{"id":62262,"date":"2018-06-21T17:09:12","date_gmt":"2018-06-21T15:09:12","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=62262"},"modified":"2018-06-21T13:40:41","modified_gmt":"2018-06-21T11:40:41","slug":"21-09-30","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=62262","title":{"rendered":"J\u00f3zef Lebenbaum. M\u00f3j polski ob\u0142\u0119d"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>J\u00f3zef Lebenbaum. M\u00f3j polski ob\u0142\u0119d<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Katarzyna Bielas<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Gdybym nie wyjecha\u0142 z Polski, aresztowano by mnie m.in. za wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Woln\u0105 Europ\u0105. \u017bona nie chcia\u0142a wyjecha\u0107, musia\u0142em si\u0119 rozwie\u015b\u0107 w ekspresowym tempie (Fot. Adam St\u0119pie\u0144 \/ Agencja Gazeta)<\/em><\/span><\/p>\n

Siedzia\u0142y na mnie SB i KGB. Sporo czasu zajmowa\u0142o mi gubienie szpicli. Na szcz\u0119\u015bcie dyskretnie chroni\u0142a mnie szwedzka policja<\/strong><\/p>\n

J\u00f3zef Lebenbaum (ur. w 1930 roku, emigrant 1968, w latach 70. i 80. Organizator pomocy dla polskiej opozycji, wsp\u00f3\u0142za\u0142o\u017cyciel Komitetu Poparcia \u201eSolidarno\u015bci\u201d, szef agencji fotograficznej IPA (Independent Polish Agency), \u015bwiatowy koordynator CSSO (Conference of \u201eSolidarity\u201d Support Organizations). W 2007 roku odznaczony Krzy\u017cem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski. Mieszka w Lundzie i Warszawie)<\/i><\/p>\n

Rozmowa Du\u017cego Formatu z
\nJ\u00f3zefem Lebenbaumem, emigrantem 1968 roku, wieloletnim koordynatorem mi\u0119dzynarodowej pomocy dla polskiej opozycji<\/strong><\/p>\n

Wyjecha\u0142e\u015b z Polski, bo si\u0119 ba\u0142e\u015b?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Nie jestem tch\u00f3rzem. Wyjecha\u0142em, bo si\u0119 wkurwi\u0142em. Tak odpowiedzia\u0142em na pytanie o wyjazd zadane w projekcie Krystyny Piotrowskiej w Zach\u0119cie \u201eWyjecha\u0142am, wyjecha\u0142em z Polski, bo\u2026\u201d przygotowanym z okazji 40. rocznicy Marca.<\/span><\/p>\n

Na wizyt\u00f3wce umie\u015bci\u0142e\u015b dwa adresy \u2013 Lund, gdzie trafi\u0142e\u015b jako emigrant 1968 roku, i Warszaw\u0119, w kt\u00f3rej si\u0119 urodzi\u0142e\u015b i przed wojn\u0105 wychowa\u0142e\u015b.<\/strong><\/p>\n

\u2013 Teraz du\u017co czasu sp\u0119dzam w Warszawie, wynajmuj\u0119 mieszkanie na Ho\u017cej.<\/span><\/p>\n

Mimo \u017ce po 1968 roku przez 22 lata mia\u0142em szlaban na wjazd, o Szwecji nigdy nie powiedzia\u0142em: \u201eu nas\u201d. Nie by\u0142em jak inni emigranci, kt\u00f3rzy po dw\u00f3ch latach chwalili si\u0119 \u201eswoj\u0105 Szwecj\u0105\u201d. M\u00f3j j\u0119zyk to polski, szwedzkiego uczy\u0142em si\u0119 niech\u0119tnie, zmuszony sytuacj\u0105, moi przodkowie nie budowali katedry w Lundzie.<\/span><\/p>\n

Katedry, w przedsionku kt\u00f3rej po wybuchu stanu wojennego pozwolono Polakom zorganizowa\u0107 strajk g\u0142odowy. By\u0142e\u015b rzecznikiem prasowym g\u0142oduj\u0105cych.<\/strong><\/p>\n

\u2013 Dzi\u0119ki moim staraniom w krypcie tej tysi\u0105cletniej katedry pierwszy raz od czas\u00f3w reformacji odby\u0142o si\u0119 katolickie nabo\u017ce\u0144stwo. Za spraw\u0119 polsk\u0105. Z kolei po niedzielnym, w katedrze, postawili\u015bmy puszki, Szwedzi ustawiali si\u0119 do nich w kolejkach, zebrali\u015bmy a\u017c 26 tysi\u0119cy koron.<\/span><\/p>\n

Ty zabiega\u0142e\u015b o nabo\u017ce\u0144stwo?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Jestem ateist\u0105, ale uwa\u017cam, \u017ce dla wa\u017cnej sprawy trzeba umie\u0107 wyj\u015b\u0107 poza w\u0142asne pogl\u0105dy.<\/span><\/p>\n

W czasie strajk\u00f3w \u2013 bo by\u0142y dwa \u2013 zawi\u0105za\u0142 si\u0119 oficjalnie szwedzki Komitet Poparcia \u201eSolidarno\u015bci\u201d. Zosta\u0142em zast\u0119pc\u0105 przewodnicz\u0105cego, Szweda Jana Axela Stolza, na skarbnika wzi\u0105\u0142em Paw\u0142a Chylickiego, zi\u0119cia biskupa Lundu i cz\u0142onka rady ko\u015bcielnej, \u017ceby nie zacz\u0119to krzycze\u0107, \u017ce \u017bydzi kradn\u0105. Obstawi\u0142em si\u0119. Potem moim najbardziej zaufanym wsp\u00f3\u0142pracownikiem w tajnych operacjach sta\u0142 si\u0119 Mirek Ancypo.<\/span><\/p>\n

Od pocz\u0105tku chcia\u0142em dzia\u0142a\u0107, co\u015b robi\u0107 dla Polski,
\nuwa\u017ca\u0142em si\u0119 za emigranta politycznego<\/strong>.<\/p>\n

Ju\u017c w 1969 roku, kiedy by\u0142em jeszcze w obozie na Marstrandzie, gdzie dawano mi 5 koron dziennie na drobne wydatki, wysup\u0142a\u0142em par\u0119 groszy i pojecha\u0142em do G\u00f6teborga, \u017ceby spotka\u0107 si\u0119 z przewodnicz\u0105cym student\u00f3w szwedzkich. Pr\u00f3bowa\u0142em nam\u00f3wi\u0107 ich do jakiego\u015b uczczenia pierwszej rocznicy Marca, w ko\u0144cu by\u0142y to wydarzenia studenckie, ale powiedzieli, \u017ce to jest sprawa nieaktualna. Kiedy w 1976 roku powsta\u0142 KOR i nareszcie by\u0142 partner do dzia\u0142ania, zobowi\u0105za\u0142em si\u0119 do wysy\u0142ania 100 koron miesi\u0119cznie dla represjonowanych.<\/span><\/p>\n

Jeszcze przed wyjazdem z Polski wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142em z Woln\u0105 Europ\u0105.<\/span><\/p>\n

Przed wyjazdem by\u0142e\u015b dziennikarzem \u0142\u00f3dzkiego \u201eG\u0142osu Robotniczego\u201d, organu PZPR, sprawozdawc\u0105 sejmowym. Nale\u017ca\u0142e\u015b do partii.<\/strong><\/p>\n

\u2013 Pracowa\u0142em te\u017c w ZMP, po powrocie z ZSRR chcia\u0142em co\u015b robi\u0107, dzia\u0142a\u0107.<\/span><\/p>\n

