{"id":62700,"date":"2018-07-13T17:09:13","date_gmt":"2018-07-13T15:09:13","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=62700"},"modified":"2018-07-13T06:58:58","modified_gmt":"2018-07-13T04:58:58","slug":"20-09-29","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=62700","title":{"rendered":"\u017bydzi mog\u0105 pozosta\u0107 \u017bydami, a Jezus mesjaszem"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>\u017bydzi mog\u0105 pozosta\u0107 \u017bydami, a Jezus mesjaszem<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

KATARZYNA ANDERSZ<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

<\/p>\n

Stanis\u0142aw Krajewski \u2013 profesor filozofii na Uniwersytecie Warszawskim, autor wydanej w 2014 roku ksi\u0105\u017cki \u201e\u017bydzi i\u2026\u201d<\/em><\/p>\n

TWIERDZI PAN, \u017bE STOSUNKI \u017bYDOWSKO-CHRZE\u015aCIJA\u0143SKIE ULEG\u0141Y TAK ZNACZNEJ POPRAWIE, \u017bE O ZMIANIE, KT\u00d3RA ZASZ\u0141A W OSTATNICH DZIESI\u0118CIOLECIACH, NA PEWNO B\u0118DZIE SI\u0118 PISA\u0106 W PODR\u0118CZNIKACH, NAWET ZA KILKASET LAT.<\/strong><\/span><\/p>\n

Stanis\u0142aw Krajewski: Tak, mam na my\u015bli przemiany, kt\u00f3re zasz\u0142y na ca\u0142ym \u015bwiecie po II wojnie \u015bwiatowej, a kt\u00f3re wcale nie by\u0142y oczywiste. Przede wszystkim zmian\u0119 nastawienia g\u0142\u00f3wnych Ko\u015bcio\u0142\u00f3w chrze\u015bcija\u0144skich do \u017byd\u00f3w. Polega ona na tym, \u017ce oficjalnie uznaje si\u0119, \u017ce \u017bydzi mog\u0105 pozosta\u0107 \u017bydami, i \u017ce to ma warto\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Pytaniem pozostaje, czy ludzie naprawd\u0119 tak w g\u0142\u0119bi duszy my\u015bl\u0105. S\u0105 tacy, kt\u00f3rzy na pewno nie, ale jednak nast\u0105pi\u0142a wyra\u017ana zmiana w oficjalnym stosunku do \u017byd\u00f3w. Wcze\u015bniej m\u00f3wi\u0142o si\u0119, \u017ce \u017bydzi si\u0119 myl\u0105 i powinni si\u0119 nawr\u00f3ci\u0107, nawet je\u015bli by\u0142y jednostki, kt\u00f3re tej opinii nie podziela\u0142y. Teraz stanowisko oficjalne jest inne.<\/span><\/p>\n

To jest taka powa\u017cna, g\u0142\u0119boka zmiana, kt\u00f3ra ma, moim zdaniem, prze\u0142o\u017cenie na postawy ludzi. Rozumiej\u0105 takie podej\u015bcie zar\u00f3wno studenci, kt\u00f3rych ucz\u0119, kt\u00f3rzy nie s\u0105 specjalnie zwi\u0105zani z jakimi\u015b instytucjami, ani nie s\u0142yszeli o \u017cadnych dokumentach, zwykli ludzie czy niekt\u00f3rzy ksi\u0119\u017ca.<\/span><\/p>\n

A i \u017bydzi te\u017c to zauwa\u017cyli. Oczywi\u015bcie to nie jest czarno-bia\u0142e, ale przemiana jest wyra\u017ana. Szczeg\u00f3lnie w Europie Zachodniej i Stanach Zjednoczonych, troch\u0119 w innych krajach, na przyk\u0142ad w Australii \u2013 wszystkich zwi\u0105zanych z jednym kr\u0119giem kulturowym.<\/span><\/p>\n

DLACZEGO W TAKIM RAZIE TEN DIALOG ROZPOCZ\u0104\u0141 SI\u0118 TAK P\u00d3\u0179NO, DOPIERO PO WOJNIE?<\/strong><\/span><\/p>\n

Na pytanie: dlaczego dopiero teraz, dlaczego nie wcze\u015bniej, bardzo trudno odpowiedzie\u0107. Niew\u0105tpliwie wa\u017cnym elementem jest Zag\u0142ada. Ona oczywi\u015bcie nie jest powodem, ale bod\u017acem, kt\u00f3ry spowodowa\u0142 bardzo stopniow\u0105 przemian\u0119 postaw. W mojej najnowszej ksi\u0105\u017cce \u201e\u017bydzi i\u2026\u201d jest d\u0142ugi esej, w kt\u00f3rym opisuj\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 Johna Connelly\u2019ego: \u201eFrom Enemy to Brother: The Revolution in Catholic Teaching on the Jews\u201d i dziel\u0119 si\u0119 moimi zastrze\u017ceniami wobec niej.<\/span><\/p>\n

Connelly znakomicie pokazuje, jak trudny intelektualnie to by\u0142 proces. Jak stosunkowo niewielka grupa teolog\u00f3w musia\u0142a sk\u0142oni\u0107 innych do przestawienia si\u0119 ze sposobu my\u015blenia, \u017ce \u017bydzi to s\u0105 ci, kt\u00f3rym czego\u015b brakuje i kt\u00f3rych trzeba sk\u0142oni\u0107 \u2013 mo\u017ce tylko sk\u0142oni\u0107 w bardzo elegancki spos\u00f3b a mo\u017ce zmusi\u0107 \u2013 do tego, \u017ceby zrozumieli i przyj\u0119li prawd\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105. Przestawi\u0107 na my\u015blenie, \u017ce w og\u00f3le nie o to chodzi, \u017ceby co\u015b \u017bydom udowadnia\u0107, tylko \u017ceby uzna\u0107, \u017ce \u017bydzi funkcjonuj\u0105 po swojemu i \u017ce to ma warto\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

