{"id":62527,"date":"2018-07-21T17:09:38","date_gmt":"2018-07-21T15:09:38","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=62527"},"modified":"2018-07-13T07:29:47","modified_gmt":"2018-07-13T05:29:47","slug":"12-09-20","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=62527","title":{"rendered":"Historia polsko\u2013\u017cydowska"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Monolog polsko-\u017cydowski<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Henryk Grynberg<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

<\/p>\n

Zbi\u00f3r eseistyki Henryka Grynberga, na\u00a0kt\u00f3ry sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 nast\u0119puj\u0105ce teksty:<\/span> \u2013Historia polsko\u2013\u017cydowska<\/span> \u2013\u00a0Polska ekskluzywna \u2013\u00a0Tr\u00f3jk\u0105t polsko\u2013\u017cydowsko\u2013ukrai\u0144ski \u2013\u00a0Dziedzictwo duchowe \u2013\u00a0Przymieszka krwi \u2013\u00a0\u017byd, kt\u00f3ry udawa\u0142 Polaka, kt\u00f3ry udawa\u0142 \u017byda \u2013\u00a0My, \u017bydzi z\u00a0Dobrego \u2013\u00a0Obowi\u0105zek \u2013\u00a0Palestyna, Palestyna\u2026 \u2013\u00a0Wini\u0119 Europ\u0119 \u2013\u00a0Nad pi\u0119knym, modrym Wannsee \u2013\u00a0Imperatyw cz\u0142owiecze\u0144stwa\u00a0<\/span><\/em><\/strong><\/span><\/p><\/blockquote>\n

 <\/p>\n

\u201cPolska jest najbardziej uduchowionym krajem Europy\u201d \u2013 przypochlebia\u0142 si\u0119 Kosi\u0144ski wiosn\u0105 1988, kiedy przyjmowali go z honorami re\u017cymowcy, kt\u00f3rzy w 1968 l\u017cyli go jako \u017cydowskiego zdrajc\u0119. Ka\u017cdy kraj si\u0119 uwa\u017ca za najbardziej uduchowiony, nawet Szwajcaria. Polska jest tylko g\u0119\u015bciej zaludniona duchami \u2013 przewa\u017cnie \u017cydowskimi. Tym razem naprawd\u0119 \u201cprzeludniona\u201d \u017bydami. Kt\u00f3rych jednak usun\u0105\u0107 si\u0119 nie da.<\/p><\/blockquote>\n

\n

Historia polsko-\u017cydowska<\/strong><\/span><\/p>\n

Stosunki polsko-\u017cydowskie okre\u015bla si\u0119 jako \u201ctrudne\u201d. Trudniejsze od krwawych stosunk\u00f3w polsko-niemieckich, polsko-rosyjskich i polsko-ukrai\u0144skich.<\/em><\/span>
\n
\n<\/strong>Holokaust prze\u017cy\u0142a tylko jedna dziesi\u0105ta polskich \u017byd\u00f3w, z tego tylko jedna dziesi\u0105ta w Polsce. Po pogromie kieleckim i pierwszej masowej ucieczce zn\u00f3w zosta\u0142a tylko jedna dziesi\u0105ta. Po powrocie Gomu\u0142ki i sp\u00f3\u0142ki, kto m\u00f3g\u0142 spakowa\u0142 walizki i zn\u00f3w zosta\u0142a jedna dziesi\u0105ta. Po pogromie marcowym i z nich zosta\u0142a tylko jedna dziesi\u0105ta. Na tym polega dos\u0142owne \u201cdziesi\u0105tkowanie\u201d, a nie na \u201cprzerzedzaniu\u201d i \u201cprzetrzebianiu\u201d jak w s\u0142owniku.<\/span><\/p>\n

Nigdy nie by\u0142em w Kaliszu, rodzinnym mie\u015bcie mojej by\u0142ej \u017cony, w kt\u00f3rym rozgrywa si\u0119 g\u0142\u00f3wna akcja \u017bycia codziennego i artystycznego<\/em>, ale Towarzystwo Mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Ziemi Kaliskiej wzi\u0119\u0142o mnie za kaliszanina i poprosi\u0142o o co\u015b do antologii. Napisa\u0142em wi\u0119c wiersz o \u201crodzinnym mie\u015bcie, w kt\u00f3rym nigdy nie by\u0142em\u201d i w kt\u00f3rym ani \u015bladu \u201cpo starszych braciach w Pi\u015bmie i w Bogu\/po s\u0105siadach w statutach i prawach\u201d. Towarzystwo poprosi\u0142o o przypisy, bo wiersz wydawa\u0142 im si\u0119 trudny do zrozumienia. Podjecha\u0142em do biblioteki publicznej w pobliskim Arlingtonie, \u017ceby sprawdzi\u0107 pewne szczeg\u00f3\u0142y, ale w \u017cadnej encyklopedii nie by\u0142o Kalisza. \u201cProsz\u0119 szuka\u0107 pod Statute of Kalisz<\/em>\u201d \u2013 poradzi\u0142a mi bibliotekarka (wcale nie \u017byd\u00f3wka) i znalaz\u0142em tam wszystko, co trzeba, bo nawet w Wirginii, nad Potomakiem, Statut Kaliski lepiej jest znany ni\u017c w Kaliszu nad Prosn\u0105.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi w historii Polski pojawiaj\u0105 si\u0119 na specjalnych konferencjach naukowych (finansowanych g\u0142\u00f3wnie przez \u017byd\u00f3w), w specjalnych publikacjach (czytanych g\u0142\u00f3wnie przez \u017byd\u00f3w) i w uroczystych przem\u00f3wieniach (na eksport, dla \u017byd\u00f3w), ale nie ma ich ani u Boles\u0142awa Pobo\u017cnego, kt\u00f3ry Statut Kaliski wprowadzi\u0142, ani u Kazimierza Wielkiego, kt\u00f3ry go ratyfikowa\u0142, ani w rozdzia\u0142ach o zak\u0142adaniu, rozwoju i upadku miast, ani na wi\u015blanym szlaku zbo\u017cowym do Gda\u0144ska, z kt\u00f3rego czerpa\u0142a si\u0142y gospodarka I Rzeczypospolitej ( III Rzeczpospolita bez \u017byd\u00f3w nie daje sobie rady z t\u0142ustymi zbiorami zbo\u017ca jak Egipt bez J\u00f3zefa ).<\/span><\/p>\n

\u201cPrzez wieki korzystali\u015bmy z wk\u0142adu \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy \u017cyli w Polsce, wzbogacali nasz\u0105 gospodark\u0119, nasz\u0105 kultur\u0119 i nasze \u017cycie spo\u0142eczne\u201d \u2013 przyznaje polski minister w li\u015bcie do \u015awiatowego Kongresu \u017byd\u00f3w, ale nie polska historia. Do element\u00f3w nap\u0142ywowych zas\u0142u\u017conych dla gospodarki kraju zalicza si\u0119 Niemc\u00f3w, Holendr\u00f3w, Francuz\u00f3w, nawet Szkot\u00f3w, tylko nie \u017byd\u00f3w. W o\u015bwiadczeniach na eksport \u017bydzi wzbogacali Polsk\u0119, lecz w wypowiedziach na u\u017cytek wewn\u0119trzny wzbogacali tylko siebie, jej kosztem, zubo\u017cali j\u0105, wr\u0119cz okradali. Nawet ich dzia\u0142alno\u015b\u0107 kulturaln\u0105 uwa\u017cano za szkodliw\u0105, je\u015bli nie wr\u0119cz gro\u017an\u0105.<\/span><\/p>\n

O najwi\u0119kszej kl\u0119sce, jaka spotka\u0142a \u017byd\u00f3w w Polsce i by\u0142a najwi\u0119ksz\u0105 kl\u0119sk\u0105 kultury, historia Polski wspomina na marginesie i od niechcenia (za moich szkolnych lat wcale nie wspomina\u0142a). Pe\u0142no ich za to w prywatnych relacjach, w kt\u00f3rych wyst\u0119puj\u0105 nie jako ofiary, lecz oskar\u017ceni. Przede wszystkim o aktywno\u015b\u0107 gospodarcz\u0105 \u2013 za kt\u00f3r\u0105 innych si\u0119 chwali. Nie tylko nie maj\u0105 zas\u0142ug, lecz przeciwnie, wszystkiemu s\u0105 winni. W historii ich wcale nie ma, a w paszkwilach (tak ustnych, jak i pisemnych) s\u0105 wszechobecni. Nie ma ich i s\u0105 \u2013 r\u00f3wnocze\u015bnie. S\u0105 obsesj\u0105, kt\u00f3rej skutki bywaj\u0105 katastrofalne i tylko na tym polega ich \u201cwina\u201d. W krytycznych latach 30., zamiast gotowa\u0107 si\u0119 do obrony przed wrogiem rzeczywistym, koncentrowano si\u0119 na \u201cobronie\u201d przed \u017bydami. Radzono, co z nami (bo od 1936 i ja by\u0142em na tym \u015bwiecie) zrobi\u0107. Mo\u017ce wys\u0142a\u0107 nas na Madagaskar? Ten polsko-francuski projekt podoba\u0142 si\u0119 pocz\u0105tkowo i Hitlerowi, bo zab\u00f3jczy klimat i ludzie tam padali jak muchy. Projekt mia\u0142 wszelkie szanse, bo gdzie indziej odmawiano \u017bydom wiz. \u017beby sk\u0142oni\u0107 nas do wyjazdu, proponowano \u2013 za przyk\u0142adem hitlerowskiej Rzeszy \u2013 zabroni\u0107 uboju rytualnego, odebra\u0107 handel, pozbawi\u0107 obywatelstwa. Jeszcze w 1939 zg\u0142oszono projekt ustawy, kt\u00f3ra mia\u0142a zakaza\u0107 nam zmian\u0119 nazwisk. Nawet przechrztom, je\u015bli 11 listopada 1918 byli zapisani \u201cjako wyznaj\u0105cy religi\u0119 moj\u017ceszow\u0105\u201d.<\/span> Te\u017c za przyk\u0142adem Hitlera, kt\u00f3ry znakowa\u0142 \u017byd\u00f3w, wpisuj\u0105c im do dowod\u00f3w osobistych dodatkowe imi\u0119: Israel lub Sara.<\/span><\/p>\n

Wiktor Tomir Drymmer, \u00f3wczesny dyrektor Departamentu Konsularnego MSZ i g\u0142\u00f3wny autor projektu \u201cMadagaskar\u201d, wyja\u015bnia w swoim wspomnieniu pod tytu\u0142em Zagadnienie \u017cydowskie w<\/em> Polsce w latach 1935-39<\/em>, \u017ce trzeba by\u0142o co\u015b z \u017bydami zrobi\u0107, bo \u201cprzeludniali\u201d Polsk\u0119 (po Rosji najrzadziej zaludniowy kraj Europy); bo przez nich za du\u017co by\u0142o \u201czb\u0119dnych ludzi\u201d; bo \u201cwyobcowali si\u0119\u201d; bo \u201codr\u00f3\u017cniali si\u0119 od otoczenia (…) obc\u0105 dla ucha, sm\u0119tn\u0105 muzyk\u0105 i pie\u015bniami, obc\u0105 w smaku i zapachu kuchni\u0105, z\u0142\u0105 mow\u0105 polsk\u0105, pobudzaj\u0105c\u0105 do \u017cart\u00f3w i kpin\u201d; bo \u201cbyli do ko\u0144ca swego istnienia niezrozumia\u0142\u0105 dla wi\u0119kszo\u015bci Polak\u00f3w egzotyk\u0105\u201d; bo \u201ccech\u0105 \u017cydowsk\u0105, kt\u00f3ra dra\u017cni\u0142a Polak\u00f3w, by\u0142a ich tendencja do wy\u0142\u0105czno\u015bci i zatrzymywania opanowanych przez siebie ga\u0142\u0119zi handlu, rzemios\u0142a i po\u015brednictwa\u201d; bo \u201cbez po\u015brednictwa, kt\u00f3re by\u0142o w stu procentach w r\u0119kach \u017byd\u00f3w, \u017caden producent, du\u017cy czy drobny, nie m\u00f3g\u0142 zby\u0107 swych p\u0142od\u00f3w rolnych\u201d (zupe\u0142nie jak dzi\u015b). Dyrektor Drymmer, jako \u201cspecjalista\u201d od spraw \u017cydowskich, twierdzi, \u017ce \u201cw Polsce \u017bydzi przyj\u0119li zgo\u0142a inn\u0105 taktyk\u0119 ani\u017celi w Niemczech i Rosji\u201d (tam si\u0119 przewa\u017cnie asymilowali, a w Polsce przewa\u017cnie nie).<\/span><\/p>\n