W listopadzie 1939 roku wyjecha\u0142em z rodzin\u0105 na wsch\u00f3d. Ojciec by\u0142 w Bia\u0142ymstoku, przys\u0142a\u0142 list, \u017ce mamy natychmiast do niego do\u0142\u0105czy\u0107. Wzi\u0119li\u015bmy tylko podr\u0119czny baga\u017c, mama te\u017c karaku\u0142owe futro, i ch\u0142opskim wozem pojechali\u015bmy do Ma\u0142kini. Dalej poci\u0105giem, niestety na miejscu okaza\u0142o si\u0119, \u017ce ojciec przeni\u00f3s\u0142 si\u0119 do Wilna, do kt\u00f3rego trzeba by\u0142o przedziera\u0107 si\u0119 nielegalnie przez granic\u0119. Wilno by\u0142o wtedy litewskim miastem, w czerwcu 1940 roku przyszli jednak bolszewicy, nast\u0105pi\u0142a aneksja Litwy przez ZSRR i zacz\u0119\u0142y si\u0119 wyw\u00f3zki na Syberi\u0119. Nas na szcz\u0119\u015bcie nie zes\u0142ano do \u0142agru, pojechali\u015bmy na tzw. przesiedlenie do Kraju A\u0142tajskiego.<\/span><\/p>\n

Najgorsze by\u0142o zimno \u2013 kiedy si\u0119 budzili\u015bmy w naszej cha\u0142upce, woda w wiadrach by\u0142a \u015bci\u0119ta lodem. Prawie nie by\u0142o chleba, \u017cywili\u015bmy si\u0119 tym, co uda\u0142o si\u0119 wyhodowa\u0107 w przydomowym ogr\u00f3dku, czyli g\u0142\u00f3wnie kartoflami.<\/span><\/b><\/p>\n

\u017beby pozby\u0107 si\u0119 wszy, zakopywa\u0142o si\u0119 w \u015bniegu koszul\u0119, zostawiwszy <\/strong>
\nna zewn\u0105trz tylko kawa\u0142ek \u2013 wszy si\u0119 na nim gromadzi\u0142y, wtedy si\u0119<\/strong>
\n je zgarnia\u0142o. Na kr\u00f3tko, ale dzia\u0142a\u0142o.<\/strong><\/p>\n

Du\u017co chorowa\u0142em, na malari\u0119, tyfus\u2026 Na szcz\u0119\u015bcie od 1943 roku mog\u0142em p\u00f3j\u015b\u0107 do polskiej szko\u0142y, kt\u00f3r\u0105 zorganizowa\u0142 m\u00f3j ojciec. Wr\u00f3cili\u015bmy w 1946.<\/span><\/p>\n

Z rodzicami w warszawskich \u0141azienkach, w rocznic\u0119 3 maja, 1934 lub 1935 roku Archiwum J\u00f3zefa Lebenbauma<\/em><\/span><\/p>\n

I co dalej?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Chodzi\u0142em do gimnazjum, potem zaliczy\u0142em a\u017c 30 miesi\u0119cy wojska, w czo\u0142gach, w tzw. Czarnej Dywizji w \u017baganiu, to tam wst\u0105pi\u0142em do PZPR. Pracowa\u0142em w \u0142\u00f3dzkim ZMP jako kulturalno-o\u015bwiatowy, kierowa\u0142em m.in. robotniczym zespo\u0142em pie\u015bni i ta\u0144ca, w kt\u00f3rym wyst\u0119powa\u0142 Staszek Mikulski. Du\u017co wyje\u017cd\u017cali\u015bmy, w czasie wakacji dawali\u015bmy koncerty, je\u017adzili\u015bmy na obozy w\u0119drowne z wyst\u0119pami.<\/span><\/p>\n

W 1955 roku wyrzucili mnie, bo na zebraniu oskar\u017cy\u0142em kierownictwo o nieuczciwo\u015b\u0107, przekr\u0119ty. Zlecali np., bardzo drogo, robienie dekoracji na akademie i pochody, mo\u017cna by\u0142o o wiele taniej, ale zblatowani z nimi plastycy odpalali im po\u0142ow\u0119.<\/span><\/p>\n

Zosta\u0142em bez pracy, uratowa\u0142 mnie m\u00f3j znajomy Tadeusz Gutkowski, \u201ewoldenberczyk\u201d, kt\u00f3ry jako naczelny \u201eG\u0142osu Robotniczego\u201d przyj\u0105\u0142 mnie do pracy. Pisa\u0142em o polityce partyjnej, komentarze na temat spraw zagranicznych. Na fali odwil\u017cy popiera\u0142em doj\u015bcie Gomu\u0142ki do w\u0142adzy, wybrano mnie wtedy do kolegium redakcyjnego, z kt\u00f3rego wkr\u00f3tce mnie usuni\u0119to. Dostawa\u0142em ostrze\u017cenia, upomnienia, nagany partyjne, cenzura mnie zdejmowa\u0142a.<\/span><\/b><\/p>\n

Za co?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Nie podoba\u0142o si\u0119 na przyk\u0142ad, kiedy w czasie rewolucji w\u0119gierskiej 1956 roku postawi\u0142em stolik z w\u0119giersk\u0105 flag\u0105 pod siedzib\u0105 redakcji na Piotrkowskiej i zbiera\u0142em pieni\u0105dze na pomoc dla W\u0119gr\u00f3w. Albo kiedy o\u015bwiadczy\u0142em na zebraniu, \u017ce jako niewierz\u0105cy nie wierz\u0119 te\u017c w to, \u017ce Beria przez 20 lat by\u0142 agentem obcych wywiad\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W 1968 roku wyrzucili mnie z PZPR. Nie uda\u0142o si\u0119 na zebraniu partyjnym w pracy, bo koledzy tego nie przeg\u0142osowali, cho\u0107 wyrzucono wtedy wszystkich innych nieprawego pochodzenia. Widocznie koledzy mnie lubili, w przeddzie\u0144 przyszli do mnie do domu z flaszk\u0105. \u201eJutro b\u0119dziemy ci\u0119 wyrzuca\u0107, a dzi\u015b si\u0119 napijmy\u201d.<\/span><\/p>\n

Dokona\u0142a tego dopiero Wojew\u00f3dzka Komisja Kontroli Partyjnej. Jeszcze 8 kwietnia by\u0142em w Sejmie, ale mojego artyku\u0142u ju\u017c nie podpisano.<\/span><\/p>\n

Wiedzia\u0142em, \u017ce szykowane s\u0105 procesy pokazowe, kt\u00f3re maj\u0105 udowodni\u0107,<\/strong>
\n jak \u017ali i szkodliwi dla Polski s\u0105 syjoni\u015bci, i ja mam by\u0107 bohaterem jednego z nich.<\/strong><\/p>\n

Atmosfera pomarcowa wok\u00f3\u0142 mnie by\u0142a nie do zniesienia, w Klubie Dziennikarza koledzy bali si\u0119 ze mn\u0105 przywita\u0107. Potem zarz\u0105d zabroni\u0142 takim jak ja wst\u0119pu do klubu.<\/span><\/p>\n

Co z Woln\u0105 Europ\u0105?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Zbiera\u0142em informacje do raportu o wydarzeniach marcowych<\/span>.<\/p>\n

Jak je przekazywa\u0142e\u015b?<\/span><\/p>\n

\u2013 Przez po\u015brednik\u00f3w. Uwa\u017cam, \u017ce jestem dalej zobowi\u0105zany do dochowania pewnych tajemnic. Nie pisa\u0142em ca\u0142ego raportu, RWE musia\u0142a mie\u0107 trzy niezale\u017cne \u017ar\u00f3d\u0142a \u2013 ja opisywa\u0142em, co dzia\u0142o si\u0119 w \u0141odzi, Krakowie, Warszawie.<\/span><\/p>\n

Z tego, co wiem, gdybym nie wyjecha\u0142, aresztowano by mnie m.in. za t\u0119 wsp\u00f3\u0142prac\u0119. \u017bona nie chcia\u0142a wyjecha\u0107, musia\u0142em si\u0119 rozwie\u015b\u0107 w ekspresowym tempie, co nie by\u0142o \u0142atwe, zostawi\u0142em tu te\u017c c\u00f3rk\u0119 i chor\u0105 matk\u0119.<\/span><\/p>\n