JEDNAK TEN PROCES ZACZ\u0104\u0141 SI\u0118, MI\u0118DZY INNYMI, OD \u017bYD\u00d3W, KT\u00d3RZY PRZESZLI NA CHRZE\u015aCIJA\u0143STWO. CZYLI NIE DO KO\u0143CA BY\u0141 TO RUCH WEWN\u0104TRZ KO\u015aCIO\u0141A KATOLICKIEGO.<\/strong><\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Tak, od os\u00f3b, kt\u00f3re by\u0142y \u015bwie\u017cymi katolikami, bo pochodzi\u0142y albo z \u017cydowskich, albo protestanckich rodzin. Connelly szczeg\u00f3\u0142owo te kluczowe postaci opisuje. To pokazuje, \u017ce w du\u017cym stopniu zmiana sposobu my\u015blenia, kt\u00f3ry jest bardzo mocno ugruntowany w pewnych grupach czy instytucjach, wymaga przewarto\u015bciowania tak g\u0142\u0119bokiego, \u017ce lepiej radz\u0105 sobie z tym ludzie z zewn\u0105trz, ni\u017c ci, kt\u00f3rzy tkwi\u0105 w tym od pocz\u0105tku. \u017beby zakwestionowa\u0107 pewne za\u0142o\u017cenia, trzeba kogo\u015b, kto dostatecznie g\u0142\u0119boko rzecz rozumie. Cz\u0119sto jest to kto\u015b, kto przyszed\u0142 z zewn\u0105trz, bo pozostali nie\u00a0dostrzegaj\u0105 b\u0142\u0119dnych za\u0142o\u017ce\u0144.<\/span><\/p>\n

KIM BYLI CI LUDZIE?<\/strong><\/span><\/p>\n

Jedna z g\u0142\u00f3wnych postaci to Karl Thieme, kt\u00f3ry pracowa\u0142 w Elbl\u0105gu, wtedy to by\u0142y, oczywi\u015bcie, Niemcy. Zosta\u0142 katolikiem, bo w latach 30., kiedy by\u0142 jeszcze protestantem, bardzo mu przeszkadza\u0142o, \u017ce protestanci tak mocno popieraj\u0105 Hitlera. S\u0105dzi\u0142, \u017ce Watykan prezentuje bardziej \u015bwiatowe podej\u015bcie, a nie co\u015b wewn\u0105trzniemieckiego. My\u015bla\u0142, \u017ce katolicy b\u0119d\u0105 bardziej odporni na Hitlera.<\/span><\/p>\n

WYDAJE SI\u0118, \u017bE TERAZ JEST NA ODWR\u00d3T: TO KO\u015aCI\u00d3\u0141 PROTESTANCKI MA, PRZYNAJMNIEJ W POLSCE, JAK\u0104\u015a WI\u0118KSZ\u0104 WRA\u017bLIWO\u015a\u0106 NA WSZELKIE NIER\u00d3WNO\u015aCI, WI\u0118KSZY SZACUNEK DO \u017bYD\u00d3W.<\/strong><\/span><\/p>\n

Je\u015bli mieliby\u015bmy wykona\u0107 ekskurs do czas\u00f3w wsp\u00f3\u0142czesnej Polski, to, oczywi\u015bcie, jest zupe\u0142nie odwrotnie. W Polsce protestanci s\u0105 nieliczn\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 i maj\u0105 pewn\u0105 wra\u017cliwo\u015b\u0107 mniejszo\u015bciow\u0105, kt\u00f3ra niew\u0105tpliwie \u0142\u0105czy ich z \u017bydami. Oni te\u017c maj\u0105 takie poczucie, \u017ce kolos katolicki przygniata i jak si\u0119 nieostro\u017cnie obr\u00f3ci, to mo\u017ce przydepn\u0105\u0107. W tym sensie s\u0105 podobni, ale nie ma to zwi\u0105zku z teologi\u0105, tylko z proporcjami w spo\u0142ecze\u0144stwie, mi\u0119dzy tym, co dominuje, a tym, co marginalne.<\/span><\/p>\n

WR\u00d3\u0106MY JEDNAK DO POCZ\u0104TK\u00d3W DIALOGU CHRZE\u015aCIJA\u0143SKO-\u017bYDOWSKIEGO. JAKIE OSOBY Z ZEWN\u0104TRZ TAM SI\u0118 JESZCZE POJAWIAJ\u0104?<\/strong><\/span><\/p>\n

Druga posta\u0107, kt\u00f3ra by\u0142a wa\u017cna \u2013 i jest chyba bardziej pami\u0119tana \u2013 to John Oesterreicher. Z pochodzenia czeski \u017byd, kt\u00f3ry funkcjonowa\u0142 w \u015bwiecie niemieckim do wojny, a p\u00f3\u017aniej \u017cy\u0142 w Ameryce. On te\u017c na pocz\u0105tku chcia\u0142 nawraca\u0107 \u017byd\u00f3w, dopiero potem zmieni\u0142 swoje podej\u015bcie.<\/span><\/p>\n

CZY WOJNA I ZAG\u0141ADA BY\u0141A W TAKIM RAZIE MOMENTEM PRZEBUDZENIA I ZMIANY NASTAWIENIA?<\/strong><\/span><\/p>\n

Nawet najbardziej zaanga\u017cowani w spraw\u0119 teologowie, kt\u00f3rzy teraz traktowani s\u0105 jako liderzy przemiany nauczania o \u017bydach, przez pewien, cz\u0119sto d\u0142ugi czas, nawet jeszcze po wojnie, chcieli nawraca\u0107 \u017byd\u00f3w. Dopiero, kiedy zacz\u0119li dostatecznie g\u0142\u0119boko w to wchodzi\u0107, zobaczyli, \u017ce nie o to chodzi. Wojna jest nies\u0142ychanie wa\u017cnym bod\u017acem, ale nie zadzia\u0142a\u0142a w taki spos\u00f3b, \u017ce nagle ludzie dowiedzieli si\u0119 o Zag\u0142adzie i stwierdzili, \u017ce ich wcze\u015bniejsza postawa wobec \u017byd\u00f3w by\u0142a niedobra. To by\u0142 niesamowity proces, kt\u00f3ry trwa\u0142 wiele lat, i jest trudny do zrozumienia.<\/span><\/p>\n

