Barbara Engelking-Boni: Od wielu lat zajmuje si\u0119 Pan tematem zag\u0142ady \u017byd\u00f3w w Europie w czasie II wojny \u015bwiatowej, wie Pan na ten temat niemal wszystko. Czy przypuszcza\u0142 Pan kiedykolwiek, \u017ce mog\u0142a wydarzy\u0107 si\u0119 historia taka jak w Jedwabnem?<\/b><\/span><\/p>\n Israel Gutman: – Przede wszystkim nie wiem wszystkiego i mam wra\u017cenie, \u017ce im wi\u0119cej wiem, tym mniej rozumiem. Historia Jedwabnego by\u0142a dla mnie jak uderzenie obuchem w g\u0142ow\u0119. Wiedzia\u0142em, \u017ce w czasie wojny solidarno\u015b\u0107 Polak\u00f3w przeciwstawiaj\u0105cych si\u0119 Niemcom by\u0142a bardzo silna, wiedzia\u0142em, \u017ce by\u0142a oboj\u0119tno\u015b\u0107 w stosunku do \u017byd\u00f3w -oboj\u0119tno\u015b\u0107 i obco\u015b\u0107, niekiedy wrogo\u015b\u0107. Na cierpienia \u017byd\u00f3w Polacy patrzyli cz\u0119sto jak na co\u015b, co si\u0119 dzieje gdzie\u015b daleko, co ich nie obchodzi, co znajduje si\u0119 poza kr\u0119giem ich cierpie\u0144 i k\u0142opot\u00f3w. A jednak nie przypuszcza\u0142em, \u017ce Polacy dokonali masowego mordu w Jedwabnem, a tak\u017ce, jak si\u0119 ostatnio dowiadujemy – i w innych miejscach.<\/span><\/p>\n Dyskusja wok\u00f3\u0142 ksi\u0105\u017cki Jana Tomasza Grossa “S\u0105siedzi”, w kt\u00f3rej autor szczeg\u00f3\u0142owo opisuje jedwabi\u0144skie wydarzenia, ma dwa nurty – historyczny i moralny. Pierwszy poszukuje szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, kt\u00f3re nas uratuj\u0105, spowoduj\u0105, \u017ce si\u0119 nagle oka\u017ce, \u017ce jednak tam byli\u00a0<\/b>Niemcy<\/span><\/strong><\/a>, \u017ce kto\u015b kaza\u0142, \u017ce w jakich\u015b archiwach odnajdzie si\u0119 dokument, kt\u00f3ry nam troszeczk\u0119 ul\u017cy, troch\u0119 winy z nas zdejmie, stworzy jakie\u015b alibi.<\/b><\/span><\/p>\n -Tomasz Szarota, kt\u00f3rego bardzo ceni\u0119, w wywiadzie dla “Gazety” m\u00f3wi o diabelskich szczeg\u00f3\u0142ach, kt\u00f3re nale\u017cy gruntownie pozna\u0107, by otrzyma\u0107 pe\u0142ny obraz mordu. Niestety, diabe\u0142 w takich okropnych wydarzeniach siedzi w ludziach, a nie w szczeg\u00f3\u0142ach. Co prawda Szarota stwierdza jednoznacznie, na podstawie przekonuj\u0105co udokumentowanych danych, kt\u00f3re zebra\u0142 Gross, \u017ce mordowali Polacy – to jest fakt bezsprzeczny. Ale wskazuje na brakuj\u0105ce szczeg\u00f3\u0142y, kt\u00f3re – jego zdaniem – nale\u017cy wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119. Wydaje si\u0119, \u017ce wszystkie te szczeg\u00f3\u0142y nale\u017c\u0105 do sfery\u00a0wishful thinking<\/i>.<\/span><\/p>\n Tocz\u0105 si\u0119 np. spory, czy zamordowano 1000, czy 1600 os\u00f3b. A gdyby ofiar by\u0142o 100, a nie 1000 – czy to by co\u015b zmienia\u0142o?<\/b><\/span><\/p>\n -Tak, to by\u0142aby r\u00f3\u017cnica jako\u015bciowa. Bo z niewielk\u0105 grup\u0105 ludzi mo\u017ce co\u015b takiego uczyni\u0107 kilku zbrodniarzy, kryminalist\u00f3w, kt\u00f3rzy nagle czuj\u0105, \u017ce wszystko im wolno. Ale w Jedwabnem, kt\u00f3re liczy\u0142o – pr\u00f3cz \u017byd\u00f3w – oko\u0142o tysi\u0105ca mieszka\u0144c\u00f3w, ten mord zosta\u0142 dokonany na oczach i za wiedz\u0105 wszystkich. Czy \u017caden z Polak\u00f3w nie mia\u0142 mo\u017cliwo\u015bci powstrzymania innych? Czy nikt nie mia\u0142 wp\u0142ywu na to, co si\u0119 dzieje?