Wsiad\u0142em w poci\u0105g do Wiednia, kt\u00f3ry rusza\u0142 ze s\u0142ynnego z marcowych po\u017cegna\u0144 warszawskiego Dworca Gda\u0144skiego, ale dopiero w Koluszkach. Kiedy w Wiedniu wszed\u0142em do pensjonatu, ju\u017c czekali na mnie dwaj pracownicy RWE, Wacek Pomorski i Andrzej Chilecki. Zrelacjonowa\u0142em sytuacj\u0119 w Polsce, napisa\u0142em kilka sprawozda\u0144. W 1969 roku mieszka\u0142em w Sztokholmie, w skrytce RWE, mieszkaniu, na adres kt\u00f3rego mo\u017cna by\u0142o pisa\u0107 z Polski. Moim zadaniem by\u0142o dwa razy w tygodniu dostarcza\u0107 im t\u0119 poczt\u0119.<\/span><\/p>\n

Opuszczaj\u0105c Polsk\u0119, wiedzia\u0142em, \u017ce nie chc\u0119 jecha\u0107 do Izraela, nie zabra\u0142em si\u0119 wi\u0119c z przedstawicielami agencji \u017cydowskiej, kt\u00f3rzy czekali na peronie w Wiedniu. My\u015bla\u0142em o Stanach, ale dowiedzia\u0142em si\u0119, \u017ce po obozach w Turcji i W\u0142oszech akurat je\u017adzi szwedzka komisja, wybiera uchod\u017ac\u00f3w politycznych. Szwecja przyjmowa\u0142a wtedy 1500 os\u00f3b rocznie. Pojecha\u0142em do obozu Latina pod Rzymem, stan\u0105\u0142em przed komisj\u0105. Dosta\u0142em prawo wjazdu do Szwecji jako bezpa\u0144stwowiec, mia\u0142em w\u0142oski dokument podr\u00f3\u017cy ze szwedzk\u0105 wiz\u0105 na p\u00f3\u0142 roku. Zdecydowa\u0142em si\u0119 na Szwecj\u0119, bo to kraj neutralny, blisko Polski, w kt\u00f3rej zosta\u0142a moja 14-letnia c\u00f3rka. Po dw\u00f3ch tygodniach by\u0142em w Szwecji.<\/span><\/b><\/p>\n

Dlaczego po wojnie nie wr\u00f3cili\u015bcie do Warszawy? Wasz dom si\u0119 spali\u0142?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Ocala\u0142, Sienna 43A, dzi\u015b na ty\u0142ach Z\u0142otych Taras\u00f3w. W 1946 roku mieli\u015bmy w naszym mieszkaniu prawo do jednego pokoju.<\/span><\/p>\n

Kiedy z mam\u0105 wr\u00f3cili\u015bmy do Polski, ojciec, kt\u00f3ry by\u0142 wcze\u015bniej w armii Berlinga, siedzia\u0142 w wi\u0119zieniu, oficjalnie za \u201ewsp\u00f3\u0142prac\u0119 z obcymi bandami\u201d, a tak naprawd\u0119 za podniesienie g\u0142osu na burmistrza \u0141odzi. Jak go wypu\u015bcili, poszli\u015bmy na Sienn\u0105, z powod\u00f3w sentymentalnych. W trzech pokojach z kuchni\u0105 mieszka\u0142y teraz cztery rodziny, jedna w holu, ogrzewali si\u0119 koz\u0105. Otoczy\u0142a nas grupa wrogich ludzi, my\u015bleli, \u017ce kogo\u015b wyrzucimy. Powiedzieli\u015bmy, \u017ce my tylko chcieli\u015bmy zobaczy\u0107, \u017ce mieszkamy teraz w \u0141odzi, wtedy pojawi\u0142a si\u0119 herbata, zacz\u0119li\u015bmy rozmawia\u0107. Na dole spotkali\u015bmy kuzyna dozorcy, kt\u00f3ry powiedzia\u0142, \u017ce mieszkanie dosta\u0142 niemiecki urz\u0119dnik, kt\u00f3ry w 1944 zabra\u0142 wszystkie nasze rzeczy do Niemiec, nie zostawi\u0142 nawet kawa\u0142ka krzes\u0142a.<\/span><\/p>\n

Opowiedz o przedwojennej Warszawie.<\/strong><\/p>\n

\u2013 Tu si\u0119 urodzi\u0142em, ale pocz\u0119ty zosta\u0142em w Pary\u017cu, gdzie rodzice wyjechali w celach zarobkowych. By\u0142 kryzys 1924 roku, ojciec nie mia\u0142 pracy. W Pary\u017cu mieszkali na stryszku, gdzie nie wolno by\u0142o gotowa\u0107. Ojciec w dzie\u0144 pracowa\u0142 przy ta\u015bmie w Renault, a wieczorem studiowa\u0142 w Wy\u017cszej Szkole Handlowej, kt\u00f3r\u0105 sko\u0144czy\u0142, by\u0142 dyplomowanym ksi\u0119gowym.<\/span><\/p>\n

Kiedy matka zasz\u0142a w ci\u0105\u017c\u0119, wr\u00f3cili. W Warszawie ojciec zosta\u0142 szefem w firmie Goodopon, przedstawicielstwie ameryka\u0144skiego Goodyeara, w wielkiej kamienicy na rogu Marsza\u0142kowskiej i Alej Jerozolimskich, tam gdzie teraz jest Novotel. Mieli biuro na sz\u00f3stym pi\u0119trze, na si\u00f3dmym by\u0142a centrala Falangi. Z lud\u017ami z Falangi spotyka\u0142 si\u0119 w windzie.<\/span><\/p>\n

Ostatnie zdj\u0119cie rodzic\u00f3w, Gustawy i Micha\u0142a Lebenbaum\u00f3w, na molo w Sopocie, 1960 roku Archiwum w\u0142asne J\u00f3zefa Lebenbauma<\/em><\/span><\/p>\n

Rodzice wybrali Pary\u017c, znali francuski?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Znali j\u0119zyki. Ojciec urodzi\u0142 si\u0119 w 1900 roku, matka w 1904, oboje w \u017cydowskich rodzinach, ale sko\u0144czyli ju\u017c polskie gimnazja, mama \u2013 pensj\u0119, a ojciec \u2013 niepodleg\u0142o\u015bciowe gimnazjum Zgromadzenia Kupc\u00f3w i Przemys\u0142owc\u00f3w na Lesznie, w kt\u00f3rym w 1906 roku zacz\u0105\u0142 si\u0119 strajk o polsk\u0105 mow\u0119. W 1919 ojciec postanowi\u0142 p\u00f3j\u015b\u0107 na wojn\u0119 polsko-bolszewick\u0105, zg\u0142osi\u0142 si\u0119 do punktu w Stryju. Potem ca\u0142e \u017cycie opowiada\u0142, \u017ce chcia\u0142 zosta\u0107 bohaterem, ale mu nie wysz\u0142o, bo w podr\u00f3\u017cy zgubi\u0142 okulary. Powiedziano mu: \u201eCh\u0142opcze, wracaj do domu. W Stryju \u0142atwiej o ochotnika ni\u017c o okulary\u201d.<\/span><\/p>\n

M\u00f3j dziadek ze strony ojca, kt\u00f3ry zmar\u0142 w 1929, rok przed moim urodzeniem, by\u0142 kierownikiem administracji \u201eHajnta\u201d, najwi\u0119kszej gazety w jidysz, kt\u00f3ra mia\u0142a wydania paryskie, nowojorskie, kijowskie, by\u0142a bardzo syjonistyczna. Pisa\u0142 do niej Isaac Bashevis Singer. Kiedy dosta\u0142 Nobla, by\u0142em akurat w Uppsali, gdzie zgodnie z tradycj\u0105 w Kr\u00f3lewskiej Bibliotece laureaci maj\u0105 spotkania, wyk\u0142ady. Podszed\u0142em i m\u00f3wi\u0119: \u201eNazywam si\u0119 Lebenbaum. To nazwisko mojego dziadka. Mo\u017ce pan je zna?\u201d. A Singer: \u201eOczywi\u015bcie, przecie\u017c on mi p\u0142aci\u0142\u201d.<\/span><\/p>\n