rekomendowa\u0142: Leon Rozenbaum<\/strong><\/em><\/span>
\n\"\"<\/p>\n

Powiedzie\u0107, \u017ce wojna by\u0142a cezur\u0105, jest niewystarczaj\u0105ce. M\u00f3j podstawowy zarzut wobec ksi\u0105\u017cki Connelly\u2019ego to brak podj\u0119cia przez niego pr\u00f3by analizy sposobu, w jaki \u015bwiadomo\u015b\u0107 wojny i Zag\u0142ady \u017byd\u00f3w wp\u0142yn\u0119\u0142a na tych teolog\u00f3w, nawet w wymiarze osobistym, jak to zmieni\u0142o ich postrzeganie. Obawiam si\u0119, \u017ce o tym nikt nie napisa\u0142 w spos\u00f3b przekonuj\u0105cy. To bardzo ciekawy temat: opisa\u0107, co my\u015bleli ludzie, gdy si\u0119 dowiadywali. Za granic\u0105 oczywi\u015bcie, bo w Polsce zachowywali si\u0119 tak, jakby Zag\u0142ady nie by\u0142o. Przez kr\u00f3tki okres po wojnie tylko nieliczni arty\u015bci m\u00f3wili, jaka to straszna rzecz. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ludzi, nie zwa\u017caj\u0105c na t\u0119 nag\u0142a nieobecno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w, milcza\u0142a. I to nawet ludzi powa\u017cnych. Maria D\u0105browska na przyk\u0142ad napisa\u0142a w swoich dziennikach tu\u017c po wojnie, \u017ce to by\u0142by koszmar, gdyby znowu \u017bydzi wr\u00f3cili i zdominowali nasze \u017cycie gospodarcze. I ona to m\u00f3wi w 1945 roku, tak, jakby nie by\u0142o Zag\u0142ady. Maria D\u0105browska, kt\u00f3ra przed wojn\u0105 krytykowa\u0142a getto \u0142awkowe i nie jest jak\u0105\u015b antysemick\u0105 ikon\u0105, a nawet wydawa\u0142oby si\u0119, \u017ce odwrotnie. A jednak nadal po wojnie uwa\u017ca\u0142a, \u017ce walka gospodarcza z \u017bydami jest potrzebna, i jakby nie zauwa\u017cy\u0142a, co si\u0119 sta\u0142o. To jest niesamowite i zarazem typowe dla Polski.<\/span><\/p>\n

Zmiany, kt\u00f3re by\u0142y \u2013 mo\u017cna domniemywa\u0107 \u2013 spowodowane przez szok zwi\u0105zany z u\u015bwiadomieniem sobie tego, czym by\u0142a wojna dla \u017byd\u00f3w, przysz\u0142y dopiero z Zachodu, a nie pojawi\u0142y si\u0119 samoistnie w Polsce, gdzie jednak ludzie byli \u015bwiadkami Zag\u0142ady.<\/span><\/p>\n

JAK WYGL\u0104DA\u0141Y TE PIERWSZE PR\u00d3BY NAWI\u0104ZANIA DIALOGU PO WOJNIE?<\/strong><\/span><\/p>\n

Dobrze znane jest spotkanie w Seelisbergu, pi\u0119knej miejscowo\u015bci w Szwajcarii, w kt\u00f3rym w 1947 roku uczestniczy\u0142o kilkudziesi\u0119ciu chrze\u015bcijan i \u017byd\u00f3w. Sformu\u0142owali razem tzw. \u201ePunkty Seelisberga\u201d, czyli, najog\u00f3lniej m\u00f3wi\u0105c, nowe nauczanie, kt\u00f3re wyra\u017anie \u2013 oni tak to formu\u0142uj\u0105 \u2013 jest powodowane tym, \u017ce ju\u017c teraz wiadomo, do czego mo\u017ce prowadzi\u0107 antysemityzm, i \u017ce trzeba przyjrze\u0107 si\u0119 jego \u017ar\u00f3d\u0142om. Zawarte s\u0105 tam najprostsze rzeczy, kt\u00f3re z obecnej perspektywy wydaj\u0105 nam si\u0119 oczywiste: Jezus by\u0142 \u017bydem; jego uczniowie byli \u017bydami; nie nale\u017cy naucza\u0107, \u017ce z powodu grzeszno\u015bci czy zatwardzia\u0142o\u015bci \u017byd\u00f3w spotykaj\u0105 ich nieszcz\u0119\u015bcia. Wtedy to by\u0142a rewolucja. Do tego stopnia, \u017ce na pocz\u0105tku nawet zwierzchnicy teolog\u00f3w, kt\u00f3rzy w tej konferencji uczestniczyli, zar\u00f3wno katoliccy, jak i protestanccy, nie chcieli tego opublikowa\u0107, wahali si\u0119. Uwa\u017cali, \u017ce to idzie za daleko. Niezwyk\u0142e, \u017ce to, co w roku 1947 by\u0142o uwa\u017cane za rewolucj\u0119, w roku 2007 jest oczywisto\u015bci\u0105 dla bardzo wielu ludzi. Na tym polega zmiana, na pewno na tyle nieuchwytna, \u017ce nie nast\u0105pi\u0142a z dnia na dzie\u0144.<\/span><\/p>\n

POTEM, BLISKO 20 LAT PO SEELISBERGU, MAMY SOB\u00d3R WATYKA\u0143SKI II.<\/strong><\/span><\/p>\n

Tak, w 1965 roku, Sob\u00f3r uchwala \u201eNostra aetate\u201d, czyli dokument, kt\u00f3ry w gruncie rzeczy przej\u0105\u0142 tezy z Seelisberga jako w\u0142asne. I doda\u0142, \u017ce, aby zrozumie\u0107 samych siebie, chrze\u015bcijanie powinni poznawa\u0107 \u017byd\u00f3w i judaizm<\/span>.<\/p>\n

POZOSTAJE ON CHYBA NAJBARDZIEJ ZNAN\u0104 DEKLARACJ\u0104.<\/strong><\/span><\/p>\n

Moi przyjaciele z Polskiej Rady Chrze\u015bcijan i \u017byd\u00f3w, katolicy, uwa\u017caj\u0105, \u017ce niewielu ksi\u0119\u017cy nawet dzisiaj potrafi powiedzie\u0107 cokolwiek konkretnego o \u201eNostra aetate\u201d, wydanym prawie 50 lat temu. M\u00f3wi\u0119 o ksi\u0119\u017cach, kt\u00f3rzy przeszli dobre kilka lat kszta\u0142cenia w tym zakresie. To si\u0119 tak \u0142atwo nie przebija si\u0119 do zbiorowej \u015bwiadomo\u015bci.<\/span><\/p>\n

RZECZYWI\u015aCIE, JE\u015aLI W 2000 ROKU UKAZUJE SI\u0118 \u201eDABRU EMET\u201d \u2013 DOKUMENT, KT\u00d3REGO JEST PAN SYGNATARIUSZEM \u2013 TO ZNACZY, \u017bE JEST POTRZEBA POWT\u00d3RZENIA TYCH SAMYCH RZECZY. MO\u017bE NIE S\u0104 ONE TAK OCZYWISTE, NAWET TERAZ.<\/strong><\/p>\n