<\/span><\/p>\n Przez lata powojenne polska historiografia wypracowa\u0142a pewien kanon wiedzy na temat stosunk\u00f3w polsko-\u017cydowskich w czasie wojny. Czy teraz nie okazuje si\u0119 on nieaktualny?<\/b><\/span><\/p>\n -W Polsce historycy, i nie tylko oni, uznali za pewne niekt\u00f3re ustalenia dotycz\u0105ce zachowania si\u0119 i dzia\u0142ania Polak\u00f3w wobec zag\u0142ady \u017byd\u00f3w. Wszyscy wiemy, \u017ce Polska nie jest odpowiedzialna za to, \u017ce Niemcy hitlerowskie wybra\u0142y jej ziemie na teren do zak\u0142adania oboz\u00f3w \u015bmierci i \u017ce Polska nie by\u0142a w stanie uratowa\u0107 milion\u00f3w \u017byd\u00f3w. Na og\u00f3\u0142 spo\u0142ecze\u0144stwo odnosi\u0142o si\u0119 do tej nies\u0142ychanej zbrodni biernie, z oboj\u0119tno\u015bci\u0105 ludzi cierpi\u0105cych, sparali\u017cowanych i niepewnych w\u0142asnego jutra. Cz\u0119\u015b\u0107 Polak\u00f3w ratowa\u0142a, czy pr\u00f3bowa\u0142a ratowa\u0107, \u017byd\u00f3w i ta pomoc niesiona przez jednostki, a p\u00f3\u017aniej te\u017c w spos\u00f3b zorganizowany przez konspiracj\u0119, zas\u0142uguje na wdzi\u0119czno\u015b\u0107 i uznanie. Lecz by\u0142a i inna cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stwa, kt\u00f3ra szanta\u017cowa\u0142a \u017byd\u00f3w i wydawa\u0142a ich w r\u0119ce Niemc\u00f3w. Polskie podziemie w\u0142a\u015bciwie bardzo d\u0142ugo, do ostatniej fazy likwidacji \u017byd\u00f3w, nie anga\u017cowa\u0142o si\u0119 w akcj\u0119 pomocy ludziom wymieraj\u0105cym w gettach i mordowanym. Polska nie mog\u0142a uratowa\u0107 \u017byd\u00f3w, ale mog\u0142a uratowa\u0107 Polak\u00f3w, mog\u0142a apelowa\u0107 do swoich obywateli i m\u00f3wi\u0107 im: zapomnijcie, co\u015bcie wczoraj my\u015bleli o \u017bydach, nie wolno tak dzisiaj my\u015ble\u0107, bo to jest zupe\u0142nie inna kategoria zdarze\u0144, bo stoimy przed czym\u015b bez precedensu w historii.<\/span><\/p>\n W stosunku \u017byd\u00f3w do Polski jest wiele goryczy, a niekt\u00f3rzy stawiaj\u0105 niesprawiedliwe oskar\u017cenia.<\/span><\/p>\n My\u015bl\u0119, \u017ce ta gorycz wynika z dw\u00f3ch r\u00f3\u017cnych rzeczy: z zawiedzionej nadziei na pomoc, na op\u00f3r wobec Niemc\u00f3w, bo przecie\u017c okaza\u0142o si\u0119, \u017ce to nie jest wsp\u00f3lny wr\u00f3g, ale wr\u00f3g osobny, chocia\u017c ten sam. \u017bydzi – generalnie – nie do\u015bwiadczyli w Polsce solidarno\u015bci. A po wojnie – gdy wr\u00f3cili – nikt nie otwiera\u0142 im drzwi.<\/b><\/span><\/p>\n – W\u0142a\u015bnie. Ci \u017bydzi, kt\u00f3rzy si\u0119 uratowali, to by\u0142a garstka ludzi ranionych fizycznie i moralnie, rozbitych, oczekuj\u0105cych od \u015bwiata troch\u0119 ciep\u0142a, troch\u0119 ludzkiego wsp\u00f3\u0142czucia. A nagle znale\u017ali si\u0119 w atmosferze tego, czego symbolem sta\u0142 si\u0119 pogrom w\u00a0Kielcach<\/a>. Przecie\u017c to nie by\u0142 odosobniony wypadek. By\u0142o wiele mord\u00f3w na \u017bydach po wojnie. Ci wszyscy \u017bydzi, po wszystkim, co przeszli w ukryciu, w obozach czy Rosji sowieckiej, czy oni nie chcieli tu pozosta\u0107?