Ostatnim zarzutem, jaki dyrektor Drymmer postawi\u0142 nam, polskim \u017bydom, by\u0142a nier\u00f3wno\u015b\u0107 spo\u0142eczna w warszawskim getcie \u2013 dziesi\u0119\u0107 tysi\u0119cy bogatych na setki tysi\u0119cy g\u0142oduj\u0105cych, bo \u201cjak wida\u0107, wojna i okupacja niczego nie nauczy\u0142y \u00bbg\u00f3rnej\u00ab warstwy\u201d. Dyrektora Drymmera, kt\u00f3ry we wrze\u015bniu 1939 umkn\u0105\u0142 mostem zaleszczyckim z g\u00f3rn\u0105 (bez cudzys\u0142owu) warstw\u0105, kt\u00f3ra mia\u0142a do dyspozycji pa\u0144stwowe samochody i pa\u0144stwow\u0105 benzyn\u0119, razi\u0142 \u201cordynarny egoizm specjalnej grupy ludzkiej\u201d zamkni\u0119tej w warszawskim getcie. A g\u0142osi\u0142 te wszystkie pogl\u0105dy w pami\u0119tnym roku 1968 w paryskich \u201cZeszytach Historycznych\u201d (nr 13\/1968). Moj\u0105 ripost\u0119 (\u201cMadagaskar, czyli spos\u00f3b my\u015blenia\u201d) redaktor Giedroy\u0107 odrzuci\u0142, twierdz\u0105c, \u017ce nie rozumiem \u00f3wczesnych stosunk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Drymmer \u2013 w swoim czasie pi\u0142sudczyk i legionista \u2013 nie wspomnia\u0142 w owym wspomnieniu, \u017ce to on w 1936 (a wi\u0119c wkr\u00f3tce po \u015bmierci Marsza\u0142ka) zainicjowa\u0142 ustaw\u0119, kt\u00f3rej celem by\u0142o \u2013 jak wyja\u015bni\u0142 w maju 1938 na konferencji konsul\u00f3w w Berlinie \u2013 \u201cpodniesienie godno\u015bci obywatela polskiego przez wykluczenie wszystkich tych, kt\u00f3rzy nie s\u0105 godni (…), a zw\u0142aszcza \u017byd\u00f3w, jako elementu destrukcyjnego\u201d. Na skutek tej ustawy tysi\u0105ce deportowanych z Niemiec polskich \u017byd\u00f3w trzymano w listopadzie 1938 na ziemi niczyjej pod go\u0142ym niebem, a\u017c zdesperowany m\u0142ody cz\u0142owiek, kt\u00f3rego rodzice tam si\u0119 znajdowali, strzeli\u0142 w Pary\u017cu do hitlerowskiego dyplomaty, a hitlerowcy urz\u0105dzili za to Noc Kryszta\u0142ow\u0105 \u017bydom w ca\u0142ej Rzeszy. W sze\u015b\u0107dziesi\u0105t lat po tej uwerturze do Holokaustu, w Warszawie wydano ca\u0142\u0105 ksi\u0119g\u0119 wspomnie\u0144 Drymmera pod znamiennym tytu\u0142em W s\u0142u\u017cbie Polsce (\u201cGryf\u201d i Instytut Historii PAN, 1998). <\/span><\/p>\n

C o ciekawsze, jego argumenty niemal dos\u0142ownie powt\u00f3rzy\u0142 Mieczys\u0142aw Pszon \u2013 by\u0142y endek \u2013 w swoim wspomnieniu na temat tej\u017ce \u201cspecjalnie trudnej kwestii \u017cydowskiej\u201d (\u201cJasne wybory i ciemne racje\u201d, \u201cTygodnik Powszechny\u201d 43\/1995). Pisze on, \u017ce walka w Polsce mi\u0119dzywojennej mi\u0119dzy koncepcj\u0105 pa\u0144stwa narodowego i pa\u0144stwa narodowo\u015bciowego \u201csko\u0144czy\u0142a si\u0119 zwyci\u0119stwem koncepcji narodowej (…), bowiem pa\u0144stwo narodowo\u015bciowe, czyli w konsekwencji federalne, rozlecia\u0142oby si\u0119, mi\u0119dzy innymi dlatego, \u017ce jednym z najbardziej destrukcyjnych element\u00f3w \u2013 poza mniejszo\u015bciami terytorialnymi \u2013 byli \u017bydzi\u201d. Zw\u0142aszcza na kresach \u201cto by\u0142 ca\u0142kiem obcy element, inny nar\u00f3d, co\u015b zupe\u0142nie innego\u201d \u2013 twierdzi kategorycznie Pszon (wbrew naocznym \u015bwiadkom jak Mickiewicz, Orzeszkowa, Vincenz, Mi\u0142osz i takiemu dowodowi rzeczowemu jak Bruno Schulz, jeden z filar\u00f3w polskiej prozy). Jeszcze raz okre\u015bla on \u017byd\u00f3w jako \u201cdziesi\u0119\u0107 procent ludno\u015bci ca\u0142kowicie obcej \u2013 obcej nie tylko j\u0119zykowo, ale i obyczajem, wiar\u0105 czy strojem\u201d i dodaje, \u017ce \u201cte dziesi\u0119\u0107 procent ludzi odgrywa\u0142o niepor\u00f3wnanie wielk\u0105 rol\u0119\u201d, zw\u0142aszcza \u201cw niekt\u00f3rych dzia\u0142ach gospodarki, gdzie pewne sektory by\u0142y w stu procentach prowadzone przez \u017byd\u00f3w (…) g\u0142\u00f3wnie handel i po\u015brednictwo (np. handel zbo\u017cem)\u201d. Z jednej strony (w przeciwie\u0144stwie do Kazimierza Wielkiego) traktuje on \u017cydowski handel jako zjawisko negatywne, a z drugiej narzeka, \u017ce \u201cminimalny procent \u017byd\u00f3w zajmowa\u0142 si\u0119 produkcj\u0105\u201d. Czy\u017cby endecja wola\u0142a, \u017ceby prowadzili produkcj\u0119? A je\u015bli tak niezno\u015bne (\u017ceby nie powiedzie\u0107 \u201cdestrukcyjne\u201d) by\u0142y ich obyczaje, str\u00f3j, j\u0119zyk i wiara, to dlaczego jeszcze wi\u0119ksz\u0105 histeri\u0119 wywo\u0142ywali, kiedy m\u00f3wili, ubierali si\u0119 i zachowywali jak Polacy, a najwi\u0119ksz\u0105, kiedy przyjmowali polskie imi\u0119, nazwisko i wiar\u0119? Na takie pytania nie ma odpowiedzi u Pszona.<\/span><\/p>\n

Skar\u017cy si\u0119 on r\u00f3wnocze\u015bnie na to, \u017ce \u201cpr\u00f3by asymilacji polskich \u017byd\u00f3w sko\u0144czy\u0142y si\u0119 fiaskiem\u201d i na to, \u017ce w Krakowie \u201cna 800 adwokat\u00f3w by\u0142o tylko 60 Polak\u00f3w\u201d i \u201cpodobnie by\u0142o z lekarzami\u201d. Na ewentualne pytanie, komu szkodzili ci ca\u0142kiem przecie\u017c zasymilowani adwokaci i lekarze, odpowiada por\u00f3wnaniem: \u201cCo szkodzi\u0142o Murzynom w RPA przed zniesieniem apartheidu, \u017ce wszyscy adwokaci byli biali? A jednak co\u015b szkodzi\u0142o…\u201d. Zatem nie o asymilacj\u0119 chodzi\u0142o, tylko o ras\u0119. I w dodatku jest to rasizm bardziej irracjonalny od po\u0142udniowoafryka\u0144skiego, gdy\u017c oparty na prze\u015bwiadczeniu, \u017ce \u017bydzi byli ras\u0105 dominuj\u0105c\u0105, a Polacy dyskryminowan\u0105. \u201cCh\u0142opak ze wsi, z najwi\u0119kszym trudem przebijaj\u0105cy si\u0119 przez studia prawnicze (…) napotyka\u0142 tu na zwarty mur\u201d \u2013 argumentuje Pszon, nie wspominaj\u0105c o nieobecno\u015bci \u017byd\u00f3w w\u015br\u00f3d (administracyjnie nominowanych) s\u0119dzi\u00f3w i prokurator\u00f3w ani o tym, \u017ce i \u017cydowscy adwokaci \u2013 kt\u00f3rych z tego\u017c powodu naprawd\u0119 by\u0142o za du\u017co \u2013 napotykali na \u201cmur\u201d konkurencji (fakt, \u017ce istnieje konkurencja pomi\u0119dzy \u017bydami, z regu\u0142y przekracza\u0142 endeck\u0105 wyobra\u017ani\u0119). Praktyka lekarska lub adwokacka by\u0142a prawie jedynym uj\u015bciem dla kszta\u0142c\u0105cych si\u0119 zasymilowanych \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rych nie dopuszczano do administracji pa\u0144stwowej, wojska, policji. Pod koniec antysemickich lat 30. zamykano przed nimi tak\u017ce medycyn\u0119 i prawo. Stopie\u0144 cywilizacji na wsi rzeczywi\u015bcie przypomina\u0142 Afryk\u0119, ale nie \u201cch\u0142opak ze wsi\u201d by\u0142 Murzynem, tylko \u017byd.<\/span>\u00a0<\/span><\/p>\n

Pszon pisze, \u017ce \u201cnie\u017cyczliwe Polsce lobby \u017cydowskie (…) wymusi\u0142o w Traktacie Wersalskim narzucenie Polsce traktatu mniejszo\u015bciowego\u201d, kt\u00f3ry \u201cnarusza\u0142 nasz\u0105 suwerenno\u015b\u0107\u201d (Hitler uwa\u017ca\u0142 ca\u0142y Traktat Wersalski za spisek \u017cydowski przeciwko Niemcom). Wilsonowski Traktat w sprawie Ochrony Mniejszo\u015bci zosta\u0142 \u201cnarzucony\u201d nie tylko Polsce, lecz wszystkim nowo wykreowanym pa\u0144stwom, kt\u00f3rym powierzono wieloetniczne terytoria. Mia\u0142 on zapewni\u0107 mniejszo\u015bciom \u201czupe\u0142n\u0105 i ca\u0142kowit\u0105 ochron\u0119 \u017cycia i wolno\u015bci\u201d, o co rzeczywi\u015bcie zabiegali przedstawiciele ameryka\u0144skich organizacji \u017cydowskich na wie\u015b\u0107 o pogromach, w kt\u00f3rych bra\u0142o udzia\u0142 polskie wojsko: 21-23 listopada 1918 we Lwowie (150 zabitych, 50 dom\u00f3w spalonych, przesz\u0142o 500 zrabowanych sklep\u00f3w), zim\u0105 1919 w miastach rzeszowszczyzny, 22 kwietnia 1919 w Warszawie, 5 maja 1919 w Pi\u0144sku, 27 maja 1919 w Cz\u0119stochowie. \u017bydzi nie byli w stanie niczego w Wersalu \u201cwymusi\u0107\u201d, a ochrona podstawowych praw cz\u0142owieka powinna chyba cieszy\u0107 praworz\u0105dnego obywatela, a nie martwi\u0107. Zawarty w 1975 Uk\u0142ad Helsi\u0144ski, kt\u00f3ry broni\u0142 analogicznych praw, zosta\u0142 naprawd\u0119 wymuszony na Moskwie i jej satelitach, kt\u00f3rzy te\u017c uwa\u017cali to za \u201cnaruszenie suwerenno\u015bci\u201d.<\/span><\/p>\n

Mniejszo\u015bciami w jawnym lub skrytym konflikcie z mi\u0119dzywojennym pa\u0144stwem polskim byli Ukrai\u0144cy, Litwini i Niemcy (co Polacy mieli wkr\u00f3tce bardzo bole\u015bnie odczu\u0107), ale pole widzenia przes\u0142ania\u0142a \u201cspecjalnie trudna kwestia \u017cydowska\u201d. Za\u015blepienie to wywo\u0142ywa\u0142o roz\u0142am i wa\u015b\u0144 w spo\u0142ecze\u0144stwie, i odci\u0105ga\u0142o uwag\u0119 od istotnych problem\u00f3w, jak bezrobocie, niezb\u0119dna reforma rolna, odg\u00f3rna alienacja mniejszo\u015bci etnicznych, kt\u00f3re stanowi\u0142y jedn\u0105 trzeci\u0105 ludno\u015bci, i \u015bmiertelna gro\u017aba z zewn\u0119trz. To za\u015blepienie najbardziej si\u0119 przyczyni\u0142o do kl\u0119ski wrze\u015bniowej.<\/span><\/p>\n

