{"id":62864,"date":"2018-07-22T17:09:03","date_gmt":"2018-07-22T15:09:03","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=62864"},"modified":"2018-07-22T07:23:54","modified_gmt":"2018-07-22T05:23:54","slug":"28-09-29","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=62864","title":{"rendered":"Milcze\u0107 nie mog\u0119 i \u017cy\u0107 nie mog\u0119"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Milcze\u0107 nie mog\u0119 i \u017cy\u0107 nie mog\u0119<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

MAGDALENA W\u00d3JCIK<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Portret Zygielbojma autorstwa Poli Dwurnik (olej, p\u0142\u00f3tno 2018)<\/em><\/span><\/p>\n

\u201eMOI TOWARZYSZE W GETCIE WARSZAWSKIM POLEGLI Z BRONI\u0104 W R\u0118KU W OSTATNIM BOHATERSKIM BOJU. NIE BY\u0141O MI S\u0104DZONYM ZGIN\u0104\u0106 TAK JAK ONI, RAZEM Z NIMI. ALE NALE\u017b\u0118 DO NICH I DO ICH GROB\u00d3W MASOWYCH. \u015aMIERCI\u0104 SWOJ\u0104 PRAGN\u0118 WYRAZI\u0106 NAJSILNIEJSZY PROTEST PRZECIW BIERNO\u015aCI, Z KT\u00d3R\u0104 \u015aWIAT PRZYGL\u0104DA SI\u0118 I DOPUSZCZA ZAG\u0141ADY LUDU \u017bYDOWSKIEGO.\u201d \u2013 PISA\u0141 SZMUL ZYGIELBOJM W LI\u015aCIE PO\u017bEGNALNYM DO PREZYDENTA RP NA UCHOD\u0179STWIE W\u0141ADYS\u0141AWA RACZKIEWICZA.<\/p>\n

W 75. ROCZNIC\u0118 JEGO SAMOB\u00d3JCZEJ \u015aMIERCI \u017bYDOWSKI INSTYTUT HISTORYCZNY PRZYGOTOWA\u0141 WYSTAW\u0118 UPAMI\u0118TNIAJ\u0104C\u0104 BOHATERSK\u0104 WALK\u0118 ZYGIELBOJMA O WOLNO\u015a\u0106 NARODU \u017bYDOWSKIEGO. MO\u017bNA OGL\u0104DA\u0106 J\u0104 JESZCZE TYLKO DO 22. LIPCA.<\/p>\n

Magdalena W\u00f3jcik: Dlaczego Zygielbojm?<\/strong><\/p>\n

Zuzanna Benesz-Goldfinger, kuratorka wystawy:<\/strong> W lutym 1942 roku Zygielbojm zosta\u0142 mianowany cz\u0142onkiem Rady Narodowej RP w Londynie. By\u0142 to organ doradczy polskiego rz\u0105du na uchod\u017astwie. Od tego momentu pr\u00f3bowa\u0142 informowa\u0107 \u015bwiat o Zag\u0142adzie \u017byd\u00f3w w okupowanej Polsce. Domaga\u0142 si\u0119 od rz\u0105d\u00f3w pa\u0144stw alianckich rozpocz\u0119cia akcji odwetowej na Niemcach, ale jedyne, co uda\u0142o mu si\u0119 uzyska\u0107, to deklaracje ukarania winnych po wojnie. Liczne wyst\u0105pienia publiczne i medialne czy redagowane przez niego broszury okaza\u0142y si\u0119 niewystarczaj\u0105ce. W nocy z 11 na 12 maja Zygielbojm odebra\u0142 sobie \u017cycie. Jego samob\u00f3jstwo by\u0142o dramatycznym protestem przeciwko oboj\u0119tno\u015bci, z jak\u0105 \u015bwiat przygl\u0105da\u0142 si\u0119 Zag\u0142adzie. By\u0142o te\u017c aktem solidarno\u015bci z bojownikami getta warszawskiego.<\/span><\/p>\n

Zygielbojm by\u0142 doskonale poinformowany o tym, co dzieje si\u0119 w kraju.<\/strong><\/p>\n