<\/span><\/p>\n Na pewno. Cz\u0119\u015b\u0107 z tych, kt\u00f3rzy prze\u017cyli, chcia\u0142a budowa\u0107 nowe \u017cycie poza Polsk\u0105 – w Palestynie czy innych krajach, ale wielu chcia\u0142o po prostu wr\u00f3ci\u0107 do domu, kt\u00f3ry by\u0142 tutaj.\u00a0<\/b><\/span><\/p>\n Jan B\u0142o\u0144ski w swoim przenikliwym i m\u0105drym artykule “Biedni Polacy patrz\u0105 na getto”, opublikowanym w “Tygodniku Powszechnym” w 1987 r., pisa\u0142: nie wzi\u0119li\u015bmy udzia\u0142u w tej zbrodni, w ludob\u00f3jstwie. Czy to zdanie jest nadal aktualne?<\/b><\/span><\/p>\n -Tak wierzy\u0142 B\u0142o\u0144ski i tak wierzy\u0142em ja. Fakty, kt\u00f3re teraz poznajemy, podwa\u017caj\u0105 to uog\u00f3lnienie. Po ujawnieniu sprawy Jedwabnego i Radzi\u0142owa rachunek krzywd mo\u017ce przyj\u0105\u0107 troch\u0119 inn\u0105 posta\u0107. Profesor Szarota, chc\u0105c wykaza\u0107, \u017ce te mordy nie by\u0142y czym\u015b unikalnym, powo\u0142uje si\u0119 na pogrom w Kownie, kt\u00f3re by\u0142o wielkim miastem, a nie mie\u015bcin\u0105 w rodzaju Jedwabnego. W\u0142a\u015bnie takie por\u00f3wnanie daje efekt z pewno\u015bci\u0105 przez Szarot\u0119 nie zamierzony. W historiografii Holocaustu zalicza si\u0119 cz\u0119\u015b\u0107 spo\u0142ecze\u0144stw Litwy, \u0141otwy, Ukrainy i Rumunii do takich, kt\u00f3re dobrowolnie wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142y z Niemcami, tak\u017ce w dziele Zag\u0142ady, co rzuca pewien cie\u0144 na te narody.<\/span><\/p>\n A przecie\u017c, gdy dosz\u0142o do mordu w Jedwabnem, Polakom nic jeszcze nie grozi\u0142o za pomaganie \u017bydom. 10 lipca 1941 roku nie by\u0142o jeszcze za to kary \u015bmierci.<\/b><\/span><\/p>\n – To by\u0142y same pocz\u0105tki porz\u0105dku niemieckiego! To jest PRZED ZAG\u0141AD\u0104. Nikogo nie zmuszano, by napada\u0142 i zabija\u0142, chocia\u017c w r\u00f3\u017cnych miejscowo\u015bciach Niemcy podjudzali do pogrom\u00f3w.<\/span><\/p>\n Czy zgadza si\u0119 Pan ze stwierdzeniem Grossa, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo Jedwabnego jest w jakim\u015b sensie odpowiedzialne za ten mord?<\/b><\/span><\/p>\n – Trudno sobie wyobrazi\u0107, \u017ce nieliczna grupka chuligan\u00f3w wymordowa\u0142a tysi\u0105c czy ponad tysi\u0105c os\u00f3b. Zupe\u0142nie dziwne wydaje si\u0119 r\u00f3wnie\u017c zadawanie w tym kontek\u015bcie pytania, dlaczego \u017bydzi si\u0119 nie bronili. Do\u015bwiadczenie drugiej wojny \u015bwiatowej, Holocaustu i XX-wiecznych totalitaryzm\u00f3w pokazuje, \u017ce s\u0105 sytuacje, kt\u00f3re czyni\u0105 cz\u0142owieka bezbronnym. Ludzie otoczeni przez okrutnych zab\u00f3jc\u00f3w, pozbawieni szansy ratunku, nie broni\u0105 si\u0119. Tak by\u0142o z sowieckimi je\u0144cami wojennymi, wi\u0119\u017aniami gu\u0142agu, polskimi oficerami