Pszon zarzuca przedwojennym \u017bydom, \u017ce \u201cnie interesowali si\u0119 istnieniem pa\u0144stwa\u201d. Powojennym \u2013 zw\u0142aszcza w 1968 \u2013 zarzucano, \u017ce zanadto si\u0119 interesowali. A byli to \u017bydzi tak zasymilowani, \u017ce nieraz tylko tajna policja zna\u0142a ich pochodzenie. I podobnie jak w Niemczech i Rosji, \u201ctaktyka\u201d asymilacji niewiele im si\u0119 przyda\u0142a. Pa\u0144stwo narodowe, kt\u00f3rego koncepcja zwyci\u0119\u017cy\u0142a zar\u00f3wno w latach 30., jak i 60., w obu wypadkach rozlecia\u0142o si\u0119 w kompromituj\u0105cy spos\u00f3b, a nieustaj\u0105ce, okrutne wojny etniczne ci\u0105gle przypominaj\u0105, jak \u201cnietrudne\u201d by\u0142o wsp\u00f3\u0142\u017cycie z \u201cobcymi\u201d \u017bydami. Samemu Pszonowi si\u0119 zreszt\u0105 wymskn\u0119\u0142o, \u017ce \u201ckwestia \u017cydowska propagandowo by\u0142a znakomitym tematem dla wielu polityk\u00f3w i by\u0142a szczeg\u00f3lnie \u0142atwa do wygrania\u201d. By\u0142a i jest, dlatego si\u0119 j\u0105 ci\u0105gle na nowo wymy\u015bla. Innymi s\u0142owy, to nie \u017bydzi byli \u201cjednym z najbardziej destrukcyjnych element\u00f3w\u201d w Polsce, lecz antysemici. Byli i s\u0105.<\/span><\/p>\n

Redaktor Jerzy Turowicz lojalnie zamie\u015bci\u0142 moj\u0105 odpowied\u017a Pszonowi (\u201cO destrukcyjnych elementach w Polsce\u201d, \u201cTygodnik Powszechny\u201d nr 51 z 17 grudnia 1995), a nawet wyja\u015bni\u0142 mi w li\u015bcie, \u017ce nie czyta\u0142 jego tekstu przed drukiem, inaczej by go nie pu\u015bci\u0142. A wkr\u00f3tce potem Wydawnictwo \u201cZnak\u201d samorzutnie mi przys\u0142a\u0142o ksi\u0105\u017ck\u0119 pod tytu\u0142em Polacy i Niemcy p\u00f3\u0142 wieku p\u00f3\u017aniej<\/em>, kt\u00f3ra jest zbiorem artyku\u0142\u00f3w i wspomnie\u0144 zadedykowanym Mieczys\u0142awowi Pszonowi jako jednemu z pionier\u00f3w pojednania polsko-niemieckiego z trzema rozdzia\u0142ami jego w\u0142asnych wspomnie\u0144, w\u0142\u0105cznie z tym z \u201cTygodnika\u201d, tylko pod mocniejszym ni\u017c przedtem tytu\u0142em: \u201c\u017bydzi\u201d. Ksi\u0105\u017cka ta \u2013 z przedmow\u0105 Turowicza \u2013 wysz\u0142a r\u00f3wnocze\u015bnie po niemiecku. A wi\u0119c rezultat dialogu taki jak z Drymmerem.<\/span><\/p>\n

\u201cInny staje si\u0119 obcy, wrogi. Zamiast by\u0107 \u017ar\u00f3d\u0142em tego, co nowe, co mo\u017ce by\u0107 lepsze, m\u0105drzejsze, co mo\u017ce warto przyswoi\u0107, a na pewno warto uszanowa\u0107, inne zaczyna by\u0107 traktowane jako to, co grozi, co mo\u017ce by\u0107 niebezpieczne. Zamkni\u0119cie w sobie \u0142atwo idzie w parze z nienawi\u015bci\u0105 do tych, co m\u00f3wi\u0105 innym j\u0119zykiem, inaczej my\u015bl\u0105, inne maj\u0105 tradycje i obyczaje\u201d. To najlepszy komentarz do pogl\u0105d\u00f3w takich ludzi jak Drymmer i Pszon. Znalaz\u0142em go w wyk\u0142adzie Barbary Skargi wyg\u0142oszonym w Pary\u017cu i zaadresowanym do ca\u0142ej Europy (patrz \u201cTygodnik Powszechny\u201d nr 33 z 18 sierpnia 2002). Profesor Skarga ostrzega r\u00f3wnie\u017c, \u017ce tego rodzaju ksenofobia potrafi \u201cwyrzuci\u0107 do wrogiej sfery nie tylko inne rasy, inne narody, ale nawet tych, co nale\u017c\u0105 do w\u0142asnego narodu, ale inaczej my\u015bl\u0105, nie wed\u0142ug regu\u0142, jakie dana grupa uzna\u0142a za jedynie prawdziwe\u201d i w konsekwencji \u201czaczyna si\u0119 dzieli\u0107 nawet w\u0142asny nar\u00f3d na tych \u00bbw\u0142a\u015bciwych\u00abjego przedstawicieli i niew\u0142a\u015bciwych\u201d. Ten g\u0142os w dyskusji wskazuje, \u017ce dialog polsko-\u017cydowski nie zawsze dzieli nas na dwie przeciwne strony, co ju\u017c jest jego niew\u0105tpliw\u0105 warto\u015bci\u0105.<\/span><\/p>\n

Od wrze\u015bnia 1939 oskar\u017ca si\u0119 \u017byd\u00f3w o nielojalno\u015b\u0107 wobec kraju, w kt\u00f3rym przedtem traktowano ich jako element obcy lub wr\u0119cz destrukcyjny, i pa\u0144stwa, kt\u00f3re chcia\u0142o si\u0119 ich pozby\u0107. \u201cWitali entuzjastycznie wojska sowieckie\u201d; \u201ct\u0142umnie wst\u0119powali do milicji i na urz\u0119dy\u201d; widziano ich \u201cna wszystkich szczeblach administracji i partii\u201d. Krystyna Kersten pisze, \u017ce \u201cponad 10 tysi\u0119cy opis\u00f3w z poszczeg\u00f3lnych miejscowo\u015bci umo\u017cliwia w przybli\u017ceniu zdanie sobie sprawy z rozmiar\u00f3w i charakteru zjawisk, kt\u00f3re stanowi\u0142y tworzywo mitu i s\u0142u\u017cy\u0142y racjonalizacji antysemityzmu\u201d (Polacy \u2013 \u017bydzi \u2013 komunizm: anatomia p\u00f3\u0142prawd 1939-68<\/em>, Warszawa 1992). I w notatkach genera\u0142a Andersa mo\u017cna znale\u017a\u0107 \u201cobsad\u0119 przez \u017byd\u00f3w wszystkich wa\u017cniejszych stanowisk\u201d. I niemal to samo w Innym \u015bwiecie<\/em> Herlinga-Grudzi\u0144skiego, kt\u00f3ry z sze\u015bciu naczelnik\u00f3w \u0142agru zapami\u0119ta\u0142 przede wszystkim \u017byda. Profesor Kersten podkre\u015bla, \u017ce \u201cmamy tu do czynienia z nagminnie stosowanym zabiegiem obronnym\u201d, cho\u0107 Herlinga-Grudzi\u0144skiego jest to raczej ci\u0119\u017cki kompleks (i jeszcze jeden przyk\u0142ad, \u017ce podzia\u0142 na strony nie zawsze jest wyra\u017any w tym dialogu). Najjaskrawszym przyk\u0142adem zabiegu obronnego jest (przytoczona w ksi\u0105\u017cce Kersten) depesza genera\u0142a Sikorskiego, kt\u00f3ry w odpowiedzi na zarzuty o dyskryminacji \u017byd\u00f3w przez polskie w\u0142adze wojskowe w Rosji domaga\u0142 si\u0119 pot\u0119pienia \u201cjawnej zdrady i innych zbrodni, jakich si\u0119 wobec Polski i polskich obywateli dopuszczali przez ca\u0142y czas okupacji sowieckiej…\u201d.<\/span><\/p>\n

Relacje te s\u0105 cz\u0119sto niesp\u00f3jne logicznie i uczuciowo. \u201cB\u00f3l by\u0142 tym wi\u0119kszy, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 tak g\u0142\u0119boko wro\u015bni\u0119tej w histori\u0119 Lwowa ludno\u015bci \u017cydowskiej wita\u0142a Armi\u0119 Czerwon\u0105 okrzykami rado\u015bci, rzucaj\u0105c na maszeruj\u0105cych \u017co\u0142nierzy kwiaty\u201d \u2013 skar\u017cy si\u0119 ojciec dominikanin w \u201cTygodniku Powszechnym\u201d z 23 wrze\u015bnia 1990 i dodaje, \u017ce \u017bydzi \u201cswoj\u0105 postaw\u0105 wobec Rosjan zrazili do siebie ogromn\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa\u201d. Jakby nie by\u0142o do nich \u201czra\u017cone\u2019 ju\u017c w listopadzie 1918… Pogrom w Radzi\u0142owie te\u017c usprawiedliwia si\u0119 prosowieck\u0105 postaw\u0105 ludno\u015bci \u017cydowskiej \u2013 jakby nie by\u0142o tam pogromu w 1933. Jakby historia zacz\u0119\u0142a si\u0119 w 1939. Autor z dum\u0105 podkre\u015bla, \u017ce pomimo to \u201cpo zaj\u0119ciu przez hitlerowc\u00f3w Ma\u0142opolski Wschodniej\u201d, kiedy \u201crozpocz\u0105\u0142 si\u0119 dla \u017byd\u00f3w okres wi\u0119cej ni\u017c tragiczny (…), znale\u017ali si\u0119 w klasztorze ojcowie, kt\u00f3rym tragedia tego narodu szczeg\u00f3lnie nie dawa\u0142a spokoju\u201d, poniewa\u017c \u201cw cudzym nieszcz\u0119\u015bciu nie wolno pami\u0119ta\u0107 nawet najwi\u0119kszych krzywd\u2019. A zatem ju\u017c nie \u201ccz\u0119\u015b\u0107 ludno\u015bci \u017cydowskiej\u2019, tylko \u017bydzi wyrz\u0105dzili spo\u0142ecze\u0144stwu polskiemu krzywd\u0119, i to rz\u0119du \u201cnajwi\u0119kszych\u201d, kt\u00f3rej ojcowie zakonni w swojej wielkoduszno\u015bci nie chcieli pami\u0119ta\u0107. Z drugiej strony zwrot \u201cznale\u017ali si\u0119\u201d wskazuje, \u017ce nie wszystkim z nich tragedia \u017byd\u00f3w \u201cnie dawa\u0142a spokoju\u201d, a samo to wspomnienie \u015bwiadczy, \u017ce i jego autor nie nale\u017cy do tych, co tej krzywdy nie pami\u0119taj\u0105.<\/span><\/p>\n

\u201cMateria\u0142y te wskazuj\u0105 przede wszystkim na wybi\u00f3rcze postrzeganie rzeczywisto\u015bci\u201d \u2013 stwierdza profesor Kersten. Ale w nie mniejszej mierze przejawiaj\u0105 szok kulturowy. Nawet tak obiektywnego obserwatora jak Leopold Buczkowski szokowa\u0142 \u201cnagan na zadku jakiego\u015b jewrejczyka\u201d (Pami\u0119tnik wojenny<\/em>, Olsztyn 2001). Polacy, kt\u00f3rzy nigdy przedtem nie do\u015bwiadczyli emancypacji \u017byd\u00f3w, nie byli na taki wstrz\u0105s przygotowani. Podobnie reagowali w PRL w latach 1944-55 \u2013 jedynym w historii Polski okresie pe\u0142nego r\u00f3wnouprawnienia \u017byd\u00f3w \u2013 na \u017byd\u00f3w w wojsku, UB i KC. Ten sam szok prze\u017cywaj\u0105 pokolenia polskich imigrant\u00f3w w Ameryce (nigdzie nie ma wi\u0119cej polskiego antysemityzmu na kilometr kwadratowy ni\u017c w Chicago i Nowym Jorku na Greenpoincie).<\/span><\/p>\n

