{"id":6217,"date":"2014-09-27T19:38:36","date_gmt":"2014-09-27T17:38:36","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=6217"},"modified":"2014-09-27T19:40:09","modified_gmt":"2014-09-27T17:40:09","slug":"na-niemcow-wina-i-zbrodnia-dla-nas-klucze-i-kasa","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=6217","title":{"rendered":"Na Niemc\u00f3w wina i zbrodnia, dla nas klucze i kasa"},"content":{"rendered":"

\"\"Na Niemc\u00f3w wina i zbrodnia, dla nas klucze i kasa <\/a><\/strong><\/span><\/h4>\n

 <\/p>\n

\"Krzysztof

Krzysztof Persek (S\u0142awomir Kami\u0144ski)<\/p><\/div>\n

“Miasta nasze po z\u0142amaniu \u017cydostwa stoj\u0105 otworem, dziesi\u0105tki i setki tysi\u0119cy sklep\u00f3w i warsztat\u00f3w czeka na obj\u0119cie”- pisa\u0142a w maju 1943 r. endecka “Walka”<\/span><\/p>\n

Czy Polacy skorzystali materialnie na zag\u0142adzie \u017byd\u00f3w? Co si\u0119 sta\u0142o z mieniem mordowanych przez Niemc\u00f3w \u017byd\u00f3w? Czy zaw\u0142aszczanie go przez Polak\u00f3w by\u0142o marginesem, czy szerszym zjawiskiem?<\/span><\/p>\n

Stawiaj\u0105c te pytania, historycy skupieni wok\u00f3\u0142 Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w przy Instytucie Filozofii i Socjologii PAN nie pierwszy raz naruszaj\u0105 spo\u0142eczne tabu. Ich poprzedni projekt dotyczy\u0142 m.in. mord\u00f3w pope\u0142nionych na polskiej wsi na zbiegach z gett. Kierowane przez prof. Barbar\u0119 Engelking Centrum zasadnie koncentruje si\u0119 na sprawie postaw Polak\u00f3w wobec Zag\u0142ady. To, co wydarzy\u0142o si\u0119 mi\u0119dzy Polakami a \u017bydami podczas Holocaustu, wywar\u0142o tak donios\u0142e skutki psychospo\u0142eczne (w obu zreszt\u0105 spo\u0142eczno\u015bciach), \u017ce wci\u0105\u017c domaga si\u0119 przepracowania.<\/span><\/p>\n

***<\/span><\/p>\n

W sprawie \u017cydowskiego mienia kij w mrowisko g\u0142o\u015bn\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105 “Z\u0142ote \u017cniwa” wsadzili przed trzema laty Jan Tomasz i Irena Grossowie. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, autorzy pe\u0142nymi gar\u015bciami czerpali z dorobku naukowego Centrum. Wydana teraz ksi\u0105\u017cka “Klucze i kasa” to zbi\u00f3r gruntownych studi\u00f3w daj\u0105cych podstaw\u0119 do rzeczowej dyskusji.<\/span><\/p>\n

Tytu\u0142 ksi\u0105\u017cki nawi\u0105zuje do znanego eseju Kazimierza Wyki, kt\u00f3ry jako jeden z pierwszych bezkompromisowo nazwa\u0142 korzy\u015bci materialne czerpane przez ludno\u015b\u0107 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105 z zag\u0142ady \u017byd\u00f3w i ich moralne skutki. “Niemcy, morduj\u0105c \u017byd\u00f3w, pope\u0142nili zbrodni\u0119. My by\u015bmy tego nie zrobili. Za t\u0119 zbrodni\u0119 Niemcy ponios\u0105 kar\u0119, Niemcy splamili swoje sumienie, ale my – my ju\u017c teraz mamy same korzy\u015bci, nie brudz\u0105c sumienia, nie plami\u0105c d\u0142oni krwi\u0105” – tak odtwarza\u0142 Wyka spos\u00f3b my\u015blenia przeci\u0119tnego Polaka w czasie okupacji.<\/span><\/p>\n