Rodzina dziadka by\u0142a zasymilowana?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Dziadek nie by\u0142 religijny, ale poczuwa\u0142 si\u0119 do \u017cydostwa. W pi\u0105tek wiecz\u00f3r spotyka\u0142a si\u0119 u niego ca\u0142a rodzina, grali w karty, pili w\u00f3dk\u0119, dyskutowali. Mieszka\u0142 na Ogrodowej 18, w ogromnym, sze\u015bciopokojowym mieszkaniu, mia\u0142 siedmioro dzieci. Jeden z braci ojca by\u0142 producentem filmowym, wyprodukowa\u0142 znane przed wojn\u0105 filmy \u201eAntek policmajster\u201d i \u201eManewry mi\u0142osne\u201d.<\/span><\/p>\n

To by\u0142a Ogrodowa po drugiej stronie s\u0105d\u00f3w, kt\u00f3re p\u00f3\u017aniej sta\u0142y si\u0119 granic\u0105 getta. Jedna z si\u00f3str ojca, 30-letnia Szoszana, by\u0142a niepe\u0142nosprawna, podczas bombardowa\u0144 zostawa\u0142a na sz\u00f3stym pi\u0119trze, nie mog\u0142a zej\u015b\u0107 do schronu. Raz wpad\u0142 do mieszkania pocisk, ale prze\u017cy\u0142a.<\/span><\/p>\n

Kiedy przenosili si\u0119 do getta, Niemiec, kt\u00f3ry uzna\u0142, \u017ce znoszenie jej<\/strong>
\n nie ma sensu, po prostu j\u0105 zastrzeli\u0142, w fotelu, na oczach pozosta\u0142ej<\/strong>
\n rodziny. Dowiedzia\u0142em si\u0119 tego p\u00f3\u017aniej. S\u0142abo j\u0105 pami\u0119tam<\/strong>.<\/p>\n

Co najlepiej pami\u0119tasz z dawnej Warszawy?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Najmocniejsze wspomnienia mam z wojny. Do dzisiaj, kiedy id\u0119 Krakowskim Przedmie\u015bciem w stron\u0119 Zamku Kr\u00f3lewskiego, to najpierw widz\u0119 dymi\u0105ce, pal\u0105ce si\u0119 skrzyd\u0142o budynku, dopiero potem wy\u0142ania si\u0119 dzisiejszy zamek. Wojenne wspomnienia w du\u017cym stopniu wypar\u0142y poprzednie, cho\u0107 kiedy wybuch\u0142a wojna, mia\u0142em dziewi\u0119\u0107 lat. Wielkim prze\u017cyciem by\u0142o obl\u0119\u017cenie Warszawy, po raz pierwszy widzia\u0142em zabitych, zasypa\u0142o nas w piwnicy. Prze\u017cy\u0142em ci\u0119\u017ckie bombardowania. Niedaleko domu by\u0142y sk\u0142ady drewna, kt\u00f3re zapali\u0142y si\u0119 8 wrze\u015bnia i p\u0142on\u0119\u0142y do ko\u0144ca pa\u017adziernika, do tej pory mam w nosie zapach tej spalenizny.<\/span><\/p>\n

Kiedy teraz chodz\u0119 ulicami Tward\u0105, Sienn\u0105, Ogrodow\u0105 albo w centrum Lwowsk\u0105, Pozna\u0144sk\u0105\u2026 zawsze towarzyszy mi zdziwienie, \u017ce los mnie tak uhonorowa\u0142, \u017ce z dw\u00f3ch wielkich rodzin ojca i matki tylko ja \u017cyj\u0119 i mog\u0119 tu spacerowa\u0107.<\/span><\/p>\n

Chodzili\u015bcie na Nalewki?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Czasami, dzielnic\u0119 \u017cydowsk\u0105 pami\u0119tam jak przez sen. Mieszka\u0142a tam straszliwa biedota, od piwnic a\u017c po strychy t\u0142oczy\u0142y si\u0119 t\u0142umy ludzi, wszystko by\u0142o przetykane warsztatami, sklepami, magazynami. Ludzie, kt\u00f3rzy funkcjonowali normalnie w mie\u015bcie, w spo\u0142ecze\u0144stwie, nie tylko \u017cydowskim, uciekali do innych dzielnic.<\/span><\/p>\n

Pami\u0119tam pojedyncze epizody, np. przed \u015bwi\u0119tami \u017cydowskimi ojciec zabiera\u0142 mnie na zakupy, ko\u0142o nas, najpierw do Braci Jab\u0142kowskich po zabawki, potem po s\u0142odycze, i z tym wszystkim szli\u015bmy do sieroci\u0144ca Korczaka na Krochmalnej.<\/span><\/p>\n

Kiedy\u015b odprowadza\u0142 mnie do szko\u0142y, szli\u015bmy od lekarza. Chyba na Twardej stali ludzie z kartkami z przodu i z ty\u0142u: \u201ePodejm\u0119 si\u0119 ka\u017cdej pracy\u201d. Na chodniku le\u017ca\u0142 m\u0119\u017cczyzna, kt\u00f3ry zas\u0142ab\u0142 z g\u0142odu, na brzuchu mia\u0142 przyczepion\u0105 kartk\u0119 z zeszytu: \u201eJestem g\u0142odny\u201d. Ojciec kaza\u0142 mi odda\u0107 kanapki, kt\u00f3re nios\u0142em do szko\u0142y, da\u0142 mu jakie\u015b pieni\u0105dze.<\/span><\/p>\n

W cz\u0119\u015bci \u201ePary\u017ca P\u00f3\u0142nocy\u201d, jak nazywano Warszaw\u0119, by\u0142a straszliwa n\u0119dza.<\/strong><\/p>\n

Ojciec dawa\u0142 te\u017c na cele spo\u0142eczne, na organizacj\u0119 pomocy wi\u0119\u017aniom politycznym, bo by\u0142a ju\u017c Bereza Kartuska. Taki by\u0142. Nocowa\u0142 w biurze \u017byd\u00f3wki z dworca.<\/span><\/p>\n

To znaczy?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Ojciec przychodzi\u0142 pieszo do domu podczas przerwy w pracy, przynosi\u0142 stos gazet, jad\u0142 szybko obiad, k\u0142ad\u0142 si\u0119 na sofie, dawa\u0142 mi zegarek i kaza\u0142 si\u0119 obudzi\u0107 za 20 minut. Le\u017ca\u0142em na dywanie, a \u017ce od pi\u0105tego roku \u017cycia umia\u0142em czyta\u0107, poch\u0142ania\u0142em polskie gazety, ju\u017c w dzieci\u0144stwie by\u0142em obcykany politycznie. Pami\u0119tam, jak po tej drzemce zabra\u0142 mnie do sklepu; to si\u0119 zdarzy\u0142o par\u0119 razy. Z wy\u0142adowanymi jedzeniem torbami poszli\u015bmy na Dworzec G\u0142\u00f3wny, kt\u00f3ry by\u0142 mniej wi\u0119cej tam, gdzie teraz Dworzec \u015ar\u00f3dmie\u015bcie. W hali dworcowej koczowa\u0142y setki \u017byd\u00f3w ze Zb\u0105szynia.<\/span><\/p>\n

Tych deportowanych w 1938 roku z Niemiec na granic\u0119? Wcze\u015bniej Polska zaocznie pozbawi\u0142a ich obywatelstwa.<\/strong><\/p>\n

\u2013 Tak, Polacy nie dawali im paszport\u00f3w, zrobili dla nich w Zb\u0105szyniu prowizoryczny ob\u00f3z, ale cz\u0119\u015b\u0107 przyjecha\u0142a do Warszawy. Wiem, \u017ce ojciec zabiera\u0142 z dworca do biura matki z ma\u0142ymi dzie\u0107mi, tam nocowa\u0142y.<\/span><\/p>\n

Co to znaczy, \u017ce jako dziecko by\u0142e\u015b obcykany politycznie?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Wiedzia\u0142em, co to jest Falanga, kto to s\u0105 komuni\u015bci, kto to s\u0105 syjoni\u015bci. Zna\u0142em sk\u0142ad rz\u0105du i opowie\u015bci ojca o zamachu majowym.<\/span><\/p>\n