w Katyniu, wi\u0119\u017aniami oboz\u00f3w. Walczy\u0107 m\u00f3g\u0142 cz\u0142owiek, kt\u00f3ry jeszcze mia\u0142 w sobie wewn\u0119trzn\u0105 si\u0142\u0119 i mia\u0142 cho\u0107 troch\u0119 nadziei na uratowanie si\u0119. Tam, gdzie tej nadziei, szansy na nadziej\u0119 nie by\u0142o -zabito ju\u017c cz\u0142owieka, zanim go zabito fizycznie. I to, \u017ce drzwi mieszka\u0144c\u00f3w Jedwabnego by\u0142y zamkni\u0119te przed \u017bydami, \u017ce nie zjawili si\u0119 ludzie, kt\u00f3rzy by pr\u00f3bowali ich ratowa\u0107, i to, \u017ce pewnie nie s\u0142yszeli ani s\u0142owa wsp\u00f3\u0142czucia – to by\u0142o cz\u0119\u015bci\u0105 zab\u00f3jstwa poprzedzaj\u0105cego sam\u0105 \u015bmier\u0107.<\/span><\/p>\n<\/div>\n Gdyby mieli szans\u0119 ocalenia, gdyby mogli znale\u017a\u0107 schronienie u kt\u00f3rego\u015b z s\u0105siad\u00f3w, pewno chocia\u017c cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w by si\u0119 ukry\u0142a, a mo\u017ce i uratowa\u0142a. Gdyby Polacy otworzyli drzwi… Ale w Jedwabnem – jak w Sodomie – nie znalaz\u0142o si\u0119 dziesi\u0119ciu sprawiedliwych.<\/b><\/span><\/p>\n – Niestety, drzwi by\u0142y zamkni\u0119te, a wielu mieszka\u0144c\u00f3w miasta bra\u0142o udzia\u0142 w orgii mordu. Zanotowano tylko jeden przypadek czynnej pomocy. Rodzina udzielaj\u0105ca tej pomocy musia\u0142a opu\u015bci\u0107 miejsce zamieszkania.<\/span><\/p>\n Drugi w\u0105tek tej dyskusji, kt\u00f3ra toczy si\u0119 wok\u00f3\u0142 wydarze\u0144 w Jedwabnem -to kwestia odpowiedzialno\u015bci.<\/b><\/span><\/p>\n – Jest oczywiste, \u017ce to Niemcy stworzyli pod\u0142o\u017ce do z\u0142a i mordu. Gdyby nie oni, dosz\u0142oby mo\u017ce w niekt\u00f3rych miejscach do pogrom\u00f3w, ale nie do masowych mord\u00f3w. Zatrute powietrze, kt\u00f3rym oddycha\u0142a Europa, by\u0142o dzie\u0142em niemieckim. Ale ludzie, kt\u00f3rzy dokonali mordu w Jedwabnem, zrobili to sami, z w\u0142asnej woli. Ten czyn wskazuje na to, \u017ce oni w \u017bydach nie widzieli ludzi. Antysemityzm, kt\u00f3ry istnia\u0142 wcze\u015bniej, przybra\u0142 nowe, radykalne formy. Przed wojn\u0105 narasta\u0142o poczucie, \u017ce \u017bydzi s\u0105 w Polsce zagro\u017ceniem, \u017ce nale\u017cy pozby\u0107 si\u0119 ich. Mieszka\u0144cy Jedwabnego w pewnej chwili poczuli, \u017ce mog\u0105 tego dokona\u0107. I nie mieli \u017cadnych hamulc\u00f3w, wykorzystali sytuacj\u0119, kt\u00f3r\u0105 Niemcy stworzyli. W stosunku do \u017byd\u00f3w uda\u0142o si\u0119 wykreowa\u0107 odwag\u0119 zbrodni, bo \u017bydzi byli poza obszarem moralnej odpowiedzialno\u015bci.<\/span><\/p>\n Czy tymi lud\u017ami kierowa\u0142a chciwo\u015b\u0107, czy chcieli przej\u0105\u0107 te biedne domki i maszyny do szycia? – Nie wiem. Jedna rzecz to jest podej\u015bcie do \u017byd\u00f3w, a druga – sza\u0142 niszczenia i mordu, kt\u00f3ry tworzy co\u015b takiego w ludziach, \u017ce oni si\u0119 w nim zatracaj\u0105.<\/span><\/p>\n Czy uwa\u017ca Pan, \u017ce sprawa mordu w Jedwabnem obci\u0105\u017ca w jakim\u015b sensie wszystkich Polak\u00f3w?