{"id":62408,"date":"2018-07-09T17:09:24","date_gmt":"2018-07-09T15:09:24","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=62408"},"modified":"2018-07-07T07:30:22","modified_gmt":"2018-07-07T05:30:22","slug":"peereliada-czyli-krotki-kurs-historii-dla-mlodszych-i-zaawansowanych-cz-3","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=62408","title":{"rendered":"Peereliada, czyli kr\u00f3tki kurs historii dla m\u0142odszych i zaawansowanych (cz.3)"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Peereliada, czyli kr\u00f3tki kurs historii dla m\u0142odszych i zaawansowanych (cz.3)<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Joanna Szcz\u0119sna
\n21 listopada 2001<\/em><\/span><\/strong><\/span><\/p>\n

\n

do (cz. 1)<\/strong><\/span><\/a> \/ do (cz. 2)<\/strong><\/span><\/a><\/p>\n

J.Sz.: Towarzysz Gomu\u0142ka nieustannie dostarcza\u0142 Szpotowi tematu.<\/span><\/p>\n

J.L.: Po\u015bwi\u0119conej milenijnym obchodom, a w\u0142a\u015bciwie walce czerwonych z reakcyjnym klerem, opery “Targowica” Szpot, jak wielu swych dzie\u0142, nigdy nie uko\u0144czy\u0142. Ale s\u0105 tam niezapomniane fragmenty, jak oratorium Gnoma \u015bpiewane przez wi\u0119\u017ani\u00f3w pod batut\u0105 naczelnika:<\/span><\/p>\n

Jan Lity\u0144ski<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

“To nie ranne wstaj\u0105 zorze,
\n<\/span>jeno wsta\u0142 gospodarz nasz,
\n<\/span>ponad ziemie, ponad morze
\n<\/span>rzuca blaski jasna twarz!
\n<\/span>Uroczysty, promienisty,
\n<\/span>pewnie nowe ma pomys\u0142y,
\n<\/span>pewnie mia\u0142 proroczy sen,
\n<\/span>jak podwy\u017ck\u0119 zrobi\u0107 cen.
\n<\/span>Jaki rze\u015bki, jaki \u015bwie\u017cy
\n<\/span>wsta\u0142 z po\u015bcieli dzi\u015b nasz w\u00f3dz!
\n<\/span>Do KC pr\u0119dziutko bie\u017cy,
\n<\/span>by rz\u0105dzenia podj\u0105\u0107 trud”.<\/span><\/p>\n

I najciekawszy w\u0105tek:<\/span><\/p>\n

“I ju\u017c niskie czo\u0142o marszczy,
\n<\/span>by do pracy zmusi\u0107 m\u00f3zg.
\n<\/span>S\u0142ycha\u0107 odg\u0142os sapki starczej,
\n<\/span>s\u0142ycha\u0107 wody w m\u00f3zgu plusk”.<\/span><\/p>\n

W 1964 roku Gomu\u0142ka mia\u0142 nieca\u0142e 60 lat. Ale socjalizm to system starczy, gerontokracja. Mimo \u017ce dzi\u015b 59-letni polityk nie jest uwa\u017cany za starego, w tamtych czasach system wydobywa\u0142 ze swych przyw\u00f3dc\u00f3w ich starcze cechy. I tak w Marcu na starego Gomu\u0142k\u0119 par\u0142y m\u0142ode partyjne\u00a0kadry<\/a>, kt\u00f3re chcia\u0142y wreszcie zmiany, \u017ceby dorwa\u0107 si\u0119 do w\u0142adzy.<\/span><\/p>\n

\n

Wtem genialny pomys\u0142 b\u0142yska:<\/span><\/p>\n

“To \u015bmiertelno\u015b\u0107 jest zbyt niska.
\n<\/span>Ach, od dawna tom ju\u017c czu\u0142!
\n<\/span>Krzywa zgon\u00f3w idzie w d\u00f3\u0142!”<\/span><\/p>\n

J.Sz.: Te zmartwienia g\u0142owy pa\u0144stwa, te pomys\u0142y – jakby\u015bmy widzieli Gnoma, kt\u00f3ry si\u0119 z tym zmaga.<\/span><\/p>\n

“Teraz rzecz si\u0119 prost\u0105 staje,
\n<\/span>\u017ce zbyt wolno wymieraj\u0105,
\n<\/span>teraz mamy jasny cel:
\n<\/span>wi\u0119cej zgon\u00f3w w PRL!”<\/span><\/p>\n

I ten fantastyczny pomys\u0142 budowy krematorium na Tysi\u0105clecie.<\/span><\/p>\n

M\u00f3wili\u015bmy tu ju\u017c o talencie profetycznym Szpota. Ot\u00f3\u017c w “Targowicy” pisze o nim tak, jakby go ju\u017c nie by\u0142o: “Czy w og\u00f3le jest Gnom?\/ Czy pozory to s\u0105,\/ Czy to nie jest po prostu nasz wymys\u0142?”. W pisanym przed strajkami 1976 roku wierszu rzuca: “Pod pomruk mas chcesz ta\u0144czy\u0107 tango Comparsita?\/ je\u017celi ta\u0144czy\u0107 ju\u017c, to tylko karmaniol\u0119”.<\/span><\/p>\n