\u201eDabru Emet\u201d to \u017cydowska odpowied\u017a, dosy\u0107 p\u00f3\u017ana. Wychodzi od wcze\u015bniejszych, katolickich dokument\u00f3w, ale je\u015bli zaczniemy analizowa\u0107 pewne subtelno\u015bci, wida\u0107, \u017ce nie wszystko jest uj\u0119te zupe\u0142nie tak samo. Jest tam powiedziane, \u017ce u\u015bwiadomili\u015bmy sobie, \u017ce nast\u0105pi\u0142a zmiana na lepsze w nauczaniu o \u017bydach i nie wolno ju\u017c traktowa\u0107 chrze\u015bcija\u0144stwa jako zagra\u017caj\u0105cej pot\u0119gi, ale powinni\u015bmy je widzie\u0107 r\u00f3wnie\u017c jako potencjalnego sojusznika. Mo\u017ce nawet wi\u0119cej ni\u017c potencjalnego, mimo ca\u0142ego ci\u0119\u017caru i dramatyzmu historii, kt\u00f3ra przecie\u017c nie znika i nie mo\u017cemy\u00a0o niej zapomnie\u0107.<\/span><\/p>\n

JAK DOSZ\u0141O DO PODPISANIA TEGO DOKUMENTU?<\/strong><\/p>\n

Zosta\u0142 napisany przez czterech \u017cydowskich teolog\u00f3w z ameryka\u0144skich uniwersytet\u00f3w. Zastanawiali si\u0119 nad ka\u017cdym s\u0142owem, wyprodukowali dokument, a potem poprosili ludzi, \u017ceby go podpisywali. Gdy by\u0142o ju\u017c ponad 170 podpis\u00f3w, tekst zosta\u0142 opublikowany jako og\u0142oszenie w \u201eThe New York Times\u201d. Za pieni\u0105dze sponsor\u00f3w zosta\u0142a wykupiona strona w gazecie. W ten spos\u00f3b co\u015b takiego oznajmia si\u0119 \u015bwiatu. Mo\u017ce dla niekt\u00f3rych, szczeg\u00f3lnie z perspektywy polskiej, to b\u0119dzie dziwne, \u017ce kto\u015b zap\u0142aci\u0142, aby opublikowa\u0107 ten tekst w gazecie, bo gdyby on mia\u0142 warto\u015b\u0107, to dziennikarze i tak by o nim pisali, powiedz\u0105. Ale to nieprawda. Dziennikarze nie pisz\u0105 o rzeczach, kt\u00f3re nie s\u0105 dramatyczne, kontrowersyjne, czy nie dotycz\u0105 konflikt\u00f3w. Trudno wi\u0119c przebi\u0107 si\u0119 z tym do prasy.<\/span><\/p>\n

BY\u0141 PAN JEDYNYM SYGNATARIUSZEM Z POLSKI?<\/strong><\/p>\n

Z Polski i z tej cz\u0119\u015bci Europy. To jest dokument, kt\u00f3ry mastosunkowo ograniczone grono sygnatariuszy \u2013 pierwotnie by\u0142o ich 170, potem stopniowo si\u0119 poszerza\u0142o. Uwa\u017cam natomiast, \u017ce o wiele bardziej znacz\u0105ce, ni\u017c sama liczba sygnatariuszy, jest poczucie, \u017ce to, co tam zosta\u0142o wyra\u017cone, jest czym\u015b w\u0142a\u015bciwym. To poczucie, kt\u00f3re nie ogranicza si\u0119 do samych tylko sygnatariuszy, ale obejmuje wielu \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

KTO JESZCZE PODPISA\u0141 \u201eDABRU EMET\u201d?<\/strong><\/p>\n

Przede wszystkim rabini, g\u0142\u00f3wnie nieortodoksyjni, cho\u0107 jest te\u017c tam pewna liczna ortodoksyjnych rabin\u00f3w zaanga\u017cowanych w relacje mi\u0119dzyreligijne. Dodatkowo jeszcze profesorowie, np. filozofii. To dokument g\u0142\u00f3wnie ameryka\u0144ski, podpisany te\u017c przez nielicznych Brytyjczyk\u00f3w i Izraelczyk\u00f3w. Autorzy uznali, \u017ce albo podpisujemy w ca\u0142o\u015bciowym brzmieniu, albo w og\u00f3le. Cz\u0119\u015b\u0107 os\u00f3b natomiast stawia\u0142a warunki, \u017ce podpisze, je\u015bli co\u015b zmieni si\u0119 w trzecim punkcie, a w punkcie czwartym co\u015b si\u0119 doda. Mowa o ludziach bardzo blisko zwi\u0105zanych z tym sposobem my\u015blenia, kt\u00f3rzy jednak poczuli si\u0119 ura\u017ceni, bo nie uczestniczyli w tworzeniu dokumentu. Nie podpisali go z przyczyn psychologicznych, a nie zasadniczych. Ja, gdy tylko si\u0119 o nim dowiedzia\u0142em, zg\u0142osi\u0142em sw\u00f3j akces i bardzo si\u0119 ciesz\u0119.<\/span><\/p>\n

CO W TEK\u015aCIE \u201eDABRU EMET\u201d JEST NOWEGO W POR\u00d3WNANIU DO INNYCH DOKUMENT\u00d3W TEGO RODZAJU?<\/strong><\/p>\n

Rzecz, kt\u00f3ra jest znacz\u0105ca i dla \u017cydowskiego my\u015blenia rewolucyjna, to fakt, \u017ce u\u017cyto w nim imienia Jezus Chrystus. Oczywi\u015bcie, gdy \u017cyje si\u0119 w Polsce, to wydaje si\u0119, \u017ce ka\u017cdy mo\u017ce tak powiedzie\u0107. Jak kto\u015b si\u0119 potknie i uderzy o bruk, m\u00f3wi: \u201eJezu Chryste!\u201d. Imi\u0119 to jednak nie pojawia si\u0119 w teologicznych dokumentach \u017cydowskich \u2013 nigdy przedtem i chyba nigdy potem.\u00a0Sam musz\u0119 przyzna\u0107, \u017ce by\u0142em nieco zaszokowany, gdy to zobaczy\u0142em\u2026<\/span><\/p>\n