Profesor Kersten usprawiedliwia m\u0142odych \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rym odbierano \u201cprawo traktowania Polski jako Ojczyzny\u201d; \u201cdla kt\u00f3rych w Polsce nie by\u0142o miejsca\u201d; \u201ckt\u00f3rzy poni\u017cani na ka\u017cdym kroku (…) poczuli si\u0119 r\u00f3wnouprawnieni, zyskiwali poczucie w\u0142asnej warto\u015bci\u201d. Jednak\u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w na wschodzie cieszy\u0142a si\u0119 nie z tego, \u017ce armia, kt\u00f3ra wesz\u0142a, by\u0142a czerwona, tylko z tego, \u017ce nie by\u0142a brunatna. Dla Polak\u00f3w to by\u0142o wszystko jedno, ale nie dla \u017byd\u00f3w. Ja bym si\u0119 cieszy\u0142 do dzi\u015b, gdyby czo\u0142gi sowieckie dosz\u0142y wtedy do Dobrego, bo przynajmniej jaka\u015b cz\u0119\u015b\u0107 mojej rodziny by ocala\u0142a.<\/span><\/p>\n

W sowieckiej strefie okupacyjnej i w g\u0142\u0119bi imperium \u017bydzi byli nie mniej ni\u017c Polacy prze\u015bladowani, wi\u0119zieni i zsy\u0142ani do wszystkich kr\u0119g\u00f3w Gu\u0142agu. Zosta\u0142o to udokumentowane w setkach protoko\u0142\u00f3w spisanych przez przedstawicieli polskiego rz\u0105du emigracyjnego (na kt\u00f3rych oparta jest moja opowie\u015b\u0107 dokumentalna Dzieci Syjonu<\/em>). Natomiast po amnestii dla obywateli polskich \u017bydzi byli dyskryminowani w Zwi\u0105zku Sowieckim przez polskie instytucje cywilne i wojskowe w Rosji bardziej ni\u017c w przedwojennej Polsce, a bezstronna ksi\u0105\u017cka Krystyny Kersten to ca\u0142kowicie potwierdza. \u017bydzi, kt\u00f3rzy stanowili co najmniej jedn\u0105 trzeci\u0105, a wed\u0142ug niekt\u00f3rych \u017ar\u00f3de\u0142 blisko po\u0142ow\u0119 polskich uchod\u017ac\u00f3w i zes\u0142a\u0144c\u00f3w, usi\u0142owali jak Polacy wydosta\u0107 si\u0119 z sowieckiego domu niewoli, ale Anders stosowa\u0142 numerus clausus<\/em> i na 70 tysi\u0119cy \u017co\u0142nierzy i cywil\u00f3w wyprowadzi\u0142 tylko 3 tysi\u0105ce \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Nie przyjmowano ich do wojska, a je\u015bli przyj\u0119to, usi\u0142owano si\u0119 pozby\u0107. Jeden z by\u0142ych \u017co\u0142nierzy napisa\u0142 mi czterdzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej z Australii, \u017ce w listopadzie 1941 przeprowadzono w Tocku selekcj\u0119 i sformowano osobny batalion \u017cydowski \u2013 550 \u017co\u0142nierzy \u2013 do kt\u00f3rego skierowano r\u00f3wnie\u017c wszystkich \u017cydowskich oficer\u00f3w, podchor\u0105\u017cych i podoficer\u00f3w. Zerwano ich ze snu na godzin\u0119 przed pobudk\u0105 i bez \u015bniadania ani dziennej racji chleba kazano odmaszerowa\u0107 na stacj\u0119. \u201cG\u0142odowali\u015bmy wtedy ju\u017c od p\u00f3\u0142tora do dw\u00f3ch lat, w zale\u017cno\u015bci od daty aresztowania, ka\u017cdy stracony posi\u0142ek by\u0142 mocno odczuwany\u201d. Siedem godzin czekali na poci\u0105g. Dojechali do Kot\u0142ubanki, a stamt\u0105d brn\u0119li wiele kilometr\u00f3w przez zaspy do sosnowego lasu, gdzie czeka\u0142 na nich major Ga\u0142adyk, za jak\u0105\u015b kar\u0119 wyznaczony na dow\u00f3dc\u0119 \u017cydowskiego batalionu. \u201cJedli\u015bcie \u015bniadanie? \u2013 spyta\u0142. \u2013 Nie, panie majorze. \u2013 A to skurwysyny! \u2013 Dostali\u015bcie chleb? \u2013 Nie, panie majorze. \u2013 A to skurwysyny! \u2013 Macie z sob\u0105 namioty? \u2013 Nie, panie majorze. \u2013 A to skurwysyny!\u201d.<\/span><\/p>\n

Ca\u0142\u0105 noc \u0142amali ga\u0142\u0119zie na stosy i palili, ale dw\u00f3ch ludzi zamarz\u0142o. Rano jeden z podporucznik\u00f3w poszed\u0142 z powrotem na stacj\u0119, wynaj\u0105\u0142 od kogo\u015b sanie i dojecha\u0142 do najbli\u017cszego sowieckiego kwatermistrzostwa, gdzie przedstawi\u0142 imienny spis batalionu i wyasygnowano im chleb, kasz\u0119, namioty, pi\u0142y i siekiery. W rezultacie mieli lepiej ni\u017c w Tocku, bo dostawali te same przydzia\u0142y, a mieli zawsze pod dostatkiem drzewa na opa\u0142, kt\u00f3re w Tocku trzeba by\u0142o taszczy\u0107 kilometrami, i wbrew oczekiwaniom dow\u00f3dztwa nikt nie zdezerterowa\u0142. Potem stacjonowali w Guzar, przy afganista\u0144skiej granicy, gdzie rekrutowano do podchor\u0105\u017c\u00f3wki. Zg\u0142osi\u0142o si\u0119 242 Polak\u00f3w i 34 \u017byd\u00f3w. Przyj\u0119to 242 Polak\u00f3w i czterech \u017byd\u00f3w. Pu\u0142kownik Koc (brat za\u0142o\u017cyciela OZN), kt\u00f3ry by\u0142 dow\u00f3dc\u0105 zgrupowania, nie ukrywa\u0142 swoich uczu\u0107 do \u017byd\u00f3w. W kwietniu 1943 byli w p\u00f3\u0142nocnym Iraku, kiedy dosz\u0142y do nich wie\u015bci o tym, co si\u0119 sta\u0142o z \u017bydami w Polsce. \u201cR\u00f3wnie przera\u017caj\u0105c\u0105 by\u0142a rado\u015b\u0107 okazywana przez niekt\u00f3rych Polak\u00f3w z przysz\u0142ej \u00bbPolski bez \u017byd\u00f3w\u00ab \u2013 z niekt\u00f3rymi z nich dzielili\u015bmy prycz\u0119 w baraku \u0142agiernym i namiot w wojsku\u201d \u2013 wspomina m\u00f3j korespondent. \u201cBez w\u0105tpienia antysemityzm w wojsku jest\u201d \u2013 przyzna\u0142 Anders na odprawie redaktor\u00f3w prasy wojskowej. \u201cPowsta\u0142 on przede wszystkim na skutek ogromnej ilo\u015bci, niewsp\u00f3\u0142miernej, \u017byd\u00f3w w Polsce. My\u015bl\u0119, \u017ce \u017caden nar\u00f3d nie potrafi przetrwa\u0107 takiego olbrzymiego procentu \u017byd\u00f3w, przy zdolno\u015bci tego narodu do handlu, a zatem przy wyrugowaniu z tych dziedzin elementu polskiego\u201d \u2013 wyja\u015bnia\u0142 genera\u0142. A by\u0142o to 18 kwietnia 1944 \u2013 r\u00f3wno rok po tamtych wie\u015bciach z Polski. Antysemityzm przycich\u0142 podczas kampanii w\u0142oskiej, ale wzr\u00f3s\u0142 ponownie, \u201ckiedy do wojska nap\u0142yn\u0119li akowcy z niemieckich oboz\u00f3w jenieckich i folksdojcze z by\u0142ej armii niemieckiej (…) 25 tysi\u0119cy, prawie sami \u015al\u0105zacy\u201d \u2013 wspomina \u017cydowski weteran.<\/span><\/p>\n

W Prawdzie nieartystycznej<\/em> pisa\u0142em, \u017ce pod okupacj\u0105 hitlerowsk\u0105 Polacy zachowali si\u0119 lepiej, ni\u017c mo\u017cna by\u0142o oczekiwa\u0107 po kampanii antysemickiej z lat 30. Nie wiedzia\u0142em wtedy o Jedwabnem, Radzi\u0142owie, Szczuczynie, W\u0105soszu, Wiznie i dwudziestu innych miejscowo\u015bciach \u0142om\u017cy\u0144skiego i bia\u0142ostocczyzny, gdzie polscy s\u0105siedzi latem 1941 mordowali swoich \u017cydowskich s\u0105siad\u00f3w (patrz Wok\u00f3\u0142 Jedwabnego<\/em>, Instytut Pami\u0119ci Narodowej 2002). I wierzy\u0142em powszechnej opinii, \u017ce szmalcownicy byli marginesem, a tymczasem Joanna Tokarska-Bakir przytacza dokumenty, wed\u0142ug kt\u00f3rych AK mia\u0142a na li\u015bcie 60 tysi\u0119cy szmalcownik\u00f3w w samej Ma\u0142opolsce (\u201cObsesja niewinno\u015bci\u201d, \u201cGazeta Wyborcza\u201d z 13-14 stycznia 2001).<\/span><\/p>\n

W zestawieniu z t\u0105 liczb\u0105 dosy\u0107 \u017ca\u0142o\u015bnie wygl\u0105da 11 wyrok\u00f3w wydanych przez Kierownictwo Walki Cywilnej, kt\u00f3re otrzyma\u0142o za to medal Yad Vaszem. A nikt przecie\u017c nie policzy\u0142 (i nie policzy) bezinteresownych i bezimiennych donosicieli, jak \u201cten nieznajomy, kt\u00f3ry spe\u0142ni\u0142 cichy, \u00bbpatriotyczny\u00ab czyn\u201d, wydaj\u0105c ojca Calela Perechodnika (Czy ja jestem morderc\u0105?<\/em>, Warszawa 1995, s. 258). To przez nich w Polsce by\u0142o najniebezpieczniej pomaga\u0107 \u017bydom i przez nich wygin\u0119\u0142a wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w na aryjskiej stronie. W \u015bwi\u0119tym gaju Yad Vaszem jest najwi\u0119cej polskich drzewek, ale w stosunku do liczby \u017byd\u00f3w powinno ich by\u0107 nie kilka tysi\u0119cy, lecz kilkadziesi\u0105t tysi\u0119cy. I by\u0142oby, gdyby nie szmalcownicy i inni donosiciele. Profesor Kersten twierdzi, \u017ce \u201cpostawa niema\u0142ej przecie\u017c cz\u0119\u015bci polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa wobec dokonywanej przez Niemc\u00f3w zag\u0142ady by\u0142a ca\u0142kowicie niepoj\u0119ta\u201d. Z tym si\u0119 nie mo\u017cna zgodzi\u0107. By\u0142aby ona niepoj\u0119ta, gdyby nie nagonka z lat 30. Bo na antysemit\u00f3w z tamtych lat spada odpowiedzialno\u015b\u0107 za plag\u0119 szmalcownik\u00f3w i \u201cpatriotycznych\u201d donosicieli, a tak\u017ce za rzezie w Jedwabnem i innych miejscowo\u015bciach wojew\u00f3dztwa \u0142om\u017cy\u0144skiego (gdzie dominowa\u0142a endecja i kt\u00f3re przodowa\u0142o w przedwojennych ekscesach anty\u017cydowskich).<\/span><\/p>\n