J.L.: Szpot odgadywa\u0142, wyprzedza\u0142 wypadki poprzez analiz\u0119 rzeczywisto\u015bci. Mia\u0142 trafienia niekiedy zaskakuj\u0105ce dla niego samego, jak cho\u0107by “Gnomiad\u0119”, kt\u00f3r\u0105 pisa\u0107 zacz\u0105\u0142 na miesi\u0105c przed upadkiem Gnoma. I pami\u0119tam, w listopadzie 1970 roku Szpot przychodzi\u0142, opowiada\u0142, cytowa\u0142 fragmenty “Gnomiady”. Pami\u0119tam, \u017ce wszyscy naciskaj\u0105 tam na Gomu\u0142k\u0119, by odszed\u0142. On najpierw zgadza si\u0119 odej\u015b\u0107, a potem na posiedzeniu KC m\u00f3wi: “Nie, nie, nie, nie odejd\u0119”. I ten zamys\u0142 poematu zniszczy\u0142 Grudzie\u0144, zniszczy\u0142a rzeczywisto\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

J.Sz.: Ale pozosta\u0142 ol\u015bniewaj\u0105cy w swej prostocie pocz\u0105tek: “W Konstancinie, na tarasie\/ siedzi Gnom i u\u015bmiecha si\u0119”.<\/span><\/p>\n

J.L.: Niestety, “Gnomiada” si\u0119 nie rozwija, Szpot jej nie sko\u0144czy\u0142. Pozosta\u0142 jednak niesamowity autobiograficzny wst\u0119p, pierwszy liryczny kawa\u0142ek Szpota, gdzie mickiewiczowsk\u0105 fraz\u0105 przyznaje, \u017ce nawet on mia\u0142 w Pa\u017adzierniku jakie\u015b nadzieje, chcia\u0142 wierzy\u0107 w zmiany.<\/span><\/p>\n

“Ach, prawda, mo\u017cna by\u0107 G\u0119gaczem jeszcze,
\n<\/span>lecz ja w tym gronie nie bardzo si\u0119 mieszcz\u0119.
\n<\/span>Gdybym by\u0142 G\u0119gacz, G\u0119gacz, jak si\u0119 patrzy,
\n<\/span>z ma\u0142pi\u0105 zr\u0119czno\u015bci\u0105 wdrapa\u0142bym si\u0119 na krzy\u017c,
\n<\/span>ale pluszowy, bo to wa\u017cne przecie
\n<\/span>wisie\u0107 na krzy\u017cu, kt\u00f3ry ci\u0119 nie gniecie”.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

J.Sz.: Ca\u0142y Szpot. Nie mo\u017ce znie\u015b\u0107 Gnoma, ale i opozycja go mierzi. Uwa\u017ca, \u017ce idiotyzm systemu naj\u0142atwiej opisa\u0107 przez Gnoma.<\/span><\/p>\n

“Gnom – to jest w\u0142a\u015bnie temat moich duma\u0144 godny!
\n<\/span>Gnom tupi\u0105cy nogami, to znowu pogodny,
\n<\/span>Gnom licz\u0105cy wytrwale komy i procenty,
\n<\/span>Gnom sw\u0105 misj\u0105 dziejow\u0105 ogromnie przej\u0119ty,
\n<\/span>Gnom – gospodarz wspania\u0142y, Gnom – narodu ociec,
\n<\/span>Gnom – m\u0105\u017c stanu, Gnom – m\u0119drzec (…)”<\/span><\/p>\n

J.L.: W pierwszej wersji wst\u0119pu do “Gnomiady” by\u0142o: “Ju\u017c mi kostucha wlaz\u0142a do w\u0105troby”. Potem zmieni\u0142 na: “Wychlana w\u00f3da z\u017cera mi w\u0105trob\u0119”. U Szpota wszystko rozgrywa si\u0119 wok\u00f3\u0142 w\u00f3dki. On sam lubi\u0142 mawia\u0107: “Nalej sobie, wzmocnij si\u0119”.<\/span><\/p>\n

Po upadku Gnoma Szpot by\u0142 w z\u0142ej formie, upija\u0142 si\u0119, robi\u0142 awantury. Pojawi\u0142o si\u0119 takie g\u0119gackie gadanie, \u017ce Szpot m\u00f3g\u0142 \u017cy\u0107 tylko jako anty-Gnom. Ale kiedy\u015b przyszed\u0142 do mnie i pokaza\u0142 r\u0119kopis bez jednej poprawki. Niestety, maszynistka, kt\u00f3rej dali\u015bmy “Caryc\u0119” do przepisania, zniszczy\u0142a go ze strachu.<\/span><\/p>\n

J.Sz.: Patrz, a ja my\u015bla\u0142am, \u017ce Szpot w og\u00f3le nie zapisywa\u0142 swoich tekst\u00f3w, \u017ce on je uk\u0142ada\u0142 w g\u0142owie.<\/span><\/p>\n