ZAWSZE POJAWIA\u0141 SI\u0118 PO PROSTU JEZUS?<\/span><\/strong><\/p>\n

Jezus, Jeszu, Jezus z Nazaretu jako posta\u0107 historyczna. Natomiast tam u\u017cyta jest forma Jezus Chrystus, kt\u00f3ra tak naprawd\u0119 oznacza \u201eJezus Mesjasz\u201d. Moim zdaniem to wyraz przekonania, \u017ce je\u015bli zwracamy si\u0119 do drugiej religii z prawdziwym szacunkiem, to powinni\u015bmy u\u017cywa\u0107 terminologii, kt\u00f3rej oni u\u017cywaj\u0105, m\u00f3wi\u0105c o sobie, a nie stosowa\u0107 nazewnictwo zewn\u0119trzne. To p\u00f3j\u015bcie bardzo daleko w stron\u0119 uznania warto\u015bci chrze\u015bcija\u0144stwa przez \u017byd\u00f3w. Oczywi\u015bcie nie wszyscy \u017bydzi zgadzaj\u0105 si\u0119 z tym \u2013 bardziej tradycjonalistyczni powiedz\u0105, \u017ce to za dalekie posuni\u0119cie i \u017ce nawet po\u015brednio czy aluzyjnie nie powinni\u015bmy tak m\u00f3wi\u0107. Ale nie chodzi przecie\u017c o to, \u017ceby m\u00f3wi\u0107, \u017ce Jezus jest mesjaszem w naszym sensie rozumienia tego poj\u0119cia, ale \u017ce za takiego jest uwa\u017cany w chrze\u015bcija\u0144stwie i dlatego tak\u0105 terminologi\u0119 w tym momencie stosujemy.<\/span><\/p>\n

CO JESZCZE POWIEDZIANE JEST W \u201eDABRU EMET\u201d?<\/strong><\/p>\n

Najbardziej rewolucyjny punkt m\u00f3wi o tym, \u017ce tak, jak \u017bydzi s\u0142u\u017c\u0105 Bogu poprzez Tor\u0119 i tradycj\u0119 \u017cydowsk\u0105, tak chrze\u015bcijanie s\u0142u\u017c\u0105 przez Jezusa Chrystusa i tradycj\u0119 chrze\u015bcija\u0144sk\u0105. Wyra\u017cony jest ca\u0142kowity paralelizm. M\u00f3wimy: wasza religia ma tak\u0105 sam\u0105 warto\u015b\u0107 jak nasza. To jest niesamowite, bo uznanie tego, \u017ce moja prawda religijna ma tak\u0105 sam\u0105 a nie zasadniczo wi\u0119ksz\u0105 warto\u015b\u0107 ni\u017c inna, najtrudniej przychodzi w stosunkach mi\u0119dzyreligijnych. Zaznaczam jednak, \u017ce absolutnie nie m\u00f3wimy, \u017ce prawda drugiej strony b\u0119dzie dla mnie tak samo dobra.<\/span><\/p>\n

ALE CZY FRAKCJA ORTODOKSYJNA W JUDAIZMIE I KONSERWATYWNI WYZNAWCY RELIGII KATOLICKIEJ B\u0118D\u0104 W STANIE UZNA\u0106 T\u0118 R\u00d3WNORZ\u0118DNO\u015a\u0106, TO, \u017bE TE PRAWDY S\u0104 R\u00d3WNIE DOBRE DLA WYZNAWC\u00d3W TYCH KONKRETNYCH RELIGII? M\u00d3WI PAN, \u017bE SYGNATARIUSZE \u201eDABRU EMET\u201d TO G\u0141\u00d3WNIE RABINI REFORMOWANI I KONSERWATYWNI. ORTODOKSI TO MARGINES B\u0141\u0118DU STATYSTYCZNEGO.<\/strong><\/p>\n

By\u0142o kilku rabin\u00f3w ortodoksyjnych, ale to wyj\u0105tki. Niemniej jednak zmiana nast\u0119puje. Na ile rozszerzy si\u0119 tak, \u017ceby obj\u0105\u0107 og\u00f3\u0142 \u017byd\u00f3w, nie wiem. Pomi\u0119dzy deklaracj\u0105 z Seelisberga a \u201eDabru Emet\u201d min\u0119\u0142o 50 lat, a zmian\u0119 widzimy, bo ona, wbrew pozorom, jest mo\u017cliwa. Mo\u017ce zdawa\u0107 si\u0119 to zaskakuj\u0105ce, bo gdy patrzymy i analizujemy religi\u0119 czysto poj\u0119ciowo, to m\u00f3wimy: \u201eTutaj uwa\u017caj\u0105 tak, tam tak, w\u0142a\u015bciwie co tu si\u0119 mo\u017ce zmieni\u0107?\u201d. M\u00f3wimy o sprawach religijnych, nie naukowych. Dlaczego teraz my\u015blenie ma by\u0107 inne od tego sprzed pi\u0119ciuset lat.<\/span><\/p>\n

DOGMATY RACZEJ SI\u0118 NIE ZMIENIAJ\u0104.<\/strong><\/p>\n

Tak, i przecie\u017c jest ten sam tekst biblijny, te same tradycje. Tymczasem okazuje si\u0119, \u017ce zmienia si\u0119 podej\u015bcie, ale, oczywi\u015bcie, nie mamy nad tym kontroli. Moim zdaniem p\u0142ynie st\u0105d wielka nauka: pewne rzeczy mog\u0105 jednak ulega\u0107 zmianie.<\/span><\/p>\n

CZYLI \u201eDABRU EMET\u201d JEST NAJ\u015aWIE\u017bSZYM TEGO TYPU DOKUMENTEM?<\/strong><\/p>\n

Nie, w 2009 roku Mi\u0119dzynarodowa Rada Chrze\u015bcijan i \u017byd\u00f3w wyda\u0142a jeszcze troch\u0119 obszerniejszy dokument, tak zwane \u201e12 punkt\u00f3w z Berlina\u201d. Pozostaj\u0105 zupe\u0142nie nieznane poza kr\u0119gami ludzi, kt\u00f3rzy si\u0119 tym \u015bci\u015ble zajmuj\u0105, bo nigdzie ich nie og\u0142oszono. Ten dokument podpisali przedstawiciele r\u00f3\u017cnych organizacji dialogowych z kilkudziesi\u0119ciu kraj\u00f3w. Ja te\u017c by\u0142em ich sygnatariuszem, tym razem ju\u017c nie indywidualnie, ale w imieniu Polskiej Rady Chrze\u015bcijan i \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

CZY TAM POJAWIAJ\u0104 SI\u0118 JU\u017b NAZWISKA ORTODOKSYJNYCH RABIN\u00d3W?<\/strong><\/p>\n