By\u0142em zbuntowanym dzieckiem, mama przesiadywa\u0142a w kawiarni, ojciec du\u017co je\u017adzi\u0142, mia\u0142 podobno kochanki, nie mieli dla mnie czasu. Nie chcia\u0142em siedzie\u0107 w domu ze s\u0142u\u017c\u0105c\u0105 czy wychowawczyni\u0105 ani uczy\u0107 si\u0119 gry na skrzypcach u nauczyciela w dzielnicy \u017cydowskiej. Ucieka\u0142em, biega\u0142em po mie\u015bcie. Pami\u0119tam jak dzi\u015b demonstracj\u0119 w 1938 roku na Brackiej, \u201eWodzu, prowad\u017a nas na Kowno\u201d, by\u0142a wtedy silna propaganda antylitewska. Kiedy na wakacjach w Druskiennikach p\u0142yn\u0119li\u015bmy z rodzicami statkiem wycieczkowym po Niemnie i statek si\u0119 zepsu\u0142, zacz\u0105\u0142 dryfowa\u0107 na litewsk\u0105 stron\u0119, zdr\u0119twia\u0142em przera\u017cony, \u017ce Litwini nas zabij\u0105.<\/span><\/p>\n

Pami\u0119tam te\u017c radosn\u0105 demonstracj\u0119 z pocz\u0105tku wrze\u015bnia, kiedy Francja i Anglia przyst\u0105pi\u0142y do wojny. W lipcu 1939 roku, na urodziny, dosta\u0142em rower, na kt\u00f3rym przemierza\u0142em Warszaw\u0119, pami\u0119tam strach, kiedy potem wpad\u0142em na nim na niemieckiego oficera. Kocham rower, je\u017adzi\u0142em do niedawna, teraz nie mog\u0119, bo po radioterapii co\u015b mi si\u0119 sta\u0142o z b\u0142\u0119dnikiem.<\/span><\/p>\n

Z antysemickich historii pami\u0119tam tylko opowie\u015bci krewnego matki, kt\u00f3ry nazywa\u0142 si\u0119 Binstein. Pochodzi\u0142 z rodziny, kt\u00f3ra do I wojny \u015bwiatowej prowadzi\u0142a wielkie, najlepsze w Kr\u00f3lestwie Polskim gospodarstwo rolne w Sierpcu.<\/span><\/p>\n

Przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 chodzi\u0142 do Wy\u017cszej Szko\u0142y Gospodarstwa Wiejskiego. By\u0142o tam chyba tylko trzech \u017byd\u00f3w, wi\u0119c ich t\u0142ukli. Nie rozstawa\u0142 si\u0119 z laseczk\u0105 zako\u0144czon\u0105 g\u0142\u00f3wk\u0105 z o\u0142owiu. Kiedy\u015b tak go pobili, \u017ce le\u017ca\u0142 w szpitalu poturbowany, ze z\u0142aman\u0105 r\u0119k\u0105. Rodzina nad nim p\u0142aka\u0142a, a on: \u201eCzego p\u0142aczecie, w s\u0105siedniej sali le\u017cy dw\u00f3ch endek\u00f3w z rozbitymi g\u0142owami, to ja ich za\u0142atwi\u0142em\u201d. Prze\u017cy\u0142 wojn\u0119, pami\u0119tam go \u2013 wysoki, mocno zbudowany.<\/span><\/p>\n

Dochodzi\u0142y te\u017c do mnie opowie\u015bci o ksi\u0119dzu Trzeciaku, jak po mszy w ko\u015bciele akademickim na placu Trzech Krzy\u017cy zbierali si\u0119 studenci i szli na Nalewki bi\u0107 \u017byd\u00f3w, robi\u0107 pogrom. Wiem, \u017ce w dzielnicy \u017cydowskiej zebra\u0142a si\u0119 samoobrona z\u0142o\u017cona z rze\u017anik\u00f3w, wozak\u00f3w, tragarzy.<\/span><\/p>\n

Wracaj\u0105c\u2026 Co mia\u0142 da\u0107 strajk g\u0142odowy w Szwecji w 1981 roku?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Chcieli\u015bmy, \u017ceby Szwecja zamrozi\u0142a stosunki z re\u017cimem Jaruzelskiego, zainteresowa\u0142a si\u0119 gwa\u0142ceniem praw cz\u0142owieka i pos\u0142a\u0142a do Polski mi\u0119dzynarodow\u0105 komisj\u0119.<\/span><\/p>\n

I?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Po kilku dniach zadzwoni\u0142 do mnie zast\u0119pca premiera Olofa Palmego do spraw mi\u0119dzynarodowych i powiedzia\u0142, \u017ce Palme prosi, a wr\u0119cz \u017c\u0105da, \u017ceby\u015bmy zako\u0144czyli strajk. Strajk by\u0142 wydarzeniem spektakularnym, Szwecja nie lubi tego typu dzia\u0142a\u0144, woli cich\u0105 dyplomacj\u0119. Odpowiedzia\u0142em, \u017ce Palme mo\u017ce wymaga\u0107 od niego, ale nie od nas.<\/span><\/p>\n

W tym czasie do Lundu przyjechali dziennikarze z ca\u0142ego \u015bwiata, tam czekali na pierwszy prom z Polski do Ystad, nie mieli co robi\u0107, wi\u0119c fotografowali g\u0142oduj\u0105cych w koszulkach \u201eSolidarno\u015bci\u201d. Prom przyp\u0142yn\u0105\u0142 dopiero 18 grudnia, prawie pusty, wysz\u0142o par\u0119 przestraszonych babin, nie chcia\u0142y s\u0142owa powiedzie\u0107, za nimi wyskoczy\u0142 Marek Tarka, nasz \u0142\u0105cznik z KOR-em, kt\u00f3ry mia\u0142 przywie\u017a\u0107 nowe dokumenty. Kiedy do nas podszed\u0142, zobaczy\u0142, \u017ce przez okienko obserwuje go inny marynarz, agent SB. \u201eJa ju\u017c nie mam po co wraca\u0107\u201d \u2013 powiedzia\u0142, koledzy wynie\u015bli mu rzeczy i zosta\u0142 z nami. Niestety mia\u0142 ze sob\u0105 tylko stare ulotki, a tu dziennikarze czekaj\u0105 na newsy z zamkni\u0119tego kraju, na mrozie minus 15 stopni. Wtedy pope\u0142ni\u0142em grzech k\u0142amstwa.<\/span><\/p>\n

To znaczy?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Wzi\u0105\u0142em kartk\u0119 i odczyta\u0142em wymy\u015blony na poczekaniu apel polskich stoczniowc\u00f3w do robotnik\u00f3w ca\u0142ego \u015bwiata z pro\u015bb\u0105 o wsparcie. Natychmiast podskoczy\u0142o do mnie dw\u00f3ch osobnik\u00f3w w sk\u00f3rzanych p\u0142aszczach, kt\u00f3rzy te\u017c wyszli z promu. \u201eCo pan tu za g\u0142upstwa wygaduje, nie ma \u017cadnego apelu\u201d. Poprosi\u0142em o w\u0142\u0105czenie mikrofonu i powiedzia\u0142em: \u201eSpierdalajcie natychmiast, bo wezw\u0119 policj\u0119, to jest szwedzka ziemia, jestem obywatelem Szwecji, gro\u017aby w stosunku do mnie s\u0105 przest\u0119pstwem\u201d. Pos\u0142uchali.<\/span><\/p>\n

Pierwsza pomoc dla Polski po stanie wojennym?<\/strong><\/p>\n

\u2013 W styczniu 1982 roku spakowali\u015bmy sitodruki, farby, zszywki \u2013 wtedy nie wysy\u0142ali\u015bmy jeszcze du\u017cych maszyn, powielaczy \u2013 do ci\u0119\u017car\u00f3wki z pomoc\u0105 humanitarn\u0105, kt\u00f3ra mog\u0142a jecha\u0107 promem bez op\u0142at. P\u00f3\u017aniej ju\u017c tak nie robi\u0142em, postanowi\u0142em nie \u0142\u0105czy\u0107 tych spraw. My, ze wzgl\u0119du na ograniczone \u015brodki, zajmowali\u015bmy si\u0119 tylko pomoc\u0105 techniczn\u0105 dla podziemia. Oczywi\u015bcie najwi\u0119cej tego sz\u0142o wcze\u015bniej, w karnawale \u201eSolidarno\u015bci\u201d, te\u017c tony ksi\u0105\u017cek.<\/span><\/p>\n