<\/b><\/span><\/p>\n – Nie, tego nie m\u00f3wi\u0119. To, co si\u0119 wydarzy\u0142o, nie by\u0142o wynikiem stanowiska rz\u0105du polskiego w Londynie czy polskiego podziemia w kraju. Nie mo\u017cna na podstawie takich wydarze\u0144 kreowa\u0107 obrazu okresu okupacji i stosunk\u00f3w \u017cydowsko-polskich w tym czasie. Trzeba jednak przyzna\u0107 si\u0119, \u017ce istniej\u0105cy w Polsce antysemityzm, kt\u00f3ry sw\u00f3j punkt kulminacyjny osi\u0105gn\u0105\u0142 w ko\u0144cu lat 30. – odcisn\u0105\u0142 swoje pi\u0119tno na postawach Polak\u00f3w wobec \u017byd\u00f3w w czasie wojny.<\/span><\/p>\n Nie mo\u017cna pisa\u0107 historii, w kt\u00f3rej jest miejsce tylko na dum\u0119, patriotyzm i bohaterskie czyny, a rzeczy niechlubne chowa si\u0119 pod dywan. Polska d\u0142ugo \u017cy\u0142a w przekonaniu w\u0142asnej niewinno\u015bci i to si\u0119 sta\u0142o te\u017c nakazem wychowawczym, os\u0142on\u0105 przed wszystkimi zarzutami. Potrzebna jest \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce to na wsp\u00f3\u0142czesnych Polakach ci\u0105\u017cy odpowiedzialno\u015b\u0107 za takie wychowanie m\u0142odego pokolenia, by by\u0142o odporne na pokus\u0119 antysemityzmu. To nie jest teraz spraw\u0105 \u017byd\u00f3w, \u017bydzi nie s\u0105 ju\u017c zale\u017cni od tego, jaki b\u0119dzie do nich stosunek w Polsce i co Polacy o nich my\u015bl\u0105.<\/span><\/p>\n Jak – w kontek\u015bcie ujawnienia mordu w Jedwabnem – widzi Pan perspektyw\u0119 przysz\u0142o\u015bci stosunk\u00f3w polsko-\u017cydowskich?<\/b><\/span><\/p>\n – Nie wierz\u0119, \u017ce narody s\u0105 opanowane przez wiecznie z\u0142e albo dobre duchy. Widz\u0119, \u017ce zachodz\u0105 zmiany i nigdy nie uwa\u017ca\u0142em, \u017ce Polacy s\u0105 narodem niepoprawnych antysemit\u00f3w. Nie powiem, \u017ce Polacy nie byli po wojnie w wyj\u0105tkowo trudnej sytuacji -oczywi\u015bcie, \u017ce byli. Ale w innych krajach, gdzie te\u017c nie by\u0142o \u0142atwo, nie by\u0142o Kielc. Nie broni\u0119 Polak\u00f3w, nie broni\u0119 \u017byd\u00f3w; dla mnie wa\u017cne jest, \u017ceby ten \u015bwiat, w kt\u00f3rym \u017cyjemy, by\u0142 inny. Bo ten \u015bwiat przeszed\u0142 przez tragiczne choroby: faszyzm, rasizm, totalitaryzm, antysemityzm. To by\u0142y wyrazy jakiego\u015b strasznego kryzysu ludzkiej \u015bwiadomo\u015bci, moralno\u015bci, religii. Elementem powrotu do normy jest m\u00f3wienie prawdy. Trzeba m\u00f3wi\u0107 prawd\u0119, trzeba uczy\u0107 prawdy. I s\u0105 ludzie odwa\u017cni, kt\u00f3rzy t\u0119 prawd\u0119 m\u00f3wi\u0105. I wielu jest ludzi, kt\u00f3rzy s\u0142uchaj\u0105. Je\u015bli por\u00f3wna\u0107 dyskusj\u0119 wok\u00f3\u0142 Jedwabnego z dyskusj\u0105 po wspomnianym artykule B\u0142o\u0144skiego -jaka by\u0142a wtedy awantura, jakie pot\u0119pienie – to dzisiejsza dyskusja jest umiarkowana i na zupe\u0142nie innym poziomie.