J.L.: Potrafi\u0142 tworzy\u0107 na poczekaniu. Kt\u00f3rego\u015b dnia byli\u015bmy w kawiarni ZLP i nagle us\u0142ysza\u0142em:<\/span><\/p>\n

“Gdzie dawniej Gaworskiego ucho
\n<\/span>pr\u0119\u017cy\u0142o m\u0119\u017cnie si\u0119 jak drut,
\n<\/span>dzisiaj ponuro, dr\u0119two, g\u0142ucho
\n<\/span>i nie zagl\u0105da tu nawet Put”<\/span><\/p>\n

…czyli Putrament. Troch\u0119 tej ulotnej tw\u00f3rczo\u015bci Szpota przetrwa\u0142o. Pami\u0119tam, poszli\u015bmy na proces pozna\u0144skiego Teatru \u00d3smego Dnia. Jego cz\u0142onkowie, z\u0142apani w autobusie bez biletu, zostali pobici przez kontroler\u00f3w. Przys\u0142uchiwali\u015bmy si\u0119 rozprawie, a nast\u0119pnego dnia Szpot zadzwoni\u0142 do mnie i m\u00f3wi: “Obudzi\u0142em si\u0119 rano i odkry\u0142em, \u017ce jest mi dobrze”. Po czym wyrecytowa\u0142:<\/span><\/p>\n

“Cho\u0107 moc k\u0142opot\u00f3w mam na g\u0142owie,
\n<\/span>cho\u0107 \u017cycie moje jest bez celu,
\n<\/span>szcz\u0119\u015bliwy jednak jestem, bowiem
\n<\/span>nie jestem s\u0119dzi\u0105 w PRL-u”.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

J.Sz.: A pami\u0119tasz, jak by\u0142a przyjmowana “Caryca”?<\/span><\/p>\n

J.L.: Pocz\u0105tkowo by\u0142o wiele narzekania, \u017ce to nie to, \u017ce nie dor\u00f3wnuje wcze\u015bniejszym utworom. P\u00f3\u017aniej znalaz\u0142a fanatycznych wielbicieli.<\/span><\/p>\n

“Przed lustrem wdzi\u0119czy si\u0119 Caryca,
\n<\/span>w\u0142asna\u00a0uroda<\/a>\u00a0j\u0105 zachwyca.
\n<\/span>To g\u0119stych brwi unosi chaszcze,
\n<\/span>to swych podbr\u00f3dk\u00f3w sze\u015b\u0107 pog\u0142aszcze,
\n<\/span>to delikatnym ruchem d\u0142oni
\n<\/span>poprawi bujnych w\u0142os\u00f3w sploty,
\n<\/span>to w g\u0142az swych niezg\u0142\u0119bionej toni
\n<\/span>zatopi wzor pe\u0142en t\u0119sknoty,
\n<\/span>to zn\u00f3w rozchyli ust p\u0105kowie
\n<\/span>i ticho: “Kak krasiwa!” powie”.<\/span><\/p>\n

Szpot po prostu musia\u0142 znale\u017a\u0107 posta\u0107 godn\u0105 opisu. Po Gnomie nie m\u00f3g\u0142 przecie\u017c opisywa\u0107 Sztygara, czyli Gierka, ani tych ma\u0142ych partyjnych kreatur i z\u0142odziei. Ma\u0142a stabilizacja epoki gierkowskiej nie by\u0142a ciekawa. To by\u0142o przed KOR-em, g\u0119gacze troch\u0119 si\u0119 buntowali, ale jako\u015b wsp\u00f3\u0142\u017cyli z systemem, nie by\u0142o czego opisywa\u0107. Dlatego Szpot przeszed\u0142 do centrali, wzi\u0105\u0142 si\u0119 za Bre\u017cniewa, daj\u0105c przy okazji przenikliwy opis epoki detente.<\/span><\/p>\n

“Bo nic nie wzrusza tak Zachodu,<\/span>
\njak szum frazes\u00f3w o wolno\u015bci.<\/span>
\nMo\u017cesz p\u00f3\u0142 \u015bwiata zaku\u0107 w dyby,<\/span>
\nstrzela\u0107 w ty\u0142 g\u0142owy, \u0142ama\u0107 ko\u015bci,<\/span>
\nale bred\u017a przy tym o ludzko\u015bci,<\/span>
\no Lepszym Jutrze, Wielkim \u015awicie,<\/span>
\na wyjdziesz na tym znakomicie!<\/span>
\nWot Gitler, kakoj to durak!<\/span>
\nOn si\u0119 przechwala\u0142 zbrodni\u0105 swoj\u0105!<\/span>
\nA mudriec to by zdie\u0142a\u0142 tak:<\/span>
\nNu czto, \u017ce gdzie\u015b konc\u0142agry stoj\u0105?<\/span>
\nNu czto, \u017ce dymi\u0105 krematoria?<\/span>
\nTa\u017c w nich przetapia si\u0119 historia,<\/span>
\nniewoli topi\u0105 si\u0119 okowy,<\/span>
\npowstaje sprawiedliwszy \u015bwiat,<\/span>
\nrodzi si\u0119 typ cz\u0142owieka nowy!”<\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