P\u0142\u00f3tno potrzebne do sitodruk\u00f3w, kt\u00f3re kupili\u015bmy za zebrane w katedrze pieni\u0105dze, zosta\u0142o wszyte pod podszewk\u0119 jesionek jad\u0105cych do parafii. Niestety ksi\u0105dz si\u0119 pomyli\u0142 i te podszyte rozda\u0142 parafianom.<\/span><\/p>\n

W pierwsz\u0105 rocznic\u0119 stanu wojennego dosta\u0142em z Warszawy zdj\u0119cie rozjechanego krzy\u017ca u\u0142o\u017conego z kwiat\u00f3w przed Grobem Nieznanego \u017bo\u0142nierza, pos\u0142a\u0142em je do g\u0142owy Ko\u015bcio\u0142a szwedzkiego z pytaniem, czy mog\u0105 upami\u0119tni\u0107 rocznic\u0119. Dosta\u0142em list, \u017ce zwr\u00f3ci si\u0119 z pro\u015bb\u0105 do biskup\u00f3w, \u017ceby przed katedrami w niedziel\u0119, w rocznic\u0119, u\u0142o\u017cyli symboliczne krzy\u017ce z kwiat\u00f3w i wywiesili polskie flagi. Tak si\u0119 sta\u0142o.<\/span><\/p>\n

Zdj\u0119cia gromadzi\u0142a IPA, Independent Polish Agency, istniej\u0105ca od 1983 roku agencja fotograficzna zwana \u201eLebenbaum\u00f3wk\u0105\u201d. By\u0142e\u015b jej szefem.<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

\u2013 Ja j\u0105 wymy\u015bli\u0142em, jako przykrywk\u0119 dla przemytu i innej tajnej dzia\u0142alno\u015bci, cho\u0107 agencj\u0105 fotograficzn\u0105 te\u017c by\u0142a. Komitet Poparcia \u201eSolidarno\u015bci\u201d dzia\u0142a\u0142 oficjalnie, odbywa\u0142y si\u0119 tam zebrania, odczyty, mo\u017cna by\u0142o kupi\u0107 emigracyjne ksi\u0105\u017cki, pi\u00f3ra, bia\u0142o-czerwone \u015bwiece, organizowali\u015bmy demonstracje. Ale potrzebne by\u0142o te\u017c inne, nie tak dost\u0119pne dla wszystkich miejsce.<\/span><\/p>\n

Zacz\u0119\u0142o si\u0119 od tego, \u017ce na pocz\u0105tku 1982 roku przyjecha\u0142a do mnie para angielskich dziennikarzy, prosz\u0105c o kontakt do podziemia w Polsce, chcieli zrobi\u0107 wywiady, zdj\u0119cia, kt\u00f3rych wtedy by\u0142o bardzo ma\u0142o, bo Polska by\u0142a zamkni\u0119ta. Powiedzia\u0142em: \u201eDam wam adresy, ale przyrzeknijcie, \u017ce wy dacie mi zdj\u0119cia, odbitki\u201d. Dotrzymali s\u0142owa, zrobi\u0142em tak par\u0119 razy, postanowi\u0142em zacz\u0105\u0107 tworzy\u0107 powa\u017cne archiwum.<\/span><\/p>\n

Kiedy Jacek Kaczmarski \u015bpiewa\u0142: \u201eZdj\u0119cia w dupie przemyci\u0142em,<\/strong>
\n patrz to gaz, tu dym, tu glina\u2026\u201d, chodzi\u0142o o ch\u0142opaka, kt\u00f3rego pos\u0142a\u0142em <\/strong>
\ndo Gda\u0144ska. Przywi\u00f3z\u0142 rolk\u0119 z manifestacji w pierwsz\u0105 rocznic\u0119 stanu<\/strong>
\n wojennego, by\u0142y tam ostre boje z milicj\u0105. Jacu\u015b go pozna\u0142, by\u0142 wtedy w Lundzie.<\/strong><\/p>\n

D\u0142ugo s\u0142u\u017cyli\u015bmy tymi zdj\u0119ciami \u015bwiatowej prasie, wydali\u015bmy trzy albumy, z kt\u00f3rych jeden, \u201eWojna z narodem\u201d ze wst\u0119pem Anki Kowalskiej, zrobi\u0142 \u015bwiatow\u0105 karier\u0119, dotar\u0142 nawet do Reagana.<\/span><\/p>\n

J\u00f3zef Lebenbaum w Rzymie, z radiem kupionym na bazarze, potrzebnym do s\u0142uchania Wolnej Europy, pa\u017adziernik 1968 roku, dwa miesi\u0105ce przed wylotem do Szwecji J\u00f3zef Lebenbaum w Rzymie, z radiem kupionym na bazarze, potrzebnym do s\u0142uchania Archiwum w\u0142asne J\u00f3zefa Lebenbauma<\/em><\/span><\/p>\n

Z t\u0105 przykrywk\u0105 to nie bardzo si\u0119 chyba uda\u0142o, byli\u015bcie obserwowani.<\/strong><\/p>\n

\u2013 Wtedy attach\u00e9 wojskowym by\u0142 \u015bwi\u0119tej pami\u0119ci S\u0142awomir Petelicki, kt\u00f3ry ze wzgl\u0119du na nas wynaj\u0105\u0142 mieszkanie naprzeciwko agencji, z kt\u00f3rego 24 godziny na dob\u0119 filmowano wej\u015bcie, trwa\u0142o to co najmniej dwa lata. P\u00f3\u017aniej, ju\u017c w wolnej Polsce, spotka\u0142em go na jakim\u015b przyj\u0119ciu, podszed\u0142em. \u201ePan genera\u0142 to powinien zna\u0107 moje nazwisko, byli\u015bmy w tym samym czasie w Szwecji, cho\u0107 w r\u00f3\u017cnych rolach\u201d. On: \u201eNie przypominam sobie\u201d. \u201eTo mo\u017ce pami\u0119ta pan, ile kosztowa\u0142o wynaj\u0119cie mieszkania po drugiej stronie ulicy?\u201d. \u201eJestem bardzo zaj\u0119ty, przepraszam\u201d \u2013 powiedzia\u0142 i oddali\u0142 si\u0119.<\/span><\/b><\/p>\n

Sporo czasu zajmowa\u0142o mi gubienie szpicli. Na szcz\u0119\u015bcie i w lecie, i w zimie je\u017adzi\u0142em na rowerze, zna\u0142em wszystkie uliczki, przej\u015bcia. M\u00f3j dom te\u017c oczywi\u015bcie obserwowano. Wiem, \u017ce dyskretnie chroni\u0142a mnie szwedzka policja, co jaki\u015b czas ko\u0142o mojego domu na uboczu przeje\u017cd\u017ca\u0142 patrol. Og\u00f3lnie by\u0142o nerwowo. Siedzia\u0142y na mnie SB i KGB.<\/span><\/p>\n

KGB te\u017c?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Kilka razy zorganizowali\u015bmy przemyt ksi\u0105\u017cek do ZSRR. Na sowieckim statku wojennym, przerzuci\u0142em m.in. 12 tysi\u0119cy Biblii w ma\u0142ym formacie, troch\u0119 mniejszym ni\u017c dzisiejsze smartfony. Od tamtej pory co roku przed Wielkanoc\u0105 dzwoni\u0142a do mnie g\u0142owa Ko\u015bcio\u0142a prawos\u0142awnego na \u015bwiecie: \u201eJ\u00f3zef, Christos woskries\u201d, czyli \u201eChrystus zmartwychwsta\u0142\u201d. Rozumia\u0142em, \u017ce to by\u0142o podzi\u0119kowanie za te Biblie.<\/span><\/p>\n