Tak, otrzymywa\u0142 informacje od polskiego podziemia oraz od organizacji \u017cydowskich z kraju. By\u0142y to raporty dotycz\u0105ce przebiegu i skali akcji eksterminacyjnej. Szczeg\u00f3lnie wa\u017cny by\u0142 raport z maja 1942 roku opisuj\u0105cy masow\u0105 eksterminacj\u0119 ludno\u015bci \u017cydowskiej, szacuj\u0105cy liczb\u0119 zamordowanych \u017byd\u00f3w na 700 tysi\u0119cy. Zygielbojm udost\u0119pni\u0142 te informacje brytyjskiej prasie i radiu. Na pocz\u0105tku grudnia 1942 spotka\u0142 si\u0119 r\u00f3wnie\u017c z Janem Karskim, kt\u00f3ry przekaza\u0142 Zygielbojmowi \u017c\u0105dania od przyw\u00f3dc\u00f3w \u017cydowskiego podziemia \u2013 syjonisty Menachema Kirszenbauma i bundowca Leona Feinera. Domagali si\u0119 bombardowania miast niemieckich, zrzucania ulotek informuj\u0105cych o losie \u017byd\u00f3w, organizowania g\u0142od\u00f3wek. Po tym apelu rozpaczy w po\u0142owie grudnia Zygielbojm wys\u0142a\u0142 telegram do prezydenta Roosevelta i premiera Churchilla, w kt\u00f3rym pisa\u0142: \u201ezwracam si\u0119 do Pana, Panie Prezydencie, i do Jego Rz\u0105du, z ostatnim apelem rozpaczy, kt\u00f3ry wyszed\u0142 spoza bram getta [\u2026]. B\u0142agaj\u0105 oni przeto, aby Pan [\u2026] znalaz\u0142 \u015brodki, aby uratowa\u0107 tych \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy jeszcze przy \u017cyciu pozostali\u201f.<\/span><\/p>\n

Jego \u015bmier\u0107 przesz\u0142a bez echa.<\/strong><\/p>\n

Nie by\u0142a szerzej omawiana ani w prasie brytyjskiej, ani w kraju i nie wp\u0142yn\u0119\u0142a na bardziej stanowcze dzia\u0142ania rz\u0105d\u00f3w pa\u0144stw alianckich w celu ratowania pozosta\u0142ych przy \u017cyciu \u017byd\u00f3w. P\u00f3\u017aniej zupe\u0142nie o nim zapomniano. Pogrzeb Zygielbojma odby\u0142 si\u0119 w Londynie w 1943 roku. Przez niemal dwadzie\u015bcia lat nikt nie zainteresowa\u0142 si\u0119 jego prochami. Dopiero w latach sze\u015b\u0107dziesi\u0105tych, z inicjatywy Bundu, urna z jego prochami zosta\u0142a przewieziona do Nowego Jorku i tam urz\u0105dzono uroczysto\u015bci pogrzebowe, a miejsce jego poch\u00f3wku upami\u0119tniono reprezentacyjnym pomnikiem. Warszawski pomnik upami\u0119tniaj\u0105cy Szmula Zygielbojma te\u017c zosta\u0142 postawiony p\u00f3\u017ano, dopiero w latach dziewi\u0119\u0107dziesi\u0105tych, z inicjatywy Marka Edelmana.<\/span><\/p>\n

Znali si\u0119 z Edelmanem z Bundu?<\/strong><\/p>\n

Tak, znali si\u0119 ju\u017c przed wojn\u0105, cho\u0107 Edelman by\u0142 o pokolenie m\u0142odszy i przyja\u017ani\u0142 si\u0119 raczej z jego synem ni\u017c z nim samym. W swoich wspomnieniach Edelman pisze, \u017ce by\u0142 dla Zygielbojma \u201ekim\u015b w rodzaju jego ch\u0142opca na posy\u0142ki\u201d, towarzyszy\u0142 mu na tajnych zebraniach i za\u0142atwia\u0142 kontakty. Zygielbojm by\u0142 w\u00f3wczas bardzo aktywny \u2013 to prawdziwy przyk\u0142ad spe\u0142nionego marzenia socjaldemokrat\u00f3w o przyw\u00f3dcy ruchu robotniczego, kt\u00f3ry sam wywodzi\u0142by si\u0119 z klasy robotniczej. Miar\u0105 jego uznania w partii by\u0142o to, \u017ce z pozycji ma\u0142omiasteczkowego dzia\u0142acza sta\u0142 si\u0119 liderem ruchu robotniczego w Warszawie i \u0141odzi. Ju\u017c w wieku 22 lat by\u0142 aktywny politycznie i anga\u017cowa\u0142 si\u0119 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 zwi\u0105zk\u00f3w zawodowych. Najpierw dzia\u0142a\u0142 w Che\u0142mie i Lublinie, w kr\u00f3tkim czasie dosta\u0142 jednak zaproszenie do Komitetu Centralnego Bundu w Warszawie, kt\u00f3rego zosta\u0142 sekretarzem. Szybko awansowa\u0142 na jednego z przyw\u00f3dc\u00f3w. Jednocze\u015bnie dzia\u0142a\u0142 w samorz\u0105dach miejskich, najpierw w \u0141odzi, p\u00f3\u017aniej w Warszawie.<\/span><\/p>\n