J.Sz.: Ten nowy typ cz\u0142owieka to przecie\u017c wypisz, wymaluj mo\u017ce by\u0107 “Towarzysz Szmaciak”…<\/span><\/p>\n

J.L.: Szmaciak to wynik\u00a0lektury<\/a>\u00a0komunikat\u00f3w KOR-u, “Biuletynu Informacyjnego” i “Trybuny Ludu”. To bodaj najwa\u017cniejszy utw\u00f3r Szpota. Pierwszy fragment powsta\u0142 spontanicznie, tu\u017c po wypadkach czerwcowych w 1976 roku w\u00a0Radomiu<\/a>.<\/span><\/p>\n

J.Sz.: Pocz\u0105tek poematu, kt\u00f3ry – jak m\u00f3wisz – sp\u0142yn\u0105\u0142 mu spod pi\u00f3ra, znakomicie wpada w ucho, wi\u0119c zacytuj\u0119 go “prawie z pami\u0119ci”:<\/span><\/p>\n

“Straszny mia\u0142 dzie\u0144 towarzysz Szmaciak.
\n<\/span>Ach, wprost odchodzi\u0142 od rozumu
\n<\/span>kiedy ucieka\u0107 musia\u0142 w gaciach
\n<\/span>\u015bcigany wyzwiskami t\u0142umu.
\n<\/span>Zewsz\u0105d sypa\u0142y si\u0119 kamienie,
\n<\/span>bole\u015bnie bij\u0105c go w siedzenie.
\n<\/span>Na szcz\u0119\u015bcie by\u0142o – jak ju\u017c wiecie –
\ntajemne przej\u015bcie w komitecie.
\nJeszcze ze strachu nie och\u0142on\u0105\u0142,
\na za nim ju\u017c komitet p\u0142on\u0105\u0142 i p\u0142on\u0105\u0142 w jego gabinecie
\nnajwi\u0119kszy porno-zbi\u00f3r w powiecie.<\/span><\/span><\/span><\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

J.L.: Ci\u0105g dalszy “Szmaciaka” rodzi\u0142 si\u0119 ju\u017c w b\u00f3lach. I nawet przez chwil\u0119 wygl\u0105da\u0142o, \u017ce mo\u017ce podzieli los innych niedoko\u0144czonych utwor\u00f3w. W “Szmaciaku” po raz pierwszy Szpot opisa\u0142 ca\u0142\u0105 histori\u0119 od pocz\u0105tku do ko\u0144ca. I to zar\u00f3wno w planie spo\u0142ecznym: mamy tu histori\u0119 PZPR, z analiz\u0105 narodzin moczaryzmu, a te\u017c antysemityzmu wewn\u0105trz partii. Jak i osobistym: czytamy wi\u0119c o Szmaciakowym dzieci\u0144stwie, o tym, jak by\u0142 szmalcownikiem, sutenerem, UB-ekiem, wreszcie sekretarzem powiatowym. Co te\u017c zreszt\u0105 jest charakterystyczne dla Szpota, bo powiat\u00f3w ju\u017c wtedy nie by\u0142o, ale on opisywa\u0142 Polsk\u0119 powiatow\u0105. PRL by\u0142 dla niego rzeczywisto\u015bci\u0105 powiatow\u0105.<\/span><\/p>\n

W “Szmaciaku” da\u0142 epicki, panoramiczny obraz przemian komunizmu poststalinowskiego. Widzimy tam dwa typy ludzkie: jeden to stary, zatwardzia\u0142y komuch, kt\u00f3ry wypychany jest przez now\u0105 komunistyczn\u0105 generacj\u0119. I drugi – to jajog\u0142owi. Za\u015b przewr\u00f3t polega na tym, \u017ce wygrywa chamskie pokolenie. I Szpot opisuje w “Szmaciaku” t\u0119 przemian\u0119, kiedy to starzy aparatczycy wypychani s\u0105 przez m\u0142ode pokolenie. Szpot sygnalizuje te\u017c pojawienie si\u0119 generacji Kwa\u015bniewskich.<\/span><\/p>\n

Ciekawe, \u017ce tak\u0105 sam\u0105 obserwacj\u0119 znajdujemy u Aleksandra Wata w “Moim wieku”, tyle \u017ce dotyczy to lat 20. i 30. Komuni\u015bci z lat 20. to byli ideowcy z b\u0142yskiem w oku. W latach 30. natomiast s\u0105 to ju\u017c aparatczycy wyk\u0142adaj\u0105cy zimno swoje racje. Trzeba przy tym pami\u0119ta\u0107, \u017ce Wat wykrywa t\u0119 mentalno\u015b\u0107 w\u015br\u00f3d ludzi, kt\u00f3rzy siedz\u0105 w wi\u0119zieniu.<\/span><\/p>\n