<\/span><\/p>\n Czy nie my\u015bli Pan, \u017ce debata na temat mordu w Jedwabnem mo\u017ce sta\u0107 si\u0119 dla Polak\u00f3w elementem psychoterapii historycznej, narodowej? U\u015bwiadomienie sobie, \u017ce Polacy byli zdolni do czynienia z\u0142a, przywraca nam \u015bwiadomo\u015b\u0107 w\u0142asnej u\u0142omno\u015bci, czujno\u015b\u0107 moraln\u0105, stanowi szans\u0119 na pozbycie si\u0119 pychy. Do\u015bwiadczenie Jedwabnego by\u0107 mo\u017ce uczyni w jakim\u015b sensie nasze rozumienie historii Polski bogatszym.<\/b><\/span><\/p>\n – Prawdziwszym. Dla narodu, dla spo\u0142ecze\u0144stwa jest bardzo wa\u017cne, \u017ce to spo\u0142ecze\u0144stwo mo\u017ce powiedzie\u0107: przeszli\u015bmy przez to. Jak dobrze, \u017ce mo\u017cna powiedzie\u0107: by\u0142y r\u00f3\u017cne okresy, mieli\u015bmy nie tylko bohater\u00f3w, mieli\u015bmy nie tylko powstania. Nie zawsze bronili\u015bmy niewinnych, grzeszyli\u015bmy w stosunku do ludzi niewinnych, najs\u0142abszych. Nasza historia jest nie tylko histori\u0105 chwa\u0142y. Jest tak\u017ce histori\u0105 pr\u00f3by, z kt\u00f3rej -o ile istnieje co\u015b takiego jak lekcja historyczna – mo\u017cna si\u0119 uczy\u0107, jak powinna wygl\u0105da\u0107 przysz\u0142o\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n Israel Gutman<\/span>\u00a0<\/b>urodzi\u0142 si\u0119 w 1923 r. w\u00a0Warszawie<\/a><\/strong><\/span>. Walczy\u0142 w powstaniu w getcie warszawskim, p\u00f3\u017aniej by\u0142 wi\u0119\u017aniem Majdanka, O\u015bwi\u0119cimia i Mauthausen. Po wojnie wyemigrowa\u0142 do Izraela. Profesor historii na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie, dyrektor centrum naukowego Instytutu Pami\u0119ci Narodowej Yad Vashem<\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/section>\n Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em> <\/p>\n Odwaga zbrodni. O Jedwabnem m\u00f3wi prof. Israel Gutman Barbara Engelking-Boni [ 9 luty 2001 ] Israel Gutman (1923-2013) Wywiad z profesorem Israelem Gutmanem o zbrodni w Jedwabnem. Rozmawia Barbara Engelking-Boni Barbara Engelking-Boni: Od wielu lat zajmuje si\u0119 Pan tematem zag\u0142ady \u017byd\u00f3w w Europie w czasie II wojny \u015bwiatowej, wie Pan na ten temat niemal […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62208"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=62208"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62208\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":62237,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62208\/revisions\/62237"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=62208"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=62208"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=62208"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n<\/b><\/span><\/p>\n
\n
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n
\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
![\"\"](\"http:\/\/www.reunion68.com\/Biuletyn\/img\/wyborcza.png\")
<\/a>Odwaga zbrodni. O Jedwabnem m\u00f3wi prof. Israel Gutman<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\nBarbara Engelking-Boni
\n<\/strong>[ 9 luty 2001 ]<\/span><\/span>
\n<\/strong><\/span><\/p>\n
\n![](\"http:\/\/bi.gazeta.pl\/im\/00\/ac\/e0\/z14724096Q,Israel-Gutman.jpg\")
Israel Gutman (1923-2013)<\/em><\/span><\/p>\n