S\u0105 w\u015br\u00f3d sygnatariuszy ortodoksyjni \u017bydzi, na przyk\u0142ad rabin David Rosen z Izraela, wtedy jeden z prezes\u00f3w Mi\u0119dzynarodowej Rady Chrze\u015bcijan i \u017byd\u00f3w, albo dzia\u0142aj\u0105cy w podobnym duchu rabin Alon Goshen-Gottstein z Jerozolimy. Obaj nie tylko g\u0142\u0119boko zaanga\u017cowali si\u0119 w kontakty dialogowe na \u015bwiecie, ale w zasadzie s\u0105 ich liderami. To nie jest sprzeczne z ortodoksj\u0105 rozumian\u0105 jako ortopraksja. To jest sprzeczne jedynie z mentalno\u015bci\u0105, wi\u0119c jest rzadkie, ale jednak nie zupe\u0142nie marginalne. Mam nadziej\u0119, \u017ce takie my\u015blenie b\u0119dzie si\u0119 rozszerza\u0142o, cho\u0107 mo\u017ce by\u0107 odwrotnie. Teraz obserwujemy na \u015bwiecie raczej wzrastanie fundamentalizm\u00f3w, wzmaga si\u0119 poczucie \u017cycia w obl\u0119\u017conej twierdzy. Ludzie, kt\u00f3rzy reprezentuj\u0105 instytucje religijne, cz\u0119sto s\u0105 coraz bardziej zamkni\u0119ci, coraz bardziej negatywnie my\u015bl\u0105 o tym, jak bardzo si\u0119 \u015bwiat zmienia, i jak bardzo to wymaga zmian w tych organizacjach i w naszym my\u015bleniu o \u015bwiecie.<\/span> Uwa\u017cam, \u017ce jest to zagro\u017cenie, a zarazem szansa dla religijnego my\u015blenia i religijno\u015bci w og\u00f3le. Mamy spr\u00f3bowa\u0107 stan\u0105\u0107 na takim poziomie, kt\u00f3rego wsp\u00f3\u0142czesny \u015bwiat wymaga.<\/span><\/p>\n

CZEGO KONKRETNIE TEN WSP\u00d3\u0141CZESNY \u015aWIAT WYMAGA OD RELIGII?<\/strong><\/p>\n

Mi\u0119dzy innymi takich zmian, jak zupe\u0142ne porzucenie my\u015bli, \u017ce te tradycje religijne m\u00f3wi\u0105 o \u015bwiecie to samo, co nauki. Jak patrzymy na opis powstania \u015bwiata na pocz\u0105tku Ksi\u0119gi Bereszit, to wygl\u0105da on jak opis naukowy \u2013 najpierw powsta\u0142o \u015bwiat\u0142o, ziemia, wody. Ale oczywi\u015bcie mamy teraz nauk\u0119, kosmologi\u0119, kt\u00f3re opisuj\u0105 to w spos\u00f3b zupe\u0142nie inny. Przedstawienie biblijne pozostaje dla nas jednak wa\u017cne z innego powodu. Nie dlatego, \u017ce ono jest protonauk\u0105, tylko dlatego, \u017ce wskazuje, m\u00f3wi\u0105c g\u00f3rnolotnie, na cel istnienia \u015bwiata. Na to, \u017ce \u015bwiat ma pewien sens, wszystko do czego\u015b d\u0105\u017cy, i to co\u015b skutkuje zadaniami dla nas ludzi i dla nas \u017byd\u00f3w \u2013 w szczeg\u00f3lno\u015bci. To jest przeznaczenie, kt\u00f3re wyra\u017ca si\u0119 jako pewne zadanie i nie jest automatyczne \u2013 samo z siebie si\u0119 nie dokona. Tego typu my\u015blenie jest kompletnie obok my\u015blenia naukowego, w kt\u00f3rym \u017cadnego typu cele czy, tym bardziej przeznaczenie, w og\u00f3le nie s\u0105 brane po uwag\u0119.<\/span> Tam s\u0105 rozpatrywane zjawiska, kt\u00f3re s\u0105 przyczynami nast\u0119pnych zjawisk i tyle. Mo\u017ce jeszcze przypadek czasem wchodzi w gr\u0119.<\/span><\/p>\n

W opisie stworzenia najwa\u017cniejsze jest stwierdzenie na koniec ka\u017cdego dnia: to by\u0142o dobre. Moment powstania cz\u0142owieka skomentowany zostaje stwierdzeniem, \u017ce to by\u0142o bardzo dobre. I to jest co\u015b, na czym mo\u017cna budowa\u0107 \u2013 tak z regu\u0142y rabini to rozumieli. Oddzielenie sfery naukowej od sfery sensu naszego trwania i zada\u0144, jakie przed nami stoj\u0105, jest niezb\u0119dnym krokiem, kt\u00f3ry nale\u017cy wykona\u0107. Trzeba utrzyma\u0107 dokonania nowoczesno\u015bci, to, \u017ce uznajemy rol\u0119 nauk, bo nic lepszego nie ma, przy jednoczesnym uznaniu warto\u015bci i aktualno\u015bci religijnych tradycji, kt\u00f3re nie maj\u0105 by\u0107 przez nauk\u0119 zast\u0105pione.<\/span><\/p>\n

CZYLI BIBLIJNYCH OPIS\u00d3W NIE MO\u017bEMY ROZUMIE\u0106 W SPOS\u00d3B DOS\u0141OWNY. W JEDNYM Z ESEJ\u00d3W SUGERUJE PAN NAWET, \u017bE \u017bYDZI MOGLIBY ODRZUCI\u0106 HISTORYCZNO\u015a\u0106 MOJ\u017bESZA I NIE MIA\u0141OBY TO JAKIEGO\u015a WI\u0118KSZEGO WP\u0141YWU NA KSZTA\u0141T JUDAIZMU.<\/strong><\/p>\n

Pisz\u0119, \u017ce judaizm jest mo\u017cliwy bez przekonania o tym, \u017ce Moj\u017cesz by\u0142 postaci\u0105 historyczn\u0105, kt\u00f3rej si\u0119 zdarzy\u0142o dok\u0142adnie to, co jest opisane w Torze. Nie ma \u017cadnych danych o Moj\u017ceszu, wi\u0119c to, co si\u0119 dzia\u0142o, niekoniecznie wygl\u0105da\u0142o tak, jak jest opisane w Torze. Relacja, kt\u00f3ra do nas dotar\u0142a, o Moj\u017ceszu i jego przej\u015bciu przez pustyni\u0119, mo\u017ce by\u0107 faktograficznie nietrafna w wielu miejscach, ale ostatecznie wyra\u017ca co\u015b, co uwa\u017cam za prawdziwe, zgodnie z ca\u0142\u0105 tradycj\u0105. Na pewno m\u00f3j pogl\u0105d nie jest powszechny i m\u00f3g\u0142by oburzy\u0107 tradycjonalist\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W historii Moj\u017cesza nie s\u0105 wa\u017cne szczeg\u00f3\u0142y, ale to, co jest przez ni\u0105 wyra\u017cone, czyli wielki proces wyzwalania si\u0119 z niewoli, osi\u0105gania \u015bwiadomo\u015bci tego, jak nale\u017cy funkcjonowa\u0107, otrzymanie przykaza\u0144, poczucie zwi\u0105zku z ziemi\u0105 Izraela, i tak dalej. To wszystko musia\u0142o gdzie\u015b tam by\u0107, bo takich rzeczy nie da si\u0119 po prostu wymy\u015bli\u0107. To jest opis tej g\u0142\u0119bszej prawdy, ale z u\u017cyciem instrument\u00f3w narracyjnych, kt\u00f3re niekoniecznie s\u0105 wzi\u0119te z fakt\u00f3w. Tak si\u0119 przecie\u017c dzieje ca\u0142y czas. Dobrym opisem 1981 roku w Polsce by\u0142oby stwierdzenie: \u201eKiedy powsta\u0142a Solidarno\u015b\u0107, to ca\u0142y \u015bwiat zamar\u0142 w oczekiwaniu na to, co si\u0119 stanie\u201d. To zdanie, odczytane dos\u0142ownie, jest kompletn\u0105 bzdur\u0105, bo ani \u015bwiat nie zamar\u0142, ani tak wiele os\u00f3b si\u0119 tym nie interesowa\u0142o, ale w jakim\u015b sensie to jest jednak prawda.<\/span><\/p>\n