Jak to si\u0119 uda\u0142o?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Zn\u00f3w nie chc\u0119 podawa\u0107 szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, bo ideowy oficer, kt\u00f3ry zorganizowa\u0142 przemyt, jeszcze \u017cyje.<\/span><\/p>\n

Pomagali\u015bmy nie tylko \u201eSolidarno\u015bci\u201d; je\u015bli kto\u015b do nas dotar\u0142, a by\u0142o to mo\u017cliwe, dostawa\u0142 pomoc. Kiedy po latach przyjecha\u0142em do Polski, spotka\u0142em si\u0119 z pretensjami, \u017ce pomagali\u015bmy KPN-owi, Solidarno\u015bci Walcz\u0105cej, kt\u00f3rej by\u0142em zaprzysi\u0119\u017conym cz\u0142onkiem. Ale ja chcia\u0142em dzia\u0142a\u0107 na rzecz wszystkich, bez wzgl\u0119du na polityczn\u0105 barw\u0119. Moje credo brzmia\u0142o: \u201eMy jeste\u015bmy serwisem, polityk\u0119 robi si\u0119 w Polsce\u201d.<\/span><\/p>\n

Czasem zdarza\u0142y si\u0119 te\u017c przykre historie. Np. jeden z kierowc\u00f3w zabra\u0142 tirem nak\u0142ad ksi\u0105\u017ceczki \u201eM\u00f3j zodiak\u201d, kt\u00f3r\u0105 z mojej inspiracji napisa\u0142 Jacek Kaczmarski. Niestety kierowca stch\u00f3rzy\u0142 i wyrzuci\u0142 do morza prawie ca\u0142y nak\u0142ad.<\/span><\/p>\n

Wynaj\u0119li\u015bmy te\u017c prawdziwego przemytnika, takiego od pralek i lod\u00f3wek, kt\u00f3ry, jak si\u0119 po pewnym czasie okaza\u0142o, by\u0142 agentem bezpieki. Doprowadzi\u0142 w 1988 roku do s\u0142ynnej wpadki przyczepy ze sprz\u0119tem ko\u0142o hotelu Marina w Gda\u0144sku.<\/span><\/p>\n

Gdzie zarabia\u0142e\u015b na \u017cycie?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Pracowa\u0142em w fabryce polistyrenu, lod\u00f3w, przy ta\u015bmie, uruchamia\u0142em i sp\u0142ukiwa\u0142em basen, by\u0142em ratownikiem, sprz\u0105ta\u0142em szpital, ca\u0142e dnie wkr\u0119ca\u0142em tam te\u017c na drabince \u017car\u00f3wki. Dopiero w 1976 znalaz\u0142em pa\u0144stwow\u0105 posad\u0119 jako pracownik archiwalny. To jest stanowisko stworzone specjalnie w czasie II wojny \u015bwiatowej z my\u015bl\u0105 o uciekinierach, intelektualistach, kt\u00f3rych w Szwecji by\u0142o sporo, m.in. przysz\u0142y kanclerz Niemiec Willy Brand. Takim ludziom trudno by\u0142o znale\u017a\u0107 prac\u0119 na wolnym rynku, wi\u0119c zaj\u0119\u0142o si\u0119 tym pa\u0144stwo.<\/span><\/p>\n

Ja siedzia\u0142em w bibliotece uniwersyteckiej, by\u0142em researcherem. <\/strong>
\nZbiera\u0142em materia\u0142y do prac naukowych dw\u00f3ch profesor\u00f3w. Jeden,<\/strong>
\n nie\u017cyj\u0105cy ju\u017c prof. Haken Nilson, powiedzia\u0142: \u201eWiem, co robisz dla <\/strong>
\n\u00bbSolidarno\u015bci\u00ab. To wa\u017cniejsze ni\u017c praca dla mnie, przychod\u017a co dwa <\/strong>
\ntygodnie, pogadamy przy kawie, podpisz\u0119 ci obecno\u015b\u0107\u201d.<\/strong><\/p>\n

W jaki spos\u00f3b \u0142\u0105czy\u0142e\u015b tak intensywn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 dla podziemia z prac\u0105 zarobkow\u0105 i \u017cyciem rodzinnym? Mia\u0142e\u015b w Szwecji troje dzieci.<\/strong><\/p>\n

Obliczono, \u017ce samych ksi\u0105\u017cek przerzuci\u0142e\u015b z kolegami do Polski oko\u0142o 60 tysi\u0119cy.<\/strong><\/p>\n

\u2013 Nie zna\u0142em poj\u0119cia zm\u0119czenia, wystarcza\u0142y mi cztery godziny snu. Polska to by\u0142 m\u00f3j ob\u0142\u0119d, ko\u0144czy\u0142em prac\u0119, k\u0142ad\u0142em dzieci spa\u0107 i zaczyna\u0142a si\u0119 rewolucja. Pracowa\u0142em do drugiej, trzeciej w nocy, czasem p\u00f3\u017aniej dzwonili jeszcze ameryka\u0144scy biskupi, bo im si\u0119 myli\u0142 czas. Zrywali mnie nieprzytomnego po proszku nasennym, bo na stresy reaguj\u0119 bezsenno\u015bci\u0105, a by\u0142o ich sporo.<\/span><\/p>\n

Ba\u0142em si\u0119 o ludzi, kt\u00f3rych wysy\u0142a\u0142em z transportami, sam by\u0142em stale pod nadzorem szpicli. Raz mieli mnie porwa\u0107, raz nawet zabi\u0107, o czym powiedzia\u0142 mi Zbigniew Brzezi\u0144ski. Na szcz\u0119\u015bcie po dw\u00f3ch latach zadzwoni\u0142: \u201ePanie J\u00f3zefie, dosz\u0142a do nas wiadomo\u015b\u0107, \u017ce tej mokrej roboty nie wykonaj\u0105\u201d.<\/span><\/p>\n

Pami\u0119tam, jak w pa\u017adzierniku 1981 roku wr\u00f3ci\u0142em do domu po nieprzespanej nocy, bo \u0142adowa\u0142em sprz\u0119t na jacht, kt\u00f3ry przyp\u0142yn\u0105\u0142 nielegalnie do Simrishamn. Wzi\u0105\u0142em prysznic, pojecha\u0142em do pracy na uniwersytecie, a po powrocie wreszcie spa\u0107. A po p\u00f3\u0142 godzinie \u017cona zaczyna mnie budzi\u0107: \u201eS\u0142uchaj, rodz\u0119\u201d, a ja: \u201eNie teraz, jutro\u201d. By\u0142em kompletnie nieprzytomny, ale pojechali\u015bmy do szpitala, tyle \u017ce obserwuj\u0105c por\u00f3d, zasn\u0105\u0142em na sto\u0142ku i rozbi\u0142em aparat fotograficzny.<\/span><\/p>\n

W ksi\u0105\u017cce Teresy Tora\u0144skiej \u201eJeste\u015bmy\u201d o emigrantach 1968 roku m\u00f3wisz: \u201d Nigdy nie obrazi\u0142em si\u0119 na Polsk\u0119\u201d.<\/span><\/strong><\/p>\n

\u2013 Obrazi\u0142em si\u0119 na rz\u0105d, parti\u0119, nie na kraj, na Polak\u00f3w. Z socjalizmem i z parti\u0105 rozstawa\u0142em si\u0119 z ulg\u0105, natomiast opuszczenie Polski by\u0142o dla mnie tragedi\u0105, nigdy przedtem nie my\u015bla\u0142em o emigracji.<\/span><\/p>\n

Przed wyjazdem w 1968 roku spotka\u0142o mnie wi\u0119cej mi\u0142ych rzeczy ni\u017c z\u0142ych.<\/span><\/p>\n

Na ulicy spotka\u0142em mojego szkolnego koleg\u0119, kt\u00f3rego nie widzia\u0142em 20 lat, czyta\u0142 w gazecie, \u017ce trzeba wyrzuci\u0107 r\u00f3\u017cnych takich jak ja za dzia\u0142alno\u015b\u0107 antysocjalistyczn\u0105, syjonizm, B\u00f3g wie co, by\u0142o tam moje nazwisko. Od razu powiedzia\u0142: \u201eJ\u00f3zek, jak potrzebujesz pieni\u0119dzy to ja ci dam\u201d.<\/span><\/p>\n