J.Sz.: W tym samym czasie co “Szmaciak” powstawa\u0142a “Bania”.<\/span><\/p>\n

J.L.: “Bania w Pary\u017cu” to kolejny niedoko\u0144czony utw\u00f3r Szpota. Kiedy rzeczywisto\u015b\u0107 nie pod\u0105\u017ca\u0142a w tym kierunku, w kt\u00f3rym przewidywa\u0142, on wtedy porzuca\u0142 swoje dzie\u0142o. Nie z lenistwa czy tw\u00f3rczej niemocy. Rezygnacja by\u0142a u niego \u015bwiadomym zamys\u0142em. Gdyby doko\u0144czy\u0142 “Bani\u0119”, m\u00f3g\u0142by to by\u0107 poemat na miar\u0119 ” Oniegina”, tyle \u017ce bez obcego Szpotowi sentymentalizmu.<\/span><\/p>\n

“Bania” to reakcja na g\u0142upot\u0119 zachodniej lewicowo\u015bci. Szpot pokazuje tu starcie polskiego lewicowego my\u015blenia z zachodnim, kt\u00f3re jest prokomunistyczne, podczas gdy polskie – anty.<\/span><\/p>\n

J.Sz.: Bohaterem wprowadzaj\u0105cym do poematu jest Jan J\u00f3zef Lipski, ps. Kaczynos, kt\u00f3ry jedzie do Pary\u017ca szuka\u0107 sojusznik\u00f3w w walce o socjalizm z ludzk\u0105 twarz\u0105. Wyg\u0142asza tam referat o Marii Konopnickiej.<\/span><\/p>\n

J.L.: Szpot by\u0142 wyj\u0105tkowo niesprawiedliwy dla Jana J\u00f3zefa, bo dra\u017cni\u0142 go jego sentymentalizm. Wbrew tej postaci, kt\u00f3r\u0105 Szpot stworzy\u0142, Jan J\u00f3zef by\u0142 cz\u0142owiekiem dowcipnym, z dystansem do wielu spraw, czego Szpot wyra\u017anie nie docenia\u0142.<\/span><\/p>\n

J.Sz.: My\u015bl\u0119, \u017ce najbardziej niesprawiedliwy by\u0142 Szpot dla Andrzeja Mandaliana, dobrego poety i t\u0142umacza, kt\u00f3remu powierzy\u0142 “ari\u0119 cichego poety”, daj\u0105c do zrozumienia, \u017ce to pracownik resortu.<\/span><\/p>\n

J.L.: Rzeczywi\u015bcie, Mandalianowi wypomina si\u0119 ten wiersz z czas\u00f3w stalinowskich, w kt\u00f3rym Dzier\u017cy\u0144ski rozmawia z Majorem i w kt\u00f3rym “sz\u00f3sty rok ju\u017c nie \u015bpi bezpieka”. Potem rzeczywi\u015bcie zachowywa\u0142 si\u0119 niezwykle przyzwoicie, tak \u017ce wypominano z kolei Szpotowi jego bezwzgl\u0119dno\u015b\u0107. W pierwszej wersji pisa\u0142 o Mandalianie po nazwisku, potem to zmieni\u0142.<\/span><\/p>\n

J.Sz.: Zmieni\u0142 na gorzej.<\/span><\/p>\n

J.L.: No nie wiem, Szpot zrobi\u0142 ze Strzeleckiego Strzelczykowskiego, z Wilhelmiego Wilhelminiego i od razu mamy do czynienia z postaci\u0105 literack\u0105 . Zauwa\u017c zreszt\u0105, \u017ce nie odmawia Mandalianowi talentu.<\/span><\/p>\n

“Gdy pulomiot plu\u0142 w borach,
\n<\/span>gdy si\u0119 cie\u0144 snu\u0142 po torach
\n<\/span>i faszysta podnosi\u0142 \u0142eb \u015bwi\u0144ski,
\n<\/span>gdy jesiennym wieczorem
\n<\/span>z towarzyszem majorem
\nkonferowa\u0142 towarzysz Dzier\u017cy\u0144ski”<\/span><\/span><\/p>\n<\/div>\n

\n

J.Sz.: Bohater\u00f3w “Bani”, a jest ich legion, \u0142\u0105czy osoba Madame Bonja prowadz\u0105cej bujne \u017cycie seksualne. Pami\u0119tasz, \u017ce “Bania” ze swymi scenami erotycznymi wywo\u0142ywa\u0142a za\u017cenowanie s\u0142uchaczy?<\/span><\/p>\n

J.L.: No tak, ale Aleksander Fredro, do kt\u00f3rego zreszt\u0105 Szpot si\u0119 odwo\u0142uje, te\u017c wywo\u0142ywa\u0142 za\u017cenowanie u wsp\u00f3\u0142czesnych. Szpot zawsze mia\u0142 tendencj\u0119, \u017ceby \u015bwintuszy\u0107, opisywa\u0107 ostre sceny seksualne.<\/span><\/p>\n

J.Sz.: Musz\u0119 powiedzie\u0107, \u017ce mnie akurat te r\u00f3\u017cne obscena nie ra\u017c\u0105, zw\u0142aszcza jak s\u0105 zabawne. M\u00f3j ulubiony kawa\u0142ek o wizycie Bonja u psychoanalityka:<\/span><\/p>\n