Zrozumia\u0142e s\u0105 r\u00f3wnie\u017c, niestety, pr\u00f3by kamuflowania prawdy. W S\u0142owniku wsp\u00f3\u0142czesnego j\u0119zyka polskiego<\/em> (Warszawa 1996) szmalcownik to \u201cw okresie II wojny \u015bwiatowej ten, kto wy\u0142udza\u0142<\/em> (podkr. \u2013 H.G.) od \u017byd\u00f3w pieni\u0105dze lub kosztowno\u015bci, gro\u017c\u0105c zadenuncjowaniem w razie nieotrzymania zap\u0142aty\u201d, gdy prawdziwy szmalcownik wymusza\u0142 od \u017byd\u00f3w okup i wydawa\u0142 ich, je\u015bli go nie otrzyma\u0142. W S\u0142owniku j\u0119zyka polskiego<\/em> (Warszawa 1981) szmalcownik\u00f3w w og\u00f3le nie ma. Ksi\u0105dz pyta retorycznie: \u201cCo powiedzie\u0107 tam, gdzie do ko\u015bcio\u0142a przychodz\u0105 dzieci i wnuki skazanych<\/em> (podkr. \u2013 H.G.) za szmalcownictwo?” (\u201cTygodnik Powszechny\u201d z 30 pa\u017adziernika 2002). Ilu zosta\u0142o skazanych? Z wyroku KWC 11. Z wyroku UB mo\u017ce stu, mo\u017ce dwustu \u2013 ci, co mogliby skar\u017cy\u0107, nie \u017cyli. Ksi\u0105dz powinien wi\u0119c si\u0119 zastawia\u0107, co powiedzie\u0107 tam, gdzie do ko\u015bcio\u0142a przychodz\u0105 dzieci i wnuki dziesi\u0105tk\u00f3w tysi\u0119cy szmalcownik\u00f3w i \u201cpatriotycznych\u201d donosicieli. I pyta\u0107 te dzieci i wnuki na spowiedzi, czego je ci rodzice i dziadkowie uczyli. Adres i budynek by\u0142 po wojnie bardzo cz\u0119sto ten sam.<\/span><\/p>\n

Zamie\u015bci\u0142 j\u0105 redaktor Micha\u0142 Chmielowiec na pierwszej stronicy londy\u0144skich \u201cWiadomo\u015bci\u201d nr 43 z 27 pa\u017adziernika 1968.<\/span><\/p>\n

Profesor Kersten s\u0142usznie zwraca uwag\u0119 na \u201cprzyj\u0119te przez polskie spo\u0142ecze\u0144stwo i polskie w\u0142adze w kraju i na uchod\u017astwie wyobcowanie martyrologii \u017byd\u00f3w\u201d. To wyobcowanie trwa. W p\u00f3\u0142 wieku po zag\u0142adzie Dobrego ujrza\u0142em tam pomnik poleg\u0142ych w wojnie 1918-20, a sto metr\u00f3w dalej, gdzie zabijano i zasypywano \u017byd\u00f3w schwytanych na gor\u0105cym uczynku \u017cycia, nie by\u0142o nic. W Olkuszu jest ulica Dwudziestu Straconych, kt\u00f3ra, wed\u0142ug lokalnej gazety, upami\u0119tnia \u201cnajtragiczniejsze dla olkuszan krwawe epizody okupacji hitlerowskiej\u201d, ale niczym nie upami\u0119tniono tragedii tamtejszych \u017byd\u00f3w. \u201cDwudziestu straconych Polak\u00f3w jest w Olkuszu wi\u0119ksz\u0105 tragedi\u0105 ni\u017c zamordowanie ponad trzech tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w\u201d \u2013 konkluduje m\u0142ody olkuszanin w li\u015bcie do krakowskiego \u201cTygodnika Powszechnego\u201d (nr 42 z 21 pa\u017adziernika 2001), kt\u00f3rego olkuska gazeta mu nie zamie\u015bci\u0142a. S\u0105d w Jerozolimie nie zdo\u0142a\u0142 udowodni\u0107 Iwanowi Demianiukowi, \u017ce by\u0142 \u201cIwanem Gro\u017anym\u201d w Treblince, gdzie zamordowano 800 tysi\u0119cy polskich \u017byd\u00f3w, ale nie ma w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce by\u0142 Iwanem Demianiukiem w Sobiborze, gdzie zamordowano 250 tysi\u0119cy. Dlaczego Polska si\u0119 po niego nie zg\u0142asza? Jak d\u0142ugo zastanawia\u0142aby si\u0119 Polska (komunistyczna, postkomunistyczna czy antykomunistyczna), gdyby w Sobiborze mordowano nie \u017byd\u00f3w, lecz \u201cstuprocentowych\u201d Polak\u00f3w? Z tak\u0105 sam\u0105 oboj\u0119tno\u015bci\u0105 spotyka\u0142a si\u0119 zbrodnia, kiedy j\u0105 pope\u0142niano (dla niepoznaki za\u017c\u0105dano ekstradycji Aloisa Brunnera, do kt\u00f3rego ma prawo Austria, Francja i S\u0142owacja, ale nie Polska).<\/span><\/p>\n

Oboj\u0119tno\u015b\u0107 t\u0119 wida\u0107 z bliska w dokumencie Claude\u2019a Lanzmanna Shoah<\/em>. Re\u017cyser przystawia\u0142 kamer\u0119 do twarzy, zagl\u0105da\u0142 w dusz\u0119, zadawa\u0142 pytania i otrzymywa\u0142 odpowiedzi, jakich ma\u0142o kto si\u0119 spodziewa\u0142. Film jednomy\u015blnie pot\u0119piono w mediach zar\u00f3wno re\u017cymowych, jak i polonijnych (tylko w podziemnej prasie spotyka\u0142 si\u0119 ze zrozumieniem). Komitet Wykonawczy Kongresu Polonii Ameryka\u0144skiej opublikowa\u0142 specjalne o\u015bwiadczenie, w kt\u00f3rym zarzuci\u0142 Lanzmannowi \u201cnatarczywe i tendencyjne przes\u0142uchiwanie \u015bwiadk\u00f3w\u201d, \u201cdowolne t\u0142umaczenia s\u0142\u00f3w polskich rozm\u00f3wc\u00f3w\u201d i \u201cprzeinaczanie historycznych fakt\u00f3w\u201d.<\/span><\/p>\n

\u017bydowskich \u015bwiadk\u00f3w, kt\u00f3rzy uprz\u0105tali cia\u0142a zagazowanych, i fryzjera, kt\u00f3ry strzyg\u0142 wchodz\u0105cych do komory gazowej, oskar\u017cono w polonijnej gazecie, \u017ce \u201cprzetrwali wojn\u0119 w obozach koncentracyjnych za cen\u0119 wsp\u00f3\u0142pracy z oprawcami przy zag\u0142adzie w\u0142asnych wsp\u00f3\u0142braci\u201d, cho\u0107 by\u0142o oczywiste, \u017ce uszli z \u017cyciem nie \u201cza cen\u0119 wsp\u00f3\u0142pracy\u201d, lecz wbrew intencjom oprawc\u00f3w (jak trzynastoletni Szymon Srebnik, kt\u00f3rego rozstrzelano wraz z innymi \u201cwsp\u00f3\u0142pracownikami\u201d, lecz kula go nie zabi\u0142a i wydoby\u0142 si\u0119 noc\u0105 spo\u015br\u00f3d trup\u00f3w).<\/span><\/p>\n

Natomiast t\u0142umaczenie z polskiego rzeczywi\u015bcie nie zawsze jest wierne. Oto Lanzmann pyta starego cz\u0142owieka, co czu\u0142, widz\u0105c, jak Niemcy wywo\u017c\u0105 \u017byd\u00f3w z miasteczka, a rozm\u00f3wca nie wie, co odpowiedzie\u0107. \u201cTo by\u0142 raczej smutny widok?…\u201d \u2013 podpowiada mu polska t\u0142umaczka. Tego pomocniczego pytania nie przet\u0142umaczono wcale. Inny \u015bwiadek wspomina, \u017ce le\u015bniczy, kt\u00f3ry widzia\u0142, jak wywr\u00f3ci\u0142a si\u0119 ci\u0119\u017car\u00f3wka \u201cduszogubka\u201d z nie ca\u0142kiem jeszcze uduszonymi \u017bydami, powiedzia\u0142 mu: \u201cSzkoda, \u017ce ci\u0119 nie by\u0142o p\u00f3\u0142 godziny temu, zobaczy\u0142by\u015b, jak to wszystko na czworakach \u0142azi\u0142o\u201d. Zaambarasowana t\u0142umaczka nie przet\u0142umaczy\u0142a Lanzmannowi tych s\u0142\u00f3w le\u015bniczego i nie ma ich ani po angielsku, ani po francusku na ekranie. Fakty historyczne te\u017c nie Lanzmann przeinacza, tylko KW KPA, pisz\u0105c w swoim o\u015bwiadczeniu, \u017ce \u201ctrzy miliony Polak\u00f3w, nie-\u017byd\u00f3w zgin\u0119\u0142o brutalnie zg\u0142adzonych w ulicznych egzekucjach, w nazistowskich ka\u017aniach i wi\u0119zieniach, w obozach koncentracyjnych\u201d i \u017ce \u201czostali tak samo zamordowani jak sze\u015b\u0107 milion\u00f3w europejskich \u017byd\u00f3w\u201d, podczas gdy ju\u017c nawet w szko\u0142ach wiadomo, \u017ce trzy miliony Polak\u00f3w zgin\u0119\u0142o na frontach wojny, w bombardowaniach, obozach niemieckich i sowieckich oraz niemieckich i sowieckich egzekucjach \u2013 a wi\u0119c na ca\u0142kiem innej zasadzie ni\u017c na przyk\u0142ad p\u00f3\u0142tora miliona \u017cydowskich dzieci. By\u0142em wtedy zar\u00f3wno \u017bydem skazanym na \u015bmier\u0107, jak i Polakiem z aryjskimi papierami i dobrze zapami\u0119ta\u0142em t\u0119 r\u00f3\u017cnic\u0119, dzi\u0119ki kt\u00f3rej \u017cyj\u0119.<\/span><\/p>\n

W marcu 1996 by\u0142em z odczytem polsko-\u017cydowskim w Chicago. Pokazano mi zalecany przez tamtejszy School Board<\/em> program nauczania o bohaterstwie i po\u015bwi\u0119ceniu Polak\u00f3w, kt\u00f3rzy ratowali \u017byd\u00f3w \u2013 na przyk\u0142adach Janusza Korczaka, \u201cmajora Wojska Polskiego, kt\u00f3ry nie chcia\u0142 opu\u015bci\u0107 \u017cydowskich sierot i poszed\u0142 z nimi na \u015bmier\u0107\u201d, i Maksymiliana Kolbego, kt\u00f3ry \u201cw O\u015bwi\u0119cimiu odda\u0142 \u017cycie za \u017byda\u201d. Zna\u0142em i w Polsce ludzi, kt\u00f3rym w szkole nie m\u00f3wiono, \u017ce Korczak by\u0142 \u017bydem. Sam uko\u0144czy\u0142em Uniwersytet Warszawski i seminarium z literatury powszechnej, nie wiedz\u0105c, \u017ce \u017bydami byli Franz Kafka i Bruno Schulz. Ale chyba tylko w Chicago mo\u017cna ukry\u0107, \u017ce Franciszek Gajowniczek, kt\u00f3rego uratowa\u0142 Maksymilian Kolbe \u2013 nie by\u0142. To na marginesie przeinaczania fakt\u00f3w historycznych.<\/span><\/p>\n

W swych zabiegach obronnych kierownictwo Polonii posun\u0119\u0142o si\u0119 do zarzutu, \u017ce \u201co wymiarze tragedii \u017byd\u00f3w przes\u0105dzi\u0142a niezdolno\u015b\u0107 przyw\u00f3dc\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej najpierw do uwierzenia w pos\u0119pn\u0105 prawd\u0119, co oznacza dla nich \u00bbOstateczne rozwi\u0105zanie\u00ab, a dalej ich praktyczna (sic) bierno\u015b\u0107 i wr\u0119cz fatalistyczne poddanie si\u0119 hitlerowskiemu terrorowi\u201d. Znowu wbrew sfilmowanym relacjom ofiar, \u015bwiadk\u00f3w postronnych i sprawc\u00f3w, \u017ce o tym, co oznacza \u201costateczne rozwi\u0105zanie\u201d, przekonywano si\u0119 naprawd\u0119 dopiero w komorze gazowej. Nawet w pi\u0119\u0107dziesi\u0105t\u0105 rocznic\u0119 powstania w getcie warszawskim czo\u0142owa gazeta polonijna nie mog\u0142a si\u0119 powstrzyma\u0107 od przytyku: \u201cBierna postawa wywo\u0142ywa\u0142a w\u015br\u00f3d niekt\u00f3rych \u017byd\u00f3w ostr\u0105 krytyk\u0119. W\u015br\u00f3d Polak\u00f3w pogard\u0119.<\/span><\/p>\n