Anty\u017cydowska polityka Niemc\u00f3w stwarza\u0142a chrze\u015bcijanom r\u00f3\u017cne okazje do wzbogacenia si\u0119. Dobrym \u017ar\u00f3d\u0142em zarobku by\u0142o np. zarz\u0105dzanie skonfiskowanymi \u017cydowskimi nieruchomo\u015bciami (tzw. Treuh\u00e4nderami zosta\u0142o wielu polskich prawnik\u00f3w, a do w\u0142adz okupacyjnych nap\u0142ywa\u0142y liczne podania o wyznaczenie na t\u0119 intratn\u0105 posad\u0119). Kolejne niemieckie restrykcje wobec \u017byd\u00f3w dawa\u0142y liczne mo\u017cliwo\u015bci “okazyjnego” zakupu wyprzedawanego przez nich mienia.<\/span><\/p>\n

Likwidacji skupisk \u017cydowskich towarzyszy\u0142 szaber. Chocia\u017c zgodnie z okupacyjnym prawem mienie wymordowanych \u017byd\u00f3w przypada\u0142o Rzeszy, Niemcy w praktyce nie byli w stanie go upilnowa\u0107. Opuszczone przez wywiezionych do oboz\u00f3w zag\u0142ady \u017byd\u00f3w mieszkania, sklepy, warsztaty (zw\u0142aszcza w mniejszych miastach) w\u0142adze okupacyjne sprzedawa\u0142y lub przydziela\u0142y miejscowej ludno\u015bci. “Po\u017cydowskie” rzeczy mo\u017cna by\u0142o te\u017c kupi\u0107 na licytacjach.<\/span><\/p>\n

\u0179r\u00f3d\u0142em zarobku bywa\u0142o – mimo wszelkiego ryzyka – ukrywanie \u017byd\u00f3w. Z relacji ocala\u0142ych wynika te\u017c, \u017ce cz\u0119sto dochodzi\u0142o do przyw\u0142aszczenia mienia powierzonego przez \u017byd\u00f3w na przechowanie. Zapewne rzadsze – cho\u0107 nie ca\u0142kiem marginalne – by\u0142y przypadki szanta\u017cowania ukrywaj\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w, denuncjowania ich dla nagrody, wreszcie rabunk\u00f3w i zab\u00f3jstw.<\/span><\/p>\n

***<\/span><\/p>\n

Pozbawienie \u017byd\u00f3w w\u0142asno\u015bci, a nast\u0119pnie ich zag\u0142ada, przynios\u0142y donios\u0142\u0105 zmian\u0119 spo\u0142eczn\u0105. Jeszcze podczas okupacji ich miejsce w strukturze spo\u0142eczno-gospodarczej zaj\u0119li Polacy, obejmuj\u0105c opuszczone sklepy czy warsztaty rzemie\u015blnicze. Zjawisko to – jak dowodzi Andrzej \u017bbikowski – odnotowywa\u0142a z aprobat\u0105 prasa gadzinowa, pisz\u0105c o post\u0119pach “od\u017cydzania” gospodarki. “Pozytywne rezultaty od\u017cydzenia handlu. Wp\u0142ywy \u017cydowskie wyparte” – donosi\u0142 w czerwcu 1941 r. “Nowy Kurier Warszawski”. W styczniu 1943 r. – po wywiezieniu wi\u0119kszo\u015bci warszawskich \u017byd\u00f3w do Treblinki – gazeta ta informowa\u0142a o mo\u017cliwo\u015bci otrzymania przydzia\u0142u mieszka\u0144 “z wolnej r\u0119ki” w \u015ar\u00f3dmie\u015bciu Po\u0142udniowym.<\/span><\/p>\n

Paradoksalnie, w wyniku dokonanego przez Niemc\u00f3w ludob\u00f3jstwa zrealizowa\u0142 si\u0119 podnoszony przed wojn\u0105 przez partie nacjonalistyczne postulat usuni\u0119cia \u017byd\u00f3w z \u017cycia gospodarczego. Oczywi\u015bcie nikt w\u00f3wczas nie planowa\u0142 ich wymordowania – m\u00f3wiono o bli\u017cej nieokre\u015blonym pozbyciu si\u0119 ich z Polski. Mimo to by\u0107 mo\u017ce nie nale\u017cy si\u0119 zbytnio dziwi\u0107, \u017ce analizowana przez Dariusza Libionk\u0119 konspiracyjna prasa Stronnictwa Narodowego i stoj\u0105cej jeszcze dalej na prawo Grupy “Sza\u0144ca” w kwestiach dotycz\u0105cych \u017byd\u00f3w i ich mienia w istocie wsp\u00f3\u0142brzmia\u0142a z pras\u0105 gadzinow\u0105. “Miasta nasze po z\u0142amaniu \u017cydostwa stoj\u0105 otworem, dziesi\u0105tki i setki tysi\u0119cy sklep\u00f3w i warsztat\u00f3w czeka na obj\u0119cie” – pisa\u0142a w maju 1943 r. endecka “Walka”.<\/span><\/p>\n