Jeszcze co\u015b: powiedzia\u0142em, \u017ce chodzi o g\u0142\u00f3wne przes\u0142anie historii o Moj\u017ceszu, ale chc\u0119 doda\u0107, \u017ce wczytujemy si\u0119 we wszystkie szczeg\u00f3\u0142y tej narracji. To na nich zbudowana jest tradycja. Nie m\u00f3wi\u0119 wi\u0119c, \u017ce mo\u017cemy istnie\u0107 ca\u0142kowicie bez Moj\u017cesza. Opis biblijny faktograficznie niekoniecznie jest ca\u0142kowicie trafny, ale wyra\u017ca si\u0119 w nim jaka\u015b prawda, kt\u00f3ra jednocze\u015bnie jest zakorzeniona w historycznych wydarzeniach. Nie wiem, czy Moj\u017cesz istnia\u0142 naprawd\u0119 jako ta osoba, ale co\u015b dzia\u0142o si\u0119 mniej wi\u0119cej w tamtym czasie \u2013 nie o wiele p\u00f3\u017aniej, kiedy pisarze to spisywali i wymy\u015blali. Nie wymy\u015bla si\u0119 rzeczy, kt\u00f3re s\u0105 wyra\u017anie wstydliwe \u2013 jak na przyk\u0142ad to, \u017ce Jakub, za namow\u0105 Rebeki, oszukuje Ezawa \u2013 \u017ceby wymy\u015ble\u0107 sobie genealogi\u0119. Nie mo\u017cemy wi\u0119c ca\u0142kowicie bez Moj\u017cesza si\u0119 obej\u015b\u0107, ale powinni\u015bmy go wzi\u0105\u0107 razem z ca\u0142\u0105 tradycj\u0105. Nie w spos\u00f3b naiwny.<\/span><\/p>\n

CZY TA I INNE HISTORIE OPISANE W TORZE S\u0104 CZYM\u015a, CO \u0141\u0104CZY NAS Z CHRZE\u015aCIJANAMI? CZY TO POMAGA W DIALOGU, W POROZUMIENIU?<\/span><\/strong><\/p>\n

To co\u015b dobrego i z\u0142ego jednocze\u015bnie. Dobrego, poniewa\u017c jest to wsp\u00f3lne \u017ar\u00f3d\u0142o. To bardzo wa\u017cne, \u017ce chrze\u015bcijanie uznaj\u0105 autorytet Biblii hebrajskiej, czyli tego, co nazywaj\u0105 Starym Testamentem. Majmonides m\u00f3wi nawet, \u017ce mo\u017cna studiowa\u0107 Tor\u0119 z chrze\u015bcijanami. poniewa\u017c uznaj\u0105 jej wy\u017csz\u0105 warto\u015b\u0107, fakt, \u017ce jest ona jest rezultatem objawienia, a nie po prostu ksi\u0105\u017ck\u0105. Cho\u0107 zastrzega, \u017ce \u2013 z naszej perspektywy \u2013 chrze\u015bcijanie s\u0105 winni ba\u0142wochwalczych praktyk. Nale\u017cy pami\u0119ta\u0107, \u017ce Majmonides \u017cy\u0142 w \u015bwiecie muzu\u0142ma\u0144skim, gdzie \u017cadnych obraz\u00f3w ani figur nie ma, wi\u0119c powiedzenie, \u017ce chrze\u015bcijanie to ba\u0142wochwalcy, przychodzi\u0142o mu bardzo \u0142atwo.<\/span><\/p>\n

A DLACZEGO TO CO\u015a Z\u0141EGO?<\/strong><\/p>\n

Wsp\u00f3lna historia powoduje te\u017c problemy wynikaj\u0105ce z procesu oddzielania si\u0119 tych dw\u00f3ch religii. Najpierw chrze\u015bcijanie byli lud\u017ami wewn\u0105trz szeroko poj\u0119tej, zr\u00f3\u017cnicowanej \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci. Kilka pokole\u0144 trwa\u0142o, zanim naprawd\u0119 oddzielili si\u0119 i poszerzyli grono swoich cz\u0142onk\u00f3w r\u00f3wnie\u017c o nie-\u017byd\u00f3w. To wszystko trwa\u0142o i trwa\u0142o, jeszcze w II wieku, z perspektywy na przyk\u0142ad Rzymian, r\u00f3\u017cnice pomi\u0119dzy \u017bydami a chrze\u015bcijanami by\u0142y w og\u00f3le trudne do uchwycenia. Ten dramatyczny proces wymaga\u0142 przeciwstawiania si\u0119, konfliktu. Wtedy w\u0142a\u015bnie pojawi\u0142y sie wypowiedzi chrze\u015bcijan przeciwko \u017bydom i \u017byd\u00f3w przeciwko chrze\u015bcijanom. I to by\u0142o, uwa\u017cam, nieuniknione.<\/span><\/p>\n