\u017byd\u00f3w mo\u017cna oskar\u017ca\u0107 o naiwno\u015b\u0107 i niewybaczalne zaufanie do europejskiej kultury, a w konsekwencji bezradno\u015b\u0107 wobec zorganizowanego mordu na niespotykan\u0105 przedtem skal\u0119, ale nie o bierno\u015b\u0107. Zorganizowana spo\u0142eczno\u015b\u0107 gett ratowa\u0142a si\u0119, jak mog\u0142a, zar\u00f3wno od \u015bmierci fizycznej, jak i moralnej. \u015awiadcz\u0105 o tym nadludzkie wysi\u0142ki cywilne Korczaka, Gepnera, Czerniakowa, a nawet kontrowersyjnego Rumkowskiego; rozpaczliwe zrywy zbrojne w getcie warszawskim i bia\u0142ostockim, op\u00f3r w B\u0119dzinie, Cz\u0119stochowie, Tarnowie, Krakowie, Brodach; w ma\u0142ych gettach, jak Kleck (21 lipca 1942), Nie\u015bwie\u017c (22 lipca 1942), Tuczyn (22 lipca 1942), Krzemieniec (9 sierpnia 1942), \u0141achwa (3 wrze\u015bnia 1942), Lachowicze (19 pa\u017adziernika 1942); bunty w o\u015brodkach zag\u0142ady: Che\u0142mno (18 stycznia 1943), Treblinka (21 sierpnia 1943), Sobib\u00f3r (14 pa\u017adziernika 1943), O\u015bwi\u0119cim (7 pa\u017adziernika 1944). Zbiegowie z gett tworzyli grupy partyzanckie lub wst\u0119powali do partyzantki sowieckiej, rzadziej do polskiej, gdzie ich przewa\u017cnie nie chciano. Kalendarz \u017bydowski<\/em> (Warszawa 1985) podaje, \u017ce w oddzia\u0142ach GL, AL i BCh s\u0142u\u017cy\u0142o 5 tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w, a w sowieckich 25 tysi\u0119cy. Liczba \u017byd\u00f3w w AK nie jest znana, bo ukrywali si\u0119 (i gin\u0119li) pod aryjskimi papierami.<\/span><\/p>\n

\u201cFatalistyczne poddanie si\u0119\u201d mo\u017cna przypisa\u0107 obszernie cytowanemu w Shoah<\/em> rabinowi Grabowa, kt\u00f3ry w beznadziejnej sytuacji powierzy\u0142 si\u0119 wraz ze swoj\u0105 gmin\u0105 Bogu \u2013 zupe\u0142nie jak to czyni\u0105 chrze\u015bcija\u0144scy kap\u0142ani i pastorzy \u2013 lecz to nie postawa rabina przes\u0105dzi\u0142a o m\u0119cze\u0144skim losie jego owczarni. I wreszcie je\u015bli \u201co wymiarze tragedii \u017byd\u00f3w przes\u0105dzi\u0142a niezdolno\u015b\u0107 [ich] przyw\u00f3dc\u00f3w\u201d, to i o wymiarze tragedii Polak\u00f3w przes\u0105dzi\u0142a niezdolno\u015b\u0107 przyw\u00f3dcy polskich, a najmniej winy ponosz\u0105 przyw\u00f3dcy niemieccy… Dlaczego bezradno\u015b\u0107 osaczonych \u017byd\u00f3w nazywa si\u0119 \u201cbierno\u015bci\u0105\u201d i robi z niej ci\u0119\u017cki zarzut? A\u017ceby zrzuci\u0107 na nich win\u0119 za ich w\u0142asny los, a r\u00f3wnocze\u015bnie oczy\u015bci\u0107 psychicznie siebie. I ca\u0142kowicie si\u0119 to uda\u0142o.<\/span><\/p>\n

\u017byd\u00f3w tak zakompleksiono, \u017ce od lat jak papugi powtarzaj\u0105 (za antysemitami), \u017ce powstanie w getcie warszawskim ratowa\u0142o ich \u201chonor\u201d. Dlaczego nie kwestionuje si\u0119 jednak honoru innych, kt\u00f3rzy gin\u0119li i gin\u0105 bezbronni i bezradni? Przeciwnie, wynosi si\u0119 ich na o\u0142tarze jako m\u0119czennik\u00f3w, ofiarne baranki Bo\u017ce. Natomiast o pobo\u017cnych \u017bydach z Grabowa powie si\u0119, co \u201cposzli jak barany na rze\u017a\u201d. Ich \u015bmier\u0107 by\u0142a rzeczywi\u015bcie nieludzka i zadawali j\u0105 osobnicy wyzbyci ludzkich odruch\u00f3w, ale umierali ludzie, a nie barany, i ha\u0144ba nie na nich spada, lecz na zbrodniarzy, i nie na nich, lecz na oboj\u0119tnych \u015bwiadk\u00f3w spada wstyd. Dlaczego to nie jest oczywiste? Jak w og\u00f3le mo\u017cna m\u00f3wi\u0107 o \u201cniegodnej \u015bmierci\u201d milion\u00f3w bezbronnych \u017byd\u00f3w? Dlaczego w og\u00f3le dopuszcza si\u0119 tak\u0105 my\u015bl? Bo \u015bwiadomie lub nie\u015bwiadomie odmawia im si\u0119 prawa do wszelkiej godno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Naprawd\u0119 wyj\u0105tkowa jest polsko-\u017cydowska historia PRL. Najpierw Gomu\u0142ka i jego stuprocentowi towarzysze starali si\u0119 wytowarzyszy\u0107 mniej procentowych. Uda\u0142o im si\u0119 z Nowotk\u0105 i Finderem, bo pod niemieck\u0105 okupacj\u0105 \u0142atwo by\u0142o pozby\u0107 si\u0119 \u017byda. Natomiast pod sowieck\u0105 by\u0142o trudniej i z Bermanem to si\u0119 nie uda\u0142o. Przeciwnie, niepe\u0142nej krwi towarzysze, co \u201cwr\u00f3cili w szarych szynelach\u201d, wytowarzyszyli pe\u0142nokrwistych. W kilka lat p\u00f3\u017aniej, w zamieszaniu, jakie zostawi\u0142 po sobie Stalin, Gomu\u0142ka i sp\u00f3\u0142ka wr\u00f3cili jako bohaterowie narodowi. Czy dlatego, \u017ce chcieli si\u0119 uwolni\u0107 od Moskwy? Dlatego, \u017ce chcieli si\u0119 uwolni\u0107 od \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Czy stalinizm w Polsce by\u0142by \u0142agodniejszy, gdyby wszyscy stalinowcy mieli w \u017cy\u0142ach czysto polsk\u0105 krew? To, co si\u0119 dzia\u0142o w Bu\u0142garii i Albanii, gdzie nie by\u0142o \u017byd\u00f3w u w\u0142adzy, wskazuje, \u017ce przeciwnie, a najd\u0142u\u017cej stalinizm trwa\u0142 w NRD, gdzie ich prawie nie by\u0142o, i w Czechos\u0142owacji, gdzie wytowarzyszono ich ju\u017c w 1952. Komuna w Polsce nie by\u0142a \u017cydowska, nawet gdy maczali w niej palce czerwoni \u017bydzi w \u201cszarych szynelach\u201d, a od 1968 by\u0142a czysto narodowa i otwarcie anty\u017cydowska. Aparat przemocy, korupcji i deprawacji by\u0142 zawsze w ogromnej wi\u0119kszo\u015bci \u201caryjski\u201d, lecz czerwoni antysemici wci\u0105\u017c przypominaj\u0105 Bermana, Minca i R\u00f3\u017ca\u0144skiego, a\u017ceby zapomniano, kto rz\u0105dzi\u0142 najd\u0142u\u017cej; bia\u0142o-czerwoni wini\u0105 \u017cydowskich komunist\u00f3w za stalinizm, jakby bez nich Polska mog\u0142a go by\u0142a unikn\u0105\u0107; umiarkowani s\u0105 oburzeni na \u017cydowskich re\u017cymowc\u00f3w i oportunist\u00f3w, \u017ce \u015bmieli korzysta\u0107 z przywilej\u00f3w, jakby nale\u017ca\u0142y si\u0119 one tylko czysto polskim re\u017cymowcom i oportunistom; za\u015b liberalni esteci krzywi\u0105 si\u0119 na \u017byd\u00f3w, co \u2018wr\u00f3cili w szarych szynelach\u201d, jakby o kolor szyneli chodzi\u0142o, a nie o to, \u017ce wr\u00f3cili (czemu tak bardzo usi\u0142owa\u0142 zapobiec Anders). Tylko przez dziesi\u0119\u0107 lat \u2013 w ca\u0142ej historii Polski \u2013 \u017bydzi mieli naprawd\u0119 r\u00f3wne prawa z Polakami, ale w \u015bwiadomo\u015bci wi\u0119kszo\u015bci Polak\u00f3w r\u00f3wno\u015b\u0107 z \u017bydami oznacza, \u017ce \u201c\u017bydzi rz\u0105dz\u0105\u201d. To prawda, \u017ce \u017bydzi byli nadreprezentowani w ruchu komunistycznym (i socjalistycznym, i wsz\u0119dzie, gdzie ich traktowano jak ludzi), ale tylko w okresie, kiedy to si\u0119 nie op\u0142aca\u0142o. Natomiast gdy si\u0119 zacz\u0119\u0142o op\u0142aca\u0107, nadreprezentowani byli antysemici. Profesor Kersten pisze, \u017ce zdeformowany obraz sowieckiej okupacji 1939-41 \u201cs\u0142u\u017cy\u0142 rozgrzeszeniu post\u0119powania wobec \u017byd\u00f3w\u201d. Temu samemu s\u0142u\u017cy deformacja obrazu pierwszych dziesi\u0119ciu lat PRL.<\/span><\/p>\n

Dlaczego Polska oboj\u0119tna na to, co robi\u0142 Demianiuk w Sobiborze, domaga si\u0119 ekstradycji Samuela Morela, oskar\u017conego o to, \u017ce w powojennym obozie mordowa\u0142 by\u0142ych hitlerowc\u00f3w i kolaborant\u00f3w, i Heleny Woli\u0144skiej, kt\u00f3ra b\u0119d\u0105c prokuratorem, podpisa\u0142a nakaz aresztowania genera\u0142a AK? Morel nie dzia\u0142a\u0142 w obozie sam, ale \u015bciga si\u0119 tylko jego. W s\u0105dowym mordzie politycznym na generale Emilu Fieldorfie uczestniczy\u0142o wiele os\u00f3b, a Woli\u0144ska nawet nie oskar\u017ca\u0142a w procesie, lecz nikogo innego nie \u015bcigano i si\u0119gni\u0119to do skomplikowanej procedury ekstradycyjnej, cho\u0107 w kraju by\u0142o pod r\u0119k\u0105 ze 2 tysi\u0105ce innych stalinowskich s\u0119dzi\u00f3w i prokurator\u00f3w (kt\u00f3rym dopiero po dziewi\u0119ciu latach praworz\u0105dno\u015bci wstrzymano wyp\u0142at\u0119 emerytur). Kieruj\u0105c uwag\u0119 na resztk\u0119 \u017cydowskich strz\u0119p\u00f3w starego re\u017cymu, pr\u00f3buje si\u0119 raz jeszcze umy\u0107 w\u0142asne r\u0119ce i zrzuci\u0107 ca\u0142\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 za stalinizm na \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W Zwyci\u0119stwie<\/em> jest scena z 1945 roku, gdzie przechodnie kamienuj\u0105 wyci\u0105gni\u0119tego z kryj\u00f3wki Niemca, po czym dzieci za ich przyk\u0142adem bij\u0105 ch\u0142opca, kt\u00f3rego bior\u0105 za Niemca. Dziewi\u0119cioletni \u017cydowski narrator wyci\u0105ga z tego wniosek, \u017ce lepiej by\u0107 \u017bydem ni\u017c Niemcem. Ale nie powie ju\u017c tego rok p\u00f3\u017aniej, po pogromie kieleckim, gdy znajdzie si\u0119 w \u017cydowskim domu dziecka chronionym przez wysoki parkan i stra\u017c. Historycy spierali si\u0119 o to, kto zainicjowa\u0142 pogrom kielecki: re\u017cymowcy czy antyre\u017cymowcy, UB czy KGB? \u017bydzi zawsze wiedzieli, \u017ce antysemici. Po pogromie marcowym Uniwersytet Warszawski wym\u00f3wi\u0142 prac\u0119 trzem m\u0142odym matematykom, lecz gdy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nazwisko jednego z nich jest \u201cczysto\u201d niemieckie, omy\u0142k\u0119 t\u0119 szybko naprawiono (patrz Memorbuch<\/em>). W III Rzeczypospolitej \u201coskar\u017ca\u201d si\u0119 oponenta politycznego, \u017ce ukry\u0142 \u017cydowskie imi\u0119 lub nazwisko dziadka lub babki, \u201cprawdziwie\u201d niemieckie nazwisko nikomu nie przeszkadza. To dobrze, \u017ce akceptuje si\u0119 Niemc\u00f3w, ale dlaczego \u017byd\u00f3w nie? Czy a\u017c tyle wi\u0119ksze zadali Polsce straty?<\/span><\/p>\n