W przesyconej obsesyjn\u0105 niech\u0119ci\u0105 do \u017byd\u00f3w publicystyce prasy nacjonalistycznej bez specjalnego kamufla\u017cu wyra\u017cano satysfakcj\u0119 z anty\u017cydowskich posuni\u0119\u0107 Niemc\u00f3w. We wrze\u015bniu 1942 r., w szczytowym okresie niemieckiego mordu na polskich \u017bydach, pisa\u0142a “Wielka Polska”: “Od paru miesi\u0119cy pod ciosami Niemiec znika gro\u017c\u0105ce nam niebezpiecze\u0144stwo \u017cydowskie. Dziwnie dobrotliwa Nemezis opiekuje si\u0119 Polsk\u0105. Wrogowie jej niszcz\u0105 si\u0119 sami”.<\/span><\/p>\n

***<\/span><\/p>\n

Ksi\u0105\u017cka “Klucze i kasa” zachowuje jednak nale\u017cne proporcje. Publikowane w niej artyku\u0142y nie pozostawiaj\u0105 w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce najwi\u0119kszej grabie\u017cy \u017cydowskiego mienia dokonali Niemcy. Polacy mogli z niej skorzysta\u0107 niejako przy okazji. Autorzy rekonstruuj\u0105 mechanizmy tworz\u0105ce niemieck\u0105 polityk\u0119 zorganizowanego wyw\u0142aszczania \u017byd\u00f3w. Sk\u0142ada\u0142y si\u0119 na ni\u0105 konfiskaty nieruchomo\u015bci, przedsi\u0119biorstw, cenniejszych sk\u0142adnik\u00f3w mienia ruchomego (precjoza, dzie\u0142a sztuki, ksi\u0119gozbiory, meble), przej\u0119cie kont i depozyt\u00f3w bankowych, papier\u00f3w warto\u015bciowych czy nak\u0142adane na gminy \u017cydowskie kontrybucje. “Oficjalnej” grabie\u017cy towarzyszy\u0142y prywatne akty rabunku dokonywane przez cz\u0142onk\u00f3w niemieckiej administracji i policji.<\/span><\/p>\n

Jan Grabowski analizuje funkcjonowanie Zarz\u0105du Powierniczego skonfiskowanych \u017cydowskich nieruchomo\u015bci, a Ingo Loose skupia si\u0119 na roli odegranej w finansowym drena\u017cu \u017byd\u00f3w przez niemieckie banki. Skrupulatno\u015b\u0107 Niemc\u00f3w w grabie\u017cy i zarz\u0105dzaniu zrabowanymi meblami pokazuje na przyk\u0142adzie Krakowa Dagmara Swa\u0142tek-Niewi\u0144ska. W indywidualnym wymiarze, na przyk\u0142adzie kupieckiej rodziny Singer\u00f3w z Nowego Targu oraz adwokackiej rodziny Kon\u00f3w z Warszawy, losy \u017byd\u00f3w i ich mienia opowiadaj\u0105 Karolina Panz i Ma\u0142gorzata Melchior.<\/span><\/p>\n

Chocia\u017c wymordowanie \u017byd\u00f3w by\u0142o dla nazist\u00f3w celem samym w sobie, aspekt finansowy “ostatecznego rozwi\u0105zania” nie by\u0142 bez znaczenia. Niemcy d\u0105\u017cyli do tego, by Zag\u0142ada sfinansowa\u0142a si\u0119 sama. S\u0142u\u017cy\u0142o temu – na jej ostatnim etapie – ograbianie ludzi id\u0105cych na \u015bmier\u0107, a tak\u017ce cia\u0142 pomordowanych. Operacja “Reinhard” – mord \u017byd\u00f3w w Generalnym Gubernatorstwie – przynios\u0142a 178 mln reichsmarek zysku. Z tych pieni\u0119dzy pokryto m.in. koszty transportu ofiar do oboz\u00f3w zag\u0142ady.<\/span><\/p>\n