OD TEGO CZASU UP\u0141YN\u0118\u0141Y STULECIA.<\/strong><\/p>\n

Dlatego trzeba na to patrze\u0107 z innej perspektywy, nie tej z pierwszych wiek\u00f3w chrze\u015bcija\u0144stwa, kiedy proces oddzielania si\u0119 nast\u0119powa\u0142. Z jakiej wi\u0119c? To jest perspektywa wsp\u00f3\u0142czesna, w kt\u00f3rej mamy od dawna ju\u017c dwie osobne tradycje religijne, ale \u0142\u0105czy je wsp\u00f3lny korze\u0144. Teraz mo\u017cemy spojrze\u0107 na chrze\u015bcijan jako na osobn\u0105 tradycj\u0119 religijn\u0105, w kt\u00f3rej m\u00f3wi si\u0119 o Jezusie. Nale\u017cy to przyj\u0105\u0107 jako ich prawd\u0119 i szanowa\u0107 j\u0105, co oczywi\u015bcie nie znaczy, \u017ce nale\u017cy j\u0105 traktowa\u0107 jako swoj\u0105. W chwili, kiedy te dwie religie oddziela\u0142y si\u0119, nie mo\u017cna by\u0142o tak powiedzie\u0107. Wszytko by\u0142o jednocze\u015bnie ich i nasze. To, jaki mia\u0142bym do tego stosunek, by\u0142oby te\u017c wyra\u017ceniem stosunku do mojej w\u0142asnej religii i tradycji. Odpowiednikiem tego konfliktu obecnie jest kwestia tak zwanych \u017byd\u00f3w mesja\u0144skich, kt\u00f3rzy m\u00f3wi\u0105, \u017ce s\u0105 \u017bydami, a Jezus jest ich Mesjaszem. Ja tego nie akceptuj\u0119. Je\u015bli oni s\u0105 \u017bydami, cz\u0119\u015bci\u0105 \u017cydowskiego \u015bwiata, a jednocze\u015bnie m\u00f3wi\u0105 o cz\u0142owieku, kt\u00f3ry si\u0119 nazywa Jezus, to przez to chc\u0105 mi<\/span> powiedzie\u0107, \u017ce cz\u0119\u015bci\u0105 mojej religijno\u015bci jest te\u017c odniesienie do Jezusa. A ja m\u00f3wi\u0119, \u017ce ono nie jest cz\u0119\u015bci\u0105 mojej religijno\u015bci. Je\u015bli oni chc\u0105 to odniesienie do Jezusa wprowadzi\u0107, to wprowadzaj\u0105 zaburzenie \u2013 konflikt jest nieunikniony.<\/span><\/p>\n

W moim przekonaniu, m\u00f3wi\u0105c, \u017ce s\u0105 \u017bydami mesja\u0144skimi, nie s\u0105 r\u00f3wnymi partnerami do dialogu dla nas, \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

CZYLI MUSIELIBY STWORZY\u0106 W\u0141ASN\u0104 RELIGI\u0118, \u017bEBY DIALOG BY\u0141 MO\u017bLIWY?<\/strong><\/p>\n

Nie wiem, to jest ich sprawa. Natomiast oni s\u0105 w zasadzie chrze\u015bcijanami. Je\u015bli tak b\u0119d\u0105 si\u0119 identyfikowa\u0107, to jest w porz\u0105dku. Je\u015bli natomiast m\u00f3wi\u0105, \u017ce s\u0105 \u017bydami, wtedy robi si\u0119 to problematyczne, bo m\u00f3j stosunek do ich religii staje si\u0119 stosunkiem do mojej religii.<\/span><\/p>\n

W PA\u0143SKIEJ KSI\u0104\u017bCE POJAWIA SI\u0118 STWIERDZENIE, \u017bE CHRZE\u015aCIJANIE S\u0104 JEDYNYMI PRZYJACI\u00d3\u0141MI \u017bYD\u00d3W. TO DOSY\u0106 MOCNE, NO\u015aNE ZDANIE I ZASTANAWIA\u0141AM SI\u0118, O CO W NIM CHODZI. CZY O WSP\u00d3LN\u0104 TRADYCJ\u0118, O KT\u00d3REJ M\u00d3WILI\u015aMY, CZY O CO\u015a JESZCZE? BO PRZECIE\u017b \u0141ATWIEJ WSKAZYWA\u0106 TE MOMENTY W HISTORII, KIEDY CHRZE\u015aCIJANIE NIE BYLI PRZYJACI\u00d3\u0141MI \u017bYD\u00d3W.<\/strong><\/p>\n

Nie twierdz\u0119, \u017ce to opis sytuacji historycznej \u2013 mam \u015bwiadomo\u015b\u0107 wszystkich mrocznych aspekt\u00f3w historii \u2013 ale twierdz\u0119, \u017ce jest taki potencja\u0142, kt\u00f3ry si\u0119 czasem rzeczywi\u015bcie realizuje, i wtedy chrze\u015bcijanie s\u0105 przyjaci\u00f3\u0142mi \u017byd\u00f3w. W\u0142a\u015bnie dlatego, \u017ce chrze\u015bcijanie rozumiej\u0105, na czym polega \u017cydowska specyfika, \u017cydowskie trwanie, \u017cydowska misja, \u017cydowskie bycie Narodem Wybranym. Tradycyjni chrze\u015bcijanie uwa\u017cali, \u017ce to ju\u017c nieaktualne i odrzucali to, a jednak byli w stanie zrozumie\u0107. A niekt\u00f3rzy mog\u0105 nawet uwa\u017ca\u0107, \u017ce owszem jest to nadal aktualne, i uzna\u0107, \u017ce Izrael jest tym Izraelem, kt\u00f3ry zosta\u0142 wybrany. Inni ludzie, spoza chrze\u015bcija\u0144stwa, oczywi\u015bcie, mog\u0105 to uzna\u0107 te\u017c, ale to nie pochodzi z wewn\u0105trz ich tradycji religijnej. Sformu\u0142owanie o chrze\u015bcijanach jako jedynych przyjacio\u0142ach \u017byd\u00f3w to jest tylko aforyzm, ale wydaje mi si\u0119, \u017ce wiele m\u00f3wi\u0105cy.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u017bydzi mog\u0105 pozosta\u0107 \u017bydami, a Jezus mesjaszem KATARZYNA ANDERSZ Stanis\u0142aw Krajewski \u2013 profesor filozofii na Uniwersytecie Warszawskim, autor wydanej w 2014 roku ksi\u0105\u017cki \u201e\u017bydzi i\u2026\u201d TWIERDZI PAN, \u017bE STOSUNKI \u017bYDOWSKO-CHRZE\u015aCIJA\u0143SKIE ULEG\u0141Y TAK ZNACZNEJ POPRAWIE, \u017bE O ZMIANIE, KT\u00d3RA ZASZ\u0141A W OSTATNICH DZIESI\u0118CIOLECIACH, NA PEWNO B\u0118DZIE SI\u0118 PISA\u0106 W PODR\u0118CZNIKACH, NAWET ZA KILKASET LAT. Stanis\u0142aw Krajewski: […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62700"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=62700"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62700\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":62706,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62700\/revisions\/62706"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=62700"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=62700"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=62700"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}