Holokaust prze\u017cy\u0142a tylko jedna dziesi\u0105ta polskich \u017byd\u00f3w, z tego tylko jedna dziesi\u0105ta w Polsce. Po pogromie kieleckim i pierwszej masowej ucieczce zn\u00f3w zosta\u0142a tylko jedna dziesi\u0105ta (komuni\u015bci, poloni\u015bci, \u017bydzi na aryjskich papierach i tacy, co nie ca\u0142kiem wiedzieli, kim s\u0105). Po powrocie Gomu\u0142ki i sp\u00f3\u0142ki, kto m\u00f3g\u0142 spakowa\u0142 walizki (i skrzynie, bo pozwalano jecha\u0107 z meblami) i zn\u00f3w zosta\u0142a jedna dziesi\u0105ta. Po pogromie marcowym i z nich zosta\u0142a tylko jedna dziesi\u0105ta. Na tym polega dos\u0142owne \u201cdziesi\u0105tkowanie\u201d, a nie na \u201cprzerzedzaniu\u201d i \u201cprzetrzebianiu\u201d jak w s\u0142owniku.<\/span><\/p>\n

Aryjskie papiery wyrabiano w Polsce nie tylko w czasie okupacji. Po Kielcach ich cena posz\u0142a w g\u00f3r\u0119. W po\u017cydowskim pa\u0142acu, kt\u00f3re przemieniono w Muzeum Historii Miasta \u0141odzi, wystawione s\u0105 pami\u0105tki po najs\u0142ynniejszych \u0142\u00f3dzkich \u017bydach: Rubinsteinie, Tuwimie, Tansmannie i Kosi\u0144skim, cho\u0107 wed\u0142ug metryki wydanej \u201cna podstawie zezna\u0144 \u015bwiadk\u00f3w\u201d w Jeleniej G\u00f3rze 27 listopadzie 1947 \u201cJerzy Nikodem Kosi\u0144ski, syn Mieczys\u0142awa i El\u017cbiety Linieckiej, urodzi\u0142 si\u0119 [nie w \u0141odzi, lecz] w \u0141ucku dnia 14 czerwca 1933 roku\u201d. Metryk\u0119 podpisa\u0142 ksi\u0105dz Jan Ruler (?) \u2013 podpis nie ca\u0142kiem czytelny. Obok metryki po\u0142o\u017cono \u017cyciorys, kt\u00f3ry Kosi\u0144ski musia\u0142 w\u0142asnor\u0119cznie napisa\u0107 jako kandydat na studia. W przeciwie\u0144stwie do ka\u017cdego innego \u017cyciorysu, kt\u00f3ry zaczyna si\u0119 od daty i miejsca urodzenia, u Kosi\u0144skiego pierwsze zdanie brzmi: \u201cDo 1939 roku mieszka\u0142em wraz z rodzicami w \u0141odzi\u201d. Co oczywi\u015bcie by\u0142o zgodne z prawd\u0105. W przeciwie\u0144stwie do aryjskich papier\u00f3w z czas\u00f3w okupacji, te powojenne nikomu w ko\u0144cu nie pomog\u0142y.<\/span><\/p>\n

W 1968 stuprocentowi komuni\u015bci zrealizowali anty\u017cydowski program stuprocentowych antykomunist\u00f3w z 1938. Tradycyjnie europejskim sposobem: poni\u017cenie \u2013 obezw\u0142adnienie \u2013 ograbienie \u2013 wygnanie plus norymberskie kryterium: pochodzenie \u2013 cho\u0107by jednego dziadka lub jednej babki. Na mniejsz\u0105 skal\u0119, bo po Holokau\u015bcie, lecz haniebniej, bo po Holokau\u015bcie. By\u0142 to \u201cjeden z najhaniebniejszych okres\u00f3w w naszej historii; powtarzam: w naszej, a nie tylko w historii PRL (…). Nie pr\u00f3bujmy si\u0119 z niej rozgrzesza\u0107, zwalaj\u0105c win\u0119 na \u00bbideolog\u00f3w\u00ab spod znaku Kliszki, Gomu\u0142ki i Moczara. Stare antypatie wyp\u0142yn\u0119\u0142y w\u00f3wczas na powierzchni\u0119, jak zdech\u0142e ryby, by szuka\u0107 zemsty nad niedobitkami z krematori\u00f3w i \u0142agr\u00f3w\u201d \u2013 pisa\u0142 Tadeusz Chrzanowski (jako Tymoteusz Klempski, \u201cKultura\u201d, Pary\u017c, 3\/1981). Marzec by\u0142 b\u0119kartem hitlerowskim, ale na szcz\u0119\u015bcie sp\u00f3\u017anionym. \u017bydzi mieli ju\u017c bowiem ma\u0142y, ale skuteczny azyl na Po\u0142udniu i furtk\u0119 na Zach\u00f3d, bo po bezwstydnym zamordowaniu kilku milion\u00f3w bezbronnych ludzi w \u015brodku europejskiego salonu nie wypada\u0142o odm\u00f3wi\u0107 kilku tysi\u0119cy wiz.<\/span><\/p>\n

Marzec by\u0142 \u201csuchym pogromem\u201d, jak go trafnie okre\u015bli\u0142 Michnik. Trafnie, bo uszed\u0142 on sprawcom na sucho. Dziesi\u0105tki ofiar \u015bmiertelnych (samob\u00f3jstwa, zawa\u0142y, udary), tysi\u0105ce ci\u0119\u017ckich ran, kt\u00f3re nigdy si\u0119 nie zagoi\u0142y, lecz nikogo nie ukarano. Nikogo nawet nie pr\u00f3bowano poci\u0105gn\u0105\u0107 do odpowiedzialno\u015bci za najgorsze prze\u015bladowania rasowe od hitlerowskiej Rzeszy, za najwi\u0119kszy polski pogrom, w kt\u00f3rym uczestniczy\u0142y niemal wszystkie instytucje pa\u0144stwowe i spo\u0142eczne, zak\u0142ady pracy, szko\u0142y, wy\u017csze uczelnie. Trzydzie\u015bci lat p\u00f3\u017aniej prezydent przeprosi\u0142 za win\u0119, ale o karze nawet nie wspomnia\u0142. Upraworz\u0105dnione pa\u0144stwo wyp\u0142aci\u0142o odszkodowania obywatelom, kt\u00f3rych prze\u015bladowa\u0142o za dzia\u0142alno\u015b\u0107 opozycyjn\u0105, ale nie tym, kt\u00f3rych prze\u015bladowa\u0142o za nic; kt\u00f3rych pozbawia\u0142o pracy, mieszka\u0144 i mienia, usuwa\u0142o z uczelni, kt\u00f3rych znies\u0142awia\u0142o publicznie w mediach; bezprawnie wi\u0119zi\u0142o i zmusza\u0142o do ucieczki z kraju, w kt\u00f3rym zainwestowali swoje \u017cycie.<\/span><\/p>\n

Sejm og\u00f3lnikowo pot\u0119pi\u0142 w\u0142adze komunistyczne, lecz nikogo imiennie. Wygna\u0144cy marcowi, w przeciwie\u0144stwie do patriot\u00f3w by\u0142ej opozycji, nie za\u017c\u0105dali \u017cadnej rekompensaty, ale gest karny jest konieczny. Nie tylko dla przyzwoito\u015bci. Jest on konieczny w pa\u0144stwie praworz\u0105dnym, a\u017ceby usun\u0105\u0107 precedens. Kt\u00f3ry jest gro\u017any dla wszystkich. <\/span><\/p>\n

\u00a0<\/span>M<\/span>arzec \u201cwr\u0119cz skazano na zapomnienie\u201d \u2013 pisa\u0142 w trzydziest\u0105 rocznic\u0119 \u0142\u00f3dzki \u201cTygiel Kultury\u201d. Zapomnienie za\u015b u\u0142atwi\u0142a czystka, kt\u00f3ra \u201cnie omin\u0119\u0142a Instytutu Historii\u201d. Miesi\u0119cznik wyja\u015bnia, \u017ce \u201cwykonawcom i beneficjantom \u00f3wczesnej nagonki, kt\u00f3rzy zdominowali w\u0142adze instytutu, musia\u0142o zale\u017ce\u0107 na utopieniu \u015blad\u00f3w swych poczyna\u0144 w pomroce dziej\u00f3w\u201d. Niczego nie odebrano beneficjantom, kt\u00f3rzy rzucali si\u0119 na po\u017cydowskie fotele i wszystko, co po\u017cydowskie. Nie zakwestionowano tytu\u0142u nikomu z tak zwanych docent\u00f3w marcowych. W trzydziest\u0105 rocznic\u0119 pogromu prezydent przeprasza\u0142, ale zachowa\u0142 w\u015br\u00f3d swoich przybocznych cz\u0142owieka, kt\u00f3ry bra\u0142 w nim udzia\u0142, a inna uczestniczka o ma\u0142o nie zosta\u0142a ministrem kultury. Zapomnienie pog\u0142\u0119bi\u0142 biuletyn ambasady polskiej w Waszyngtonie (\u201cNews from Poland\u201d, kwiecie\u0144 1998), t\u0142umacz\u0105c ameryka\u0144skiej opinii publicznej, \u017ce \u201cw 1968 od dziesi\u0119ciu do dwudziestu tysi\u0119cy \u017byd\u00f3w opu\u015bci\u0142o Polsk\u0119 w rezultacie kampanii antysemickiej i czystki w armii, Ministerstwie Spraw Wewn\u0119trznych, aparacie partii komunistycznej, uniwersytetach i mediach\u201d, a wi\u0119c sugeruj\u0105c, \u017ce z wyj\u0105tkiem wy\u017cszych uczelni, \u017byd\u00f3w odsuwano jedynie od w\u0142adzy i w\u0142a\u015bciwie nie ma kogo ani czego \u017ca\u0142owa\u0107, gdy faktycznie usuwano ich zewsz\u0105d (nawet z \u017cydowskich sp\u00f3\u0142dzielni rzemie\u015blniczych, za\u0142o\u017conych przez \u017byd\u00f3w za \u017cydowskie pieni\u0105dze z zagranicy), jak w Niemczech po wprowadzeniu ustaw norymberskich \u2013 z t\u0105 r\u00f3\u017cnic\u0105, \u017ce tam pod pozorem prawa, a tu bez \u017cadnych pozor\u00f3w. W trzydzie\u015bci lat po Marcu publicystka, specjalistka od komunistycznej przesz\u0142o\u015bci, nie uwierzy\u0142a mi, \u017ce od zmuszanych do emigracji \u017byd\u00f3w wymagano retroaktywnej zap\u0142aty za bezp\u0142atne studia, do kt\u00f3rych mieli konstytucyjne prawo i za kt\u00f3re ca\u0142y czas p\u0142acili ukrytymi podatkami i ukrytym produktem dodatkowym. Jeszcze jeden skutek wybi\u00f3rczego zapomnienia, kamufla\u017cu, zbiorowej sklerozy.<\/span><\/p>\n

S<\/span>ystem si\u0119 zmieni\u0142, ale nie ludzie. \u201cPrecz a \u017bydami\u201d \u2013 wo\u0142aj\u0105 robotnicy przed praworz\u0105dnym Sejmem, Urz\u0119dem Rady Ministr\u00f3w i Belwederem. Jak w 1968 \u201cprecz z syjonistami\u201d. R\u00f3\u017cnica tylko ta, \u017ce teraz wy\u0142\u0105cznie z w\u0142asnej i nieprzymuszonej woli. Trzydzie\u015bci lat po Marcu pobito ci\u0119\u017cko na ulicy czternastoletniego ch\u0142opca za to, \u017ce jest \u017bydem. Policjanci pobili m\u0142odego kierowc\u0119, kt\u00f3rego nazwisko by\u0142o im znane jako \u017cydowskie. Twardy Izraelczyk upar\u0142 si\u0119, \u017ce przejdzie przez Polsk\u0119 z wyszyt\u0105 na koszuli gwiazd\u0105 Dawida, ale po dw\u00f3ch dniach si\u0119 wycofa\u0142 z trasy. <\/span><\/p>\n