“Pyta\u0142, czy \u015bni\u0105 jej si\u0119 o\u0142\u00f3wki,
\n<\/span>a jej si\u0119 \u015bni\u0142y zeppeliny!
\n<\/span>Na jawie za\u015b nie symboliczny,
\n<\/span>ale realny jej si\u0119 marzy\u0142
\n<\/span>phallus zupe\u0142nie gigantyczny,
\n<\/span>jak u rosyjskich marynarzy,”
\n<\/span>kt\u00f3rzy nim ci\u0105gn\u0105 parowozy,
\n<\/span>gdy transport utrudniaj\u0105 mrozy”.<\/span><\/p>\n

J.L.: W “Bani” rzeczywi\u015bcie Szpot osi\u0105ga apogeum w \u015bwintuszeniu. Tam s\u0105 pojedyncze sceny, fragmenty, kt\u00f3rych nie po\u0142\u0105czy\u0142 z reszt\u0105 poematu \u017cadn\u0105 tre\u015bci\u0105, \u017cadn\u0105 konferansjerk\u0105. A s\u0105 to sceny erotyczne.<\/span><\/p>\n

Janusz Szpota\u0144ski<\/em><\/span><\/p>\n

J.Sz.: We wst\u0119pie do “Bani w Pary\u017cu” znalaz\u0142y si\u0119 w\u0105tki autobiograficzne. To by\u0142 ju\u017c drugi, liryczny wtr\u0119t u Szpota.<\/p>\n

“Jak wi\u0119kszo\u015bci Polak\u00f3w, marzeniem mym – Pary\u017c.
\nJak\u017ce ch\u0119tnie bym prysn\u0105\u0142 kiedy\u015b na wagary
\nnad Sekwan\u0119! Lecz sroga socjalizmu\u00a0szko\u0142a
\nzawsze niewczesny zamiar udaremni\u0107 zdo\u0142a. (…)
\n– Chocia\u017c wzi\u0105\u0142 mnie tu w kraju Gnom na kr\u00f3tki \u0142a\u0144cuch,
\nnie przeszkodzi fantazji mojej w dzikim ta\u0144cu.
\nGdy mi z kraju nie daj\u0105 wyjecha\u0107 legalnie,
\nja znajd\u0119 si\u0119 w Pary\u017cu, by tak rzec, mentalnie”.<\/p>\n<\/div>\n

\n

J.Sz.: Kiedy w 1985 roku pierwszy raz wybiera\u0142am si\u0119 do Pary\u017ca, Szpot opowiada\u0142 mi, gdzie mo\u017cna zje\u015b\u0107 wspania\u0142e, tanie arabskie bu\u0142y z mi\u0119sem. To by\u0142a cudna epicka opowie\u015b\u0107 o tym, jak prze\u017cy\u0107 za psi grosz, za 4 franki dziennie.<\/span><\/p>\n

J.L.: Szpot by\u0142 wielkim teoretykiem i praktykiem szko\u0142y prze\u017cycia za grosze. Przecie\u017c on w tym PRL-u nigdy nie mia\u0142 sta\u0142ych dochod\u00f3w i utrzymywa\u0142 si\u0119 z jakich\u015b dorywczych, nisko p\u0142atnych rob\u00f3tek.<\/span><\/p>\n

Pami\u0119tam, jak by\u0142 oburzony na polskie pieni\u0105dze. Mia\u0142 znakomit\u0105 histori\u0119 pod tytu\u0142em “rozmienisz st\u00f3w\u0119 – \u015bmier\u0107 st\u00f3wy”. Jeszcze g\u00f3ral jako\u015b si\u0119 trzyma, ale jak go rozmieni\u0107 na st\u00f3wy, te\u017c wida\u0107 koniec. Opowiada\u0142, jakim by\u0142 kr\u00f3lem \u017cycia, kiedy w latach 50. mia\u0142 30 z\u0142otych. Poniewa\u017c ca\u0142e \u017cycie nie mia\u0142 pieni\u0119dzy, wi\u0119c musia\u0142 wymy\u015bla\u0107, jak prze\u017cy\u0107 za to, co ma.<\/span><\/p>\n

J.Sz.: Na szcz\u0119\u015bcie mia\u0142 kilka zaprzyja\u017anionych dom\u00f3w, gdzie bywa\u0142 na obiadach i kolacjach. W pewnym okresie by\u0142 to dom Tw\u00f3j i Twojej \u00f3wczesnej \u017cony, Ani Dodziuk.<\/span><\/p>\n

J.L.: W\u0142a\u015bnie, jednym ze sposob\u00f3w na prze\u017cycie by\u0142o pieczeniarzenie u przyjaci\u00f3\u0142. Szpot zwraca\u0142 to oczywi\u015bcie w dw\u00f3jnas\u00f3b i tr\u00f3jnas\u00f3b, poniewa\u017c obcowanie z nim by\u0142o intelektualn\u0105 uczt\u0105. Szpot mia\u0142 takich przyjaci\u00f3\u0142-wielbicieli zar\u00f3wno w g\u0119gu, jak i poza nim. No wi\u0119c Lipscy, Matuszewscy, Marta Miklaszewska, p\u00f3\u017aniejsza \u017cona Jana Olszewskiego, dalej – R\u00f3\u017ca i Andrzej Platerowie, p\u00f3ki nie wyemigrowali, wpisuj\u0105c do papier\u00f3w: “\u017bydzi pochodzenia polskiego”. Andrzej Plater tak o tym \u015bpiewa\u0142:<\/span><\/p>\n