“Klucze i kasa” to r\u00f3wnie\u017c wa\u017cny przyczynek do wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie toczonej na \u015bwiecie debaty o restytucji maj\u0105tku ofiar Holocaustu. Dotycz\u0105ce go roszczenia s\u0105 wysuwane r\u00f3wnie\u017c wobec Polski. Rozmowa na ten temat jest niemo\u017cliwa bez opartej na faktach wiedzy o uwarunkowaniach transferu mienia polskich \u017byd\u00f3w w r\u0119ce prywatne i pa\u0144stwowe w powojennej Polsce. A jest to obraz bardzo skomplikowany i wielowarstwowy. Po niemieckich wyw\u0142aszczeniach nast\u0119powa\u0142y oparte na tu\u017cpowojennym ustawodawstwie pr\u00f3by odzyskania mienia przez ocala\u0142ych \u017byd\u00f3w, na co z kolei na\u0142o\u017cy\u0142y si\u0119 r\u00f3\u017cnego rodzaju nacjonalizacyjne akty w\u0142adz komunistycznych.<\/span><\/p>\n

***<\/span><\/p>\n

W tym kontek\u015bcie ujawnia si\u0119 istotny mankament ksi\u0105\u017cki. Jest nim nie do\u015b\u0107 gruntowna znajomo\u015b\u0107 zagadnie\u0144 prawnych reprezentowana przez autor\u00f3w omawiaj\u0105cych problemy powojennej restytucji mienia. Prowadzi to niekiedy do b\u0142\u0119dnych ocen i fa\u0142szywych wniosk\u00f3w. Trudno si\u0119 zgodzi\u0107 z Nawojk\u0105 Cie\u015bli\u0144sk\u0105-Lobkowicz, kt\u00f3ra na tle analizy uregulowa\u0144 obowi\u0105zuj\u0105cych w Europie Zachodniej ocenia polskie przepisy z 1945 i 1946 r. “o maj\u0105tkach opuszczonych” jako dyskryminuj\u0105ce ocala\u0142ych \u017byd\u00f3w. Przecz\u0105 temu zreszt\u0105 konkluzje sformu\u0142owane w tym samym tomie przez Alin\u0119 Skibi\u0144sk\u0105, kt\u00f3ra uwa\u017ca, \u017ce powojenne regulacje, procedury i praktyka nie mia\u0142y “charakteru etnicznego”.<\/span><\/p>\n

Ale i ta autorka nie ustrzeg\u0142a si\u0119 b\u0142\u0119d\u00f3w. Myli si\u0119, np. twierdz\u0105c, \u017ce prawo spadkowe z 1946 r. zaw\u0119zi\u0142o kr\u0105g os\u00f3b uprawnionych do ustawowego dziedziczenia – cho\u0107by dlatego, \u017ce wcze\u015bniej funkcjonowa\u0142o pi\u0119\u0107 r\u00f3\u017cnych, zaborczych, system\u00f3w prawa spadkowego. Zupe\u0142nym nieporozumieniem jest jej sugestia, \u017ce konsekwencj\u0105 prawa o ksi\u0119gach wieczystych z 1946 r. mia\u0142oby by\u0107 wymazanie nazwisk dawnych (\u017cydowskich) w\u0142a\u015bcicieli nieruchomo\u015bci. Wr\u0119cz przeciwnie, nowe prawo stanowi\u0142o, \u017ce istniej\u0105ce ksi\u0119gi wieczyste b\u0119d\u0105 kontynuowane.<\/span><\/p>\n