\u201cJestem antysemit\u0105\u201d \u2013 przyznaje si\u0119 ksi\u0105dz-katecheta na lekcji religii. \u201cAtak na WTC to wina \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy w nim siedzieli\u201d \u2013 t\u0142umaczy swoim uczniom (list licealistki ze Szczawna-Zdroju, \u201cTygodnik Powszechny\u201d nr 41 z 14 pa\u017adziernika 2001). Nasuwaj\u0105 si\u0119 stare \u017cydowskie w\u0105tpliwo\u015bci: Czy ksi\u0119dzem zostaje si\u0119 z mi\u0142o\u015bci do Boga, czy z nienawi\u015bci do \u017byd\u00f3w (nigdzie nie ma tak dogodnych warunk\u00f3w dla tego zboczenia jak w Ko\u015bciele)? I czy to dobrze, \u017ce tylu naszych s\u0105siad\u00f3w chodzi do ko\u015bcio\u0142a, czy \u017ale? I czy naprawd\u0119 dobrze, \u017ce jest wolno\u015b\u0107 s\u0142owa? Odpowied\u017a jest w kazaniach wyg\u0142aszanych od blisko 2 tysi\u0119cy lat, od staro\u017cytnej Aleksandrii do wsp\u00f3\u0142czesnego Gda\u0144ska \u2013 szkoda, \u017ce nie zosta\u0142y spisane. Dzi\u0119ki wolno\u015bci s\u0142owa wiemy od razu, z kim mamy do czynienia. Ale je\u015bli po Holokau\u015bcie ksi\u0105dz mo\u017ce by\u0107 antysemit\u0105, dzieci w szkole ucz\u0105 si\u0119 antysemityzmu i nikt tego nie zabrania, to co warta ta kultura, ta szko\u0142a, ta wolno\u015b\u0107?<\/span><\/p>\n

Handel nareszcie jest w r\u0119kach Polak\u00f3w, ale wci\u0105\u017c trwaj\u0105 targi z \u017bydami. Nawet z umar\u0142ymi. O ka\u017cd\u0105 pi\u0119d\u017a cmentarzyska, ka\u017cd\u0105 gar\u015b\u0107 popio\u0142u. \u201cDlaczego na polskiej ziemi nie mia\u0142oby by\u0107 miejsca dla krzy\u017ca?\u201d \u2013 dziwi si\u0119 retorycznie sekretarz Episkopatu (\u201cTygodnik Powszechny\u201d nr 29\/1996). Jakby rzeczywi\u015bcie brak\u0142o go poza Brzezink\u0105-Birkenau, najwi\u0119kszym stosem w \u017cydowskiej historii. Komitet Episkopatu do spraw Dialogu z Judaizmem w specjalnym o\u015bwiadczeniu t\u0142umaczy \u017bydom jak dzieciom, \u017ce krzy\u017c jest \u201cznakiem zbawienia i mi\u0142o\u015bci\u201d. Jakby nikt nie pami\u0119ta\u0142 krzy\u017cowc\u00f3w, krzy\u017cak\u00f3w, inkwizytor\u00f3w, konkwistador\u00f3w i pogrom\u00f3w pod tym\u017ce znakiem. Wprawdzie wyci\u0105gni\u0119to w ko\u0144cu te krzy\u017ce z \u017cydowskich popio\u0142\u00f3w, ale powa\u017cany publicysta katolicki nie straci\u0142 nadziei, \u017ce \u201czapewne za dziesi\u0119\u0107, dwadzie\u015bcia czy trzydzie\u015bci lat sytuacja si\u0119 zmieni\u201d, \u017ce potrzeba tylko \u201ccierpliwej pracy i czasu\u201d.<\/span><\/p>\n

Pierwsza Rzeczpospolita tolerowa\u0142a \u017byd\u00f3w bardziej ni\u017c reszta Europy. Druga ju\u017c nie bardziej. Trzecia bardziej ni\u017c reszta Europy toleruje hitlerowc\u00f3w. Jedwabne pokaza\u0142o, co antysemityzm robi z ludzi, ale polscy hitlerowcy bezkarnie maszeruj\u0105 z pochodniami, wygra\u017caj\u0105 i wzywaj\u0105 do \u201cwojny polsko-\u017cydowskiej\u201d, bo wed\u0142ug prokurator\u00f3w, nie wymaga to sankcji ze wzgl\u0119du na \u201cma\u0142\u0105 szkodliwo\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105\u201d. Etyka \u017cydowska uczy, \u017ce za ka\u017cd\u0105 zbrodni\u0119 jest kara \u2013 przynajmniej moralna \u2013 kt\u00f3r\u0105 trzeba przyj\u0105\u0107. Etyka chrze\u015bcija\u0144ska dodaje, \u017ce kar\u0119 trzeba przyj\u0105\u0107 z pokor\u0105. Kar\u0105 jest przeproszenie \u2013 w wypadku Jedwabnego jedyn\u0105, jaka jeszcze pozosta\u0142a, ale po\u0142owa Polski nie chce przeprosi\u0107 i nie szuka leku na antysemityzm, tylko alibi. S\u0142usznie wi\u0119c powiedzia\u0142 Konstanty Gebert w ameryka\u0144skiej telewizji (Sixty Minutes<\/em>), \u017ce Jedwabne to wcale nie przesz\u0142o\u015b\u0107. Potwierdzi\u0142y to r\u00f3wnie\u017c antysemickie stronice polskiego pochodzenia w Internecie \u2013 po angielsku, a\u017ceby ca\u0142y \u015bwiat wiedzia\u0142 \u2013 i transparenty w \u015brodku Nowego Jorku, kt\u00f3re podczas targ\u00f3w o Jedwabne krzycza\u0142y: GET YOUR ASHES OUT OF POLAND (zabierajcie z Polski swoje popio\u0142y); HOLOCAUST MYTHS HIDE JEWISH CRIMES (mity o Holokau\u015bcie kryj\u0105 \u017cydowskie zbrodnie); JEWS KILLED MILLIONS POLES (\u017bydzi zabili miliony Polak\u00f3w); ZIONIST BEASTS HANDS OFF POLAND (bestie syjonistyczne \u2013 r\u0119ce precz od Polski). Jakby nic si\u0119 nie zmieni\u0142o od marca 1968.<\/span><\/p>\n

Druga po\u0142owa Polski m\u00f3wi o pojednaniu. Jak z Niemcami, Rosjanami i Ukrai\u0144cami. Nawet si\u0119 podaje to samo: \u201cPrzebaczamy i prosimy o przebaczenie\u201d. Jakby naprawd\u0119 by\u0142a jaka\u015b wojna polsko-\u017cydowska. Tylko co w\u0142a\u015bciwie trzeba \u017bydom wybaczy\u0107? \u017be kolaborowali z re\u017cymem i s\u0142u\u017cyli mu jak inni? Czy tylko to, \u017ce s\u0105 \u017bydami? A co maj\u0105 wybaczy\u0107 \u017bydzi? Antysemityzm, kt\u00f3ry by\u0142? Czy antysemityzm, kt\u00f3ry jest? My przeprosimy za Jedwabne, jak wy przeprosicie za UB \u2013 proponuje pojednawczo ksi\u0105dz. My przeprosimy za UB, jak wy przeprosicie za UB \u2013 odpowiada rezolutnie rabin.<\/span><\/p>\n

Stosunki polsko-\u017cydowskie okre\u015bla si\u0119 jako \u201ctrudne\u201d. Trudniejsze od krwawych stosunk\u00f3w polsko-niemieckich, polsko-rosyjskich i polsko-ukrai\u0144skich. Dlaczego? Bo tamt\u0105 nienawi\u015b\u0107 \u0142atwo zrozumie\u0107, a t\u0119 trudno. Dlaczego wszystkim si\u0119 wybacza, a \u017bydom nie? Trudno wyja\u015bni\u0107. Dlatego nasze stosunki s\u0105 \u201ctrudne\u201d dla Polak\u00f3w. A dlaczego dla \u017byd\u00f3w, bo trudno im si\u0119 przejmowa\u0107 losem robotnik\u00f3w, kt\u00f3rzy \u017c\u0105daj\u0105c pracy i chleba, wo\u0142aj\u0105 \u201cPrecz z \u017bydami!\u201d. W Polsce, gdzie \u017cyczenie to bardzo jednoznacznie spe\u0142niono, takie has\u0142o oznacza pochwa\u0142\u0119 morderstwa. W takich okoliczno\u015bciach te trudne stosunki staj\u0105 si\u0119 wr\u0119cz niemo\u017cliwe.<\/span><\/p>\n

\u201cPolska jest najbardziej uduchowionym krajem Europy\u201d \u2013 przypochlebia\u0142 si\u0119 Kosi\u0144ski wiosn\u0105 1988, kiedy przyjmowali go z honorami re\u017cymowcy, kt\u00f3rzy w 1968 l\u017cyli go jako \u017cydowskiego zdrajc\u0119. Ka\u017cdy kraj si\u0119 uwa\u017ca za najbardziej uduchowiony, nawet Szwajcaria. Polska jest tylko g\u0119\u015bciej zaludniona duchami \u2013 przewa\u017cnie \u017cydowskimi. Tym razem naprawd\u0119 \u201cprzeludniona\u201d \u017bydami. Kt\u00f3rych jednak usun\u0105\u0107 si\u0119 nie da. Wiele z tego powodu zamieszania w historii. W Ameryce powstanie warszawskie oznacza powstanie w getcie. Tak w\u0142a\u015bnie napisano o nim w programie polskiego requiem Pendereckiego na \u015bwiatowej prapremierze w grudniu 1986 w Waszyngtonie, a kompozytor nawet nie pr\u00f3bowa\u0142 sprostowa\u0107. Polska to Auschwitz, Be\u0142\u017cec, Treblinka i warszawskie getto, a dopiero potem Warszawa, Krak\u00f3w i Gda\u0144sk. Patriotyczny polski pisarz nie m\u00f3g\u0142by dzi\u015b zatytu\u0142owa\u0107 swojej powie\u015bci Popio\u0142y<\/em>, a tym bardziej<\/em> Popi\u00f3\u0142 i diament<\/em>. Mo\u017ce wi\u0119c krzyk get your ashes out of Poland!<\/em> wyra\u017ca co\u015b wi\u0119cej ni\u017c ordynarny antysemityzm? Przed wojn\u0105 antysemici (i nie tylko antysemici) byli przekonani, \u017ce \u017bydzi zagra\u017caj\u0105 polskiej to\u017csamo\u015bci. I pod tym wzgl\u0119dem ma\u0142o si\u0119 zmieni\u0142o.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w na tym \u015bwiecie jest przekonana, \u017ce w Polsce nie ma miejsca dla \u017byd\u00f3w. Utwierdzali ich w tym antysemici lat 30., szmalcownicy i donosiciele lat 40., \u201cantysyjoni\u015bci\u201d lat 60., demonstranci lat 90. i nowego stulecia. Ale popio\u0142\u00f3w zabra\u0107 nie mog\u0105. Ani z gleby, ani z psychiki, ani z historii.<\/span><\/p>\n

\n

Henryk Grynberg<\/strong> \u2013 prozaik, poeta, eseista i dramaturg. Jego ostatnia ksi\u0105\u017cka Memorbuch zosta\u0142a nominowana do nagrody Nike 2001.<\/em><\/span><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Monolog polsko-\u017cydowski Henryk Grynberg Zbi\u00f3r eseistyki Henryka Grynberga, na\u00a0kt\u00f3ry sk\u0142adaj\u0105 si\u0119 nast\u0119puj\u0105ce teksty: \u2013Historia polsko\u2013\u017cydowska \u2013\u00a0Polska ekskluzywna \u2013\u00a0Tr\u00f3jk\u0105t polsko\u2013\u017cydowsko\u2013ukrai\u0144ski \u2013\u00a0Dziedzictwo duchowe \u2013\u00a0Przymieszka krwi \u2013\u00a0\u017byd, kt\u00f3ry udawa\u0142 Polaka, kt\u00f3ry udawa\u0142 \u017byda \u2013\u00a0My, \u017bydzi z\u00a0Dobrego \u2013\u00a0Obowi\u0105zek \u2013\u00a0Palestyna, Palestyna\u2026 \u2013\u00a0Wini\u0119 Europ\u0119 \u2013\u00a0Nad pi\u0119knym, modrym Wannsee \u2013\u00a0Imperatyw cz\u0142owiecze\u0144stwa\u00a0   \u201cPolska jest najbardziej uduchowionym krajem Europy\u201d \u2013 przypochlebia\u0142 si\u0119 Kosi\u0144ski […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62527"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=62527"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62527\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":62555,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62527\/revisions\/62555"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=62527"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=62527"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=62527"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}