“Siku siku, zgnijesz w nocniku bolszewiku
\n<\/span>A ja z \u017bydami z\u0142oty interes b\u0119d\u0119 mia\u0142.
\n<\/span>To nie ohyda, \u017ce Plater poda\u0142 si\u0119 za \u017byda
\n<\/span>i miast z dziadami jedzie wojowa\u0107 z Arabami”.<\/span><\/p>\n

W po\u0142owie lat 70. tak\u0105 osob\u0105 wa\u017cn\u0105 dla Szpota sta\u0142 si\u0119 Antoni Libera. Robili razem t\u0142umaczenia, p\u00f3\u017aniej pisali libretto do opery opartej na “Austerii” Juliana Stryjkowskiego, do kt\u00f3rej muzyk\u0119 mia\u0142 robi\u0107 Penderecki. Antoni by\u0142 najbli\u017cszym przyjacielem Szpota, jedynym bodaj, kt\u00f3rego ten uwa\u017ca\u0142 za duchowego i intelektualnego partnera.<\/span><\/p>\n

J.Sz.: Pami\u0119tasz Szpota z czasu Okr\u0105g\u0142ego Sto\u0142u?<\/span><\/p>\n

J.L.: Nie, za to doskonale pami\u0119tam go z okresu karnawa\u0142u 1980-1981. By\u0142 niesamowicie rozhecowany, a jednocze\u015bnie patrzy\u0142 trze\u017awo. Zaproszono go jako go\u015bcia na zjazd “Solidarno\u015bci”. Kiedy zaprezentowano kandydat\u00f3w na przewodnicz\u0105cego, za\u0142ama\u0142 si\u0119. “Jasiu – m\u00f3wi\u0142 – jeste\u015bmy we w\u0142adzy czterech bezm\u00f3zgowc\u00f3w”. Bardzo go interesowa\u0142 Wa\u0142\u0119sa. Nazywa\u0142 go “W\u0105sy” i kiedy Wa\u0142\u0119sa robi\u0142 co\u015b g\u0142upiego, m\u00f3wi\u0142: “To najwi\u0119ksza kompromitacja w\u0105s\u00f3w w historii”. W podw\u00f3jnym znaczeniu: w\u0105sy jako Wa\u0142\u0119sa, i w\u0105sy jako w\u0105sy.<\/span><\/p>\n

J.Sz.: Widz\u0119 tu kawa\u0142ek dedykowany Tobie: “Szmaciak w mundurze czyli wojna pcimska” – Jasiowi Lity\u0144skiemu, \u017ceby si\u0119 nie nudzi\u0142 w ukryciu.<\/span><\/p>\n

J.L.: Je\u015bli popatrzy si\u0119 chrono-logicznie na utwory Szpota, to s\u0105 one kolejnymi zamkni\u0119ciami PRL-u. I za ka\u017cdym razem jaki\u015b Szmaciak wychodzi z nich zwyci\u0119sko. Jakiekolwiek by by\u0142y meandry historii, Szmaciak zawsze jest g\u00f3r\u0105. To taka fatalistyczna wersja dziej\u00f3w PRL-u. Dedykowana mi wojna pcimska ko\u0144czy si\u0119 tym, \u017ce Szmaciak wraca na polityczn\u0105 scen\u0119. Szpot mia\u0142 s\u0142uch absolutny, kiedy go czytam – s\u0142ysz\u0119 na przyk\u0142ad wypowiedzi starych towarzyszy z trybuny sejmowej:<\/span><\/p>\n

“Owszem, przegi\u0119to nieraz pa\u0142\u0119,
\n<\/span>ale zas\u0142ugi ty\u017c niema\u0142e
\n<\/span>w minionym mieli my okresie,
\n<\/span>toty\u017c wydaje s\u0142usznym mnie si\u0119,
\naby nie tolerowa\u0107 d\u0142u\u017cej
\n<\/span>krytyki, kt\u00f3ra wrogom s\u0142u\u017cy.
\n<\/span>\u017be by\u0142 nies\u0142uszny kult jednostki,
\n<\/span>wyci\u0105gniem z tego s\u0142uszne wnioski
\n<\/span>i zmienim polityk\u0119 roln\u0105,
\n<\/span>lecz ludzi krzywdzi\u0107 nam nie wolno!”<\/span><\/span><\/p>\n

W “Szmaciaku” jest jeszcze jeden genialny kawa\u0142ek, kt\u00f3ry pasuje \u015bwietnie do naszej obecnej rzeczywisto\u015bci. My\u015bl\u0119 o “wielkiej teorii dojenia”:<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