Nie ma za\u015b racji \u0141ukasz Krzy\u017canowski, \u017ce kolejne wersje przepis\u00f3w “o maj\u0105tkach opuszczonych” zaw\u0119\u017ca\u0142y kr\u0105g uprawnionych do odzyskania utraconego mienia. Przeciwnie, p\u00f3\u017aniejsze przepisy z jednej strony doprecyzowywa\u0142y kr\u0105g uprawnionych (dopuszczaj\u0105c np. nie\u015blubne dzieci), a zarazem go rozszerza\u0142y, pozwalaj\u0105c przywr\u00f3ci\u0107 posiadanie maj\u0105tku nie tylko dawnemu w\u0142a\u015bcicielowi, ale r\u00f3wnie\u017c jego posiadaczowi (np. dzier\u017cawcy czy najemcy).<\/span><\/p>\n

Autorzy ci doskonale za to pokazuj\u0105, jak odzyskiwanie mienia przez ocala\u0142ych \u017byd\u00f3w wygl\u0105da\u0142o w praktyce. Litera prawa by\u0142a dla\u0144 korzystna (niekiedy mo\u017ce nawet zbyt liberalna, bo umo\u017cliwia\u0142a nadu\u017cycia), a podj\u0119te pr\u00f3by restytucji – je\u015bli do nich dosz\u0142o – zazwyczaj ko\u0144czy\u0142y si\u0119 powodzeniem. Problem jednak w tym, \u017ce polscy \u017bydzi – kt\u00f3rych 90 proc. zgin\u0119\u0142o w Zag\u0142adzie – rzadko mogli si\u0119 upomnie\u0107 o swoj\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107. Ci, kt\u00f3rzy prze\u017cyli, ze wzgl\u0119du na rozproszenie po \u015bwiecie i brak \u015brodk\u00f3w rzadko mogli skorzysta\u0107 z przys\u0142uguj\u0105cych im praw.<\/span><\/p>\n

Publikowane uprzednio na blogu<\/span><\/strong>: Klucze i Kasa<\/a><\/strong><\/span><\/span>
\n\"\"
\n“Klucze i kasa. O mieniu \u017cydowskim w Polsce pod okupacj\u0105 niemieck\u0105 i we wczesnych latach powojennych 1939-1950”<\/span>
\n red. Jan Grabowski, Dariusz Libionka<\/span>
\n wyd. Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w, Warszawa 2014<\/span><\/p>\n

Krzysztof Persak Historyk w Instytucie Studi\u00f3w Politycznych PAN i w Instytucie Pami\u0119ci Narodowej, redaktor edycji “Wok\u00f3\u0142 Jedwabnego” (wraz z Paw\u0142em Machcewiczem), autor ksi\u0105\u017cki “Sprawa Henryka Hollanda”.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Zapraszamy na Debat\u0119<\/span><\/address>\n
Na dyskusj\u0119 o ksi\u0105\u017cce “Klucze i kasa” zapraszaj\u0105 Klub “Go\u015bcie Gazety” i Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w. Udzia\u0142 w niej wezm\u0105: Barbara Engelking, Jan Grabowski, Krzysztof Persak i Alina Skibi\u0144ska, prowadzenie – Jaros\u0142aw Kurski.<\/span>
\n 30 wrze\u015bnia 2014 r. o godz. 18 w warszawskiej siedzibie redakcji “Gazety Wyborczej”, ul. Czerska 8\/10 (wej\u015bcie od ul. Czerniakowskiej)<\/span><\/address>\n

 <\/p>\n

\n
\n
\n

twoje uwagi, linki, wlasne artykuly, lub wiadomosci przeslij do: webmaster@reunion68.com<\/a><\/span><\/span><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Na Niemc\u00f3w wina i zbrodnia, dla nas klucze i kasa   “Miasta nasze po z\u0142amaniu \u017cydostwa stoj\u0105 otworem, dziesi\u0105tki i setki tysi\u0119cy sklep\u00f3w i warsztat\u00f3w czeka na obj\u0119cie”- pisa\u0142a w maju 1943 r. endecka “Walka” Czy Polacy skorzystali materialnie na zag\u0142adzie \u017byd\u00f3w? Co si\u0119 sta\u0142o z mieniem mordowanych przez Niemc\u00f3w \u017byd\u00f3w? Czy zaw\u0142aszczanie go przez […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[4],"tags":[24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6217"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=6217"}],"version-history":[{"count":17,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6217\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":6235,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/6217\/revisions\/6235"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=6217"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=6217"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=6217"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}