajomo\u015b\u0107 jidysz, j\u0119zyka znacznej cz\u0119\u015bci \u017ar\u00f3de\u0142 \u017cydowskich?<\/b><\/span><\/p>\n

– Z pewno\u015bci\u0105 zawa\u017cy\u0142y. I to po obu stronach. Jest taka ksi\u0105\u017cka Tobiasza Cytrona o getcie w Bia\u0142ymstoku, a w\u0142a\u015bciwie w og\u00f3le o historii \u017byd\u00f3w w regionie za okupacji. Autor to znakomita posta\u0107, by\u0142 lekarzem przed wojn\u0105, przeszed\u0142 przez obozy, zdoby\u0142 du\u017ce uznanie jako lekarz w Tel Awiwie, niestety ju\u017c nie \u017cyje. Opowiada\u0142 mi sw\u0105 histori\u0119, ale ksi\u0105\u017ck\u0119 napisa\u0142 nie na podstawie w\u0142asnych wspomnie\u0144, a szkoda, bo to by\u0142aby rewelacja, tylko wykorzysta\u0142 r\u00f3\u017cne teksty izraelskie, nie historyczne, lecz potoczne. Nie by\u0142 historykiem, nie potrafi\u0142 przeprowadzi\u0107 krytyki \u017ar\u00f3de\u0142. A nie si\u0119gn\u0105\u0142 po \u017ar\u00f3d\u0142a polskie. Na przyk\u0142ad nie odr\u00f3\u017cnia\u0142 Armii Krajowej od Narodowych Si\u0142 Zbrojnych; napisa\u0142, \u017ce na Bia\u0142ostocczy\u017anie AK masowo mordowa\u0142a \u017byd\u00f3w. To wywo\u0142a\u0142o okropn\u0105 reakcj\u0119 w naszym regionie, cho\u0107 po polsku ksi\u0105\u017cka ukaza\u0142a si\u0119 w \u015bladowej liczbie egzemplarzy. A wi\u0119c warsztatowe ograniczenia, nieznajomo\u015b\u0107 j\u0119zyka i przyjmowanie bez \u017cadnych zastrze\u017ce\u0144 obiegowej, propagandowej literatury, pisanej nie przez fachowc\u00f3w historyk\u00f3w, bo ci niestety bardzo ma\u0142o napisali, dzia\u0142a\u0142y po obu stronach.<\/span><\/p>\n

Bardzo wa\u017cne jest, czy istnieje w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w za granic\u0105, w Izraelu lub w diasporze, ziomkostwo; je\u017celi istnieje, to dochodzi do konfrontacji, do dialogu, wtedy s\u0105 i upami\u0119tnienia historii \u017byd\u00f3w. Na naszym terenie najlepszym chyba przyk\u0142adem s\u0105 Przasnysz, Bra\u0144sk…<\/span><\/p>\n

– Znam te przyk\u0142ady. W Przasnyszu Mariusz Bondarczuk, w Bra\u0144sku Zbigniew Romaniuk, pojedynczy pasjonaci, cz\u0119sto nawet osamotnieni w swoim \u015brodowisku, o\u017cywili te kontakty.<\/b><\/span><\/p>\n

– Jest tak\u017ce przyk\u0142ad Ostro\u0142\u0119ki. Powsta\u0142a w\u0142a\u015bnie obszerna ksi\u0105\u017cka napisana przez \u017byd\u00f3w ostro\u0142\u0119ckich, zreszt\u0105 w du\u017cej mierze drukowana na ich koszt, ale zosta\u0142a zredagowana w Ostro\u0142\u0119ce przez doktora Janusza Go\u0142ot\u0119. Badania dotycz\u0105ce Tykocina, o kt\u00f3rych wspomina\u0142em, powiod\u0142y si\u0119 mi\u0119dzy innymi dlatego, \u017ce za granic\u0105 jest silne ziomkostwo tykoci\u0144skie, za\u015b w Tykocinie jest muzeum, do kt\u00f3rego wielu \u017byd\u00f3w przyje\u017cd\u017ca. Gdy s\u0105 kontakty, dochodzi do wsp\u00f3lnej wersji dziej\u00f3w, zweryfikowanej, rzetelnej historycznie. Okazuje si\u0119 jednak, \u017ce to odkrywanie prawdy historycznej przebiega za wolno lub omija pewne regiony. Jest to powa\u017cne wyzwanie dla m\u0142odego uniwersytetu w Bia\u0142ymstoku.<\/span><\/p>\n

Rozmawia\u0142 Andrzej Kaczy\u0144ski<\/b><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W Jedwabnem zag\u0142ady \u017byd\u00f3w Niemcy dokonali polskimi r\u0119kami Andrzej Kaczy\u0144ski Informacje o dokumencie Autor Andrzej Kaczy\u0144ski Tytu\u0142 Ca\u0142opalenie Podtytul W Jedwabnem zag\u0142ady \u017byd\u00f3w Niemcy dokonali polskimi r\u0119kami Data wydania 2000.05.05 Dzia\u0142 gazeta\/Publicystyka, Opinie Holokaust: W Jedwabnem zag\u0142ady \u017byd\u00f3w Niemcy dokonali polskimi r\u0119kami Ca\u0142opalenie Rozmowa z Adamem Dobro\u0144skim, profesorem historii uniwersytetu w Bia\u0142ymstoku: Kontrowersje historyczne weryfikuj\u0105 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62163"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=62163"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62163\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":62169,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62163\/revisions\/62169"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=62163"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=62163"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=62163"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}