Pan Franciszek, s\u0142ynny szatniarz w \u0142\u00f3dzkim SPATiF-ie, o\u015bwiadczy\u0142: \u201eOd pana redaktora wi\u0119cej pieni\u0119dzy nie bior\u0119\u201d. Takich gest\u00f3w by\u0142o bardzo du\u017co. Ja w og\u00f3le w \u017cyciu mia\u0142em szcz\u0119\u015bcie do przyzwoitych ludzi, inaczej dawno bym nie \u017cy\u0142.<\/span><\/p>\n

Moje dzieci urodzone w Szwecji, mimo \u017ce mia\u0142y szwedzkie nia\u0144ki, chodzi\u0142y do szwedzkich przedszkoli, szk\u00f3\u0142, m\u00f3wi\u0105 znakomicie po polsku. To nie zdarza si\u0119 cz\u0119sto. Ja od razu powiedzia\u0142em szwedzkim przedszkolankom: \u201eChc\u0119, \u017ceby moje dzieci m\u00f3wi\u0142y po polsku i nie wstydzi\u0142y si\u0119 tego, wi\u0119c nie traktujcie jako niegrzeczne, \u017ce kiedy przychodz\u0119 po nie, to m\u00f3wi\u0119 do nich po polsku\u201d. Moje c\u00f3rki mi\u0119dzy sob\u0105 m\u00f3wi\u0142y po szwedzku, ale ze mn\u0105 przechodzi\u0142y na polski. Jedna z trzech c\u00f3rek, Monika, jest t\u0142umaczk\u0105 kabinow\u0105 z polskiego na szwedzki w Parlamencie Europejskim w Brukseli.<\/span><\/p>\n

A co jest teraz?<\/strong><\/p>\n

\u2013 W Lundzie mam mieszkanie. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 czasu sp\u0119dzam w Warszawie, bo tak mi si\u0119 podoba. Mam tu par\u0119 w\u0142asnych grat\u00f3w, gdybym wyje\u017cd\u017ca\u0142, bo przestanie mi si\u0119 tu podoba\u0107, to je rozdam. Mam status kombatanta za Syberi\u0119 i Krzy\u017c Zes\u0142a\u0144c\u00f3w Sybiru, wi\u0119c nale\u017cy mi si\u0119 opieka medyczna te\u017c w Polsce. Jedn\u0105 nog\u0105 jestem w Szwecji, a drug\u0105 tu. Polska to j\u0119zyk, kultura, przyjaciele. Bardzo lubi\u0119 Lund, ale nie mam ju\u017c tam co robi\u0107. Pochodz\u0119 po antykwariatach, spotkam przyjaci\u00f3\u0142 na paru gadkach, odwiedz\u0119 c\u00f3rk\u0119 Joasi\u0119, t\u0119 urodzon\u0105 w Polsce, bo do mnie po maturze dojecha\u0142a, zreszt\u0105 jej matka z nowym m\u0119\u017cem te\u017c, mam szwedzkie wnuki, a nawet prawnuki. I to koniec.<\/span><\/p>\n

W Warszawie mam teraz komfortow\u0105 sytuacj\u0119 \u2013 jedynym urz\u0119dem, kt\u00f3remu podlegam, jest pobliski kantor, w kt\u00f3rym wymieniam korony albo dolary na z\u0142ot\u00f3wki, i sobie \u017cyj\u0119, mam szwedzkie i polskie obywatelstwo.<\/span><\/p>\n

Wyst\u0105pi\u0142e\u015b o polskie?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Dali bez wyst\u0119powania. Powiedzia\u0142em, \u017ce tego nie zrobi\u0119.<\/span><\/p>\n

Da\u0142em sobie rad\u0119 na emigracji, ale przez pierwsze lata nies\u0142ychanie t\u0119skni\u0142em, \u015bni\u0142a mi si\u0119 Polska, \u017ce przyje\u017cd\u017cam, spotykam przyjaci\u00f3\u0142\u2026 Kiedy wreszcie przyjecha\u0142em w 1990 roku, by\u0142em wszystkiego ciekaw, ale czu\u0142em si\u0119 wypalony. Bardzo du\u017co wiedzia\u0142em o Polsce, bo mia\u0142em dost\u0119p do \u017ar\u00f3de\u0142 zachodnich i polskich, natomiast nie czu\u0142em takiego wzruszenia, jakiego si\u0119 spodziewa\u0142em, po prostu 22 lata to za d\u0142ugo. Nie by\u0142o miejsc, kt\u00f3re pami\u0119ta\u0142em, nie by\u0142o Klubu Dziennikarza na Piotrkowskiej w \u0141odzi. Du\u017co ludzi ju\u017c nie \u017cy\u0142o, zreszt\u0105 nie wszystkich chcia\u0142em spotka\u0107, poda\u0107 im r\u0119k\u0119. Spotka\u0142em paru przyjaci\u00f3\u0142, kt\u00f3rzy pi\u0119knie si\u0119 zachowali w Marcu \u201968, m.in. znanego \u0142\u00f3dzkiego adwokata Stefana Eckersdorfa. Powiedzia\u0142: \u201eJ\u00f3zek wiem, co dla nas robi\u0142e\u015b\u201d. Odpowiedzia\u0142em: \u201eNie robi\u0142em tego dla was, tylko dla nas\u201d.<\/span><\/p>\n

Dla mnie wyjazd by\u0142 dramatem, bo uderzono mnie w najbardziej czu\u0142e miejsce.<\/strong><\/p>\n

Gdyby zarzucono mi, \u017ce jestem z\u0142odziejem, \u017ale pracuj\u0119, pope\u0142niam niemoralne czyny\u2026 Ale przeszkadza\u0142o im \u017cydowskie pochodzenie! Moje \u017cycie to nieustanne przekonywanie \u015bwiata, \u017ce jestem Polakiem. Nie musia\u0142 o tym przekonywa\u0107 Moczar urodzony jako Myko\u0142a Demko, syn carskiego policjanta, p\u00f3\u0142analfabeta, z\u0142odziej w\u0119gla w czasie mi\u0119dzywojennym, sowiecki agent, jemu nikt nie zarzuca\u0142, \u017ce nie jest. Nie musia\u0142 Jaros\u0142aw Marek Rymkiewicz, m\u00f3j szkolny kolega, wsp\u00f3\u0142czesny wieszcz, kt\u00f3ry mia\u0142 ojca Niemca. Jego prawdziwe nazwisko brzmi Szulc, ostatnio publicznie podkre\u015bla\u0142, \u017ce ojciec jest z pochodzenia Niemcem, nie \u017bydem. To nikomu nie przeszkadza. Natomiast ja i mnie podobni, mimo naszego \u017cycia, postawy, my jeste\u015bmy \u201eobcymi w domu\u201d, jak brzmia\u0142 trafny tytu\u0142 marcowej wystawy w Muzeum Polin. Wiem, \u017ce nawet gdybym si\u0119 przekr\u0119ci\u0142 przez maszynk\u0119 do mi\u0119sa i sklei\u0142 na nowo, to ju\u017c tak zostanie i nic tego nie zmieni.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

J\u00f3zef Lebenbaum. M\u00f3j polski ob\u0142\u0119d Katarzyna Bielas Gdybym nie wyjecha\u0142 z Polski, aresztowano by mnie m.in. za wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Woln\u0105 Europ\u0105. \u017bona nie chcia\u0142a wyjecha\u0107, musia\u0142em si\u0119 rozwie\u015b\u0107 w ekspresowym tempie (Fot. Adam St\u0119pie\u0144 \/ Agencja Gazeta) Siedzia\u0142y na mnie SB i KGB. Sporo czasu zajmowa\u0142o mi gubienie szpicli. Na szcz\u0119\u015bcie dyskretnie chroni\u0142a mnie szwedzka […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62262"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=62262"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62262\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":62264,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62262\/revisions\/62264"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=62262"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=62262"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=62262"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}