“W systemie centralnego planu
\nprosta dojenia jest technika,
\nbez \u017cadnych bowiem ogranicze\u0144
\nmo\u017cna tu doi\u0107 robotnika.
\nNad tym, jak doi si\u0119 centralnie
\nprzez plany, normy, p\u0142ace, ceny,
\nnie trzeba wcale si\u0119 rozwodzi\u0107,
\nbo wszyscy to dok\u0142adnie wiemy.
\nLecz w tym tkwi ca\u0142ej rzeczy sedno
\ndoi\u0107 dla g\u00f3ry to jest jedno,
\na drugie: “No, kochani moi,
\ndla siebie trzeba ty\u017c podoi\u0107!
\nNie po to znie\u015blim kult jednostki,
\nby bogaci\u0142y si\u0119 jednostki,
\nza\u015b r\u00f3wno\u015b\u0107 na tym si\u0119 zasadza,
\naby doi\u0142a wszelka w\u0142adza!” (\u2026)
\nRurka jest g\u0142owa i zna \u017cycie,
\nwie, \u017ce by doi\u0107 nale\u017cycie,
\ntrzeba si\u0119 w\u0142\u0105czy\u0107 bez wahania
\nw centralny system planowania.
\nJako t\u0142ocz\u0105co-ss\u0105c\u0105 pomp\u0119
\nwidz\u0105 ten system jego oczy,
\nkt\u00f3ra jak gigantyczne serce
\npompuje z do\u0142u, z g\u00f3ry t\u0142oczy.
\nZ do\u0142u ssie pompa ludzk\u0105 prac\u0119
\nbardzo zach\u0142annie, metodycznie,
\nby j\u0105 przerobi\u0107 w swych komorach
\nna p\u0142ace oraz inwestycje. (\u2026)
\nRurka od dawna snu\u0142 marzenia,
\naby w centraln\u0105 sie\u0107 dojenia,
\ngdzie\u015b w pl\u0105taninie rur i rurek
\nmalutki zamontowa\u0107 kurek. (\u2026)
\nLecz oto karta si\u0119 odwraca:
\ndo Pcimia go przyzywa Szmaciak.
\nTu Rurka, maj\u0105c w r\u0119ku wszystko:
\nkumpli, zaplecze, stanowisko –
\nplus swoje w\u0142asne dobre ch\u0119ci,
\nnareszcie w system kranik wkr\u0119ci\u0142”.<\/span><\/span><\/span><\/p>\n

J.Sz.: Uwa\u017casz, \u017ce po napisaniu tego Szpot m\u00f3g\u0142 z\u0142ama\u0107 pi\u00f3ro?<\/span><\/span><\/p>\n

J.L.: Uwa\u017cam, \u017ce s\u0105 w “Szmaciaku” kapitalne kawa\u0142ki, kt\u00f3re nie straci\u0142y nic na aktualno\u015bci. Jak cho\u0107by ten:<\/span><\/p>\n

“W tropieniu przest\u0119pstw gospodarczych<\/span>
\ntak poni\u00f3s\u0142 go szlachetny zapa\u0142,<\/span>
\n\u017ce si\u0119 dopiero opami\u0119ta\u0142,<\/span>
\ngdy si\u0119 za w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119 z\u0142apa\u0142”.<\/span><\/p>\n

J.Sz.: Spotyka\u0142e\u015b si\u0119 ze Szpotem w ostatnich latach?<\/span><\/p>\n

J.L.: Rzadko. Szpot zgorzknia\u0142, cho\u0107 ci\u0105gle by\u0142 uroczy. Rozczarowa\u0142a go nowa rzeczywisto\u015b\u0107, a najbardziej denerwowa\u0142o go bratanie si\u0119 z czerwonym. Co\u015b by\u0142o takiego w nim jak u Zbigniewa Herberta: tam gdzie zaczyna\u0142a si\u0119 polityka – polityczne uk\u0142ady, kompromisy, dogadywania si\u0119 – tam zaczyna\u0142o go mierzi\u0107. Dlatego sta\u0142 si\u0119 \u0142atwym \u0142upem prawicy. Jaki\u015b czas temu “\u017bycie” opublikowa\u0142o rozmow\u0119-rzek\u0119 z nim Cezarego Michalskiego i Macieja Nowickiego. Ci ch\u0142opcy chcieli wy\u0142apa\u0107 od niego jak najwi\u0119cej antykomunizmu. Ale Szpot w gruncie rzeczy nie by\u0142 antykomunist\u0105. By\u0142 antytez\u0105 komunizmu. By\u0142 jednym z jego najwybitniejszych analityk\u00f3w i opisywaczy.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Peereliada, czyli kr\u00f3tki kurs historii dla m\u0142odszych i zaawansowanych (cz.3) Joanna Szcz\u0119sna 21 listopada 2001 do (cz. 1) \/ do (cz. 2) J.Sz.: Towarzysz Gomu\u0142ka nieustannie dostarcza\u0142 Szpotowi tematu. J.L.: Po\u015bwi\u0119conej milenijnym obchodom, a w\u0142a\u015bciwie walce czerwonych z reakcyjnym klerem, opery “Targowica” Szpot, jak wielu swych dzie\u0142, nigdy nie uko\u0144czy\u0142. Ale s\u0105 tam niezapomniane fragmenty, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[1],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62408"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=62408"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62408\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":62572,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62408\/revisions\/62572"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=62408"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=62408"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=62408"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}