Jego rol\u0119 dokumentuj\u0105 te\u017c fotografie: zachowa\u0142o si\u0119 zdj\u0119cie z pochodu pierwszomajowego w Warszawie, gdzie w pierwszym rz\u0119dzie id\u0105 liderzy Bundu, czyli Henryk Erlich i Wiktor Alter, a niedaleko za nimi kroczy Zygielbojm.<\/span><\/p>\n

Jak dosz\u0142o do tego, \u017ce zaanga\u017cowa\u0142 si\u0119 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 Bundu?<\/strong><\/p>\n

Nie zachowa\u0142a si\u0119 \u017cadna relacja, kt\u00f3ra m\u00f3wi\u0142aby o tym wprost. Mo\u017cna przypuszcza\u0107, \u017ce z\u0142o\u017cy\u0142o si\u0119 na to kilka czynnik\u00f3w. W pierwszej kolejno\u015bci nale\u017cy wskaza\u0107 pochodzenie spo\u0142eczne \u2013 wywodzi\u0142 si\u0119 z bardzo ubogiej rodziny i dlatego musia\u0142 szybko podj\u0105\u0107 prac\u0119 zarobkow\u0105. Prawdopodobnie ju\u017c w\u00f3wczas zetkn\u0105\u0142 si\u0119 z dzia\u0142aj\u0105cymi w rodzinnych stronach socjalistami. Zawsze wa\u017cna by\u0142a dla niego praca w zwi\u0105zkach zawodowych i to w\u0142a\u015bnie w aktywno\u015bci oddolnej robotnik\u00f3w szuka\u0107 trzeba \u017ar\u00f3de\u0142 jego wst\u0105pienia do Bundu.<\/span><\/p>\n

W okresie mi\u0119dzywojennym Bund rozwija\u0142 si\u0119 b\u0142yskawicznie \u2013 w latach 20. liczy\u0142 czterdzie\u015bci sze\u015b\u0107 tysi\u0119cy cz\u0142onk\u00f3w, a w 1939 ju\u017c sto tysi\u0119cy \u2013 przyrost by\u0142 wi\u0119c bardzo du\u017cy. Dzia\u0142alno\u015b\u0107 Bundu mia\u0142a te\u017c bardzo szeroki zakres, nie tylko stricte polityczny: tworzyli organizacje m\u0142odzie\u017cowe, takie jak Cukunft czy Skif. Ich cz\u0142onkowie mieli w przysz\u0142o\u015bci zasila\u0107 szeregi partii. Przynale\u017cno\u015b\u0107 do tych organizacji budowa\u0142a silne poczucie wi\u0119zi: nawet w czasie wojny idea di bundisze miszpoche, rodziny bundowskiej, by\u0142a mocna. Gdy si\u0119 ju\u017c straci\u0142o w\u0142asn\u0105 rodzin\u0119, to ta \u201ezast\u0119pcza\u201d by\u0142a du\u017cym wsparciem. Odzwierciedla to zachowana korespondencja Zygielbojma, kt\u00f3r\u0105 b\u0119dziemy pokazywa\u0107 na wystawie. Jego krewni zawsze prosz\u0105 w listach, by \u201epozdrowi\u0142 rodzin\u0119\u201d, co jest szyfrem oznaczaj\u0105cym pozdrowienie towarzyszy partyjnych. Wiadomo te\u017c, \u017ce gdy Zygielbojm w czasie wojny by\u0142 w Stanach Zjednoczonych, a jego rodzina pozosta\u0142a w Warszawie, bundowcy j\u0105 wspierali.<\/span><\/p>\n

W jaki spos\u00f3b Zygielbojm znalaz\u0142 si\u0119 za granic\u0105?<\/strong><\/p>\n

To fascynuj\u0105ca historia. Po upadku Warszawy, 5 pa\u017adziernika 1939 roku, w stolicy odby\u0142a si\u0119 defilada wojsk niemieckich, kt\u00f3r\u0105, jak si\u0119 p\u00f3\u017aniej okaza\u0142o, przyjmowa\u0142 Adolf Hitler. Z tego powodu Niemcy nakazali prezydentowi Warszawy Stefanowi Starzy\u0144skiemu aresztowa\u0107 dwunastu znanych obywateli miasta i przetrzymywa\u0107 ich jako zak\u0142adnik\u00f3w. Zosta\u0142a do tego wytypowana Estera Iwi\u0144ska, dzia\u0142aczka Bundu. Wtedy Zygielbojm po d\u017centelme\u0144sku powiedzia\u0142, \u017ce nie zgadza si\u0119, aby kobieta by\u0142a zak\u0142adniczk\u0105, i \u017ce j\u0105 zast\u0105pi. Gdy zosta\u0142 zwolniony z aresztu, wybrano go na jednego z dwudziestu czterech cz\u0142onk\u00f3w pierwszej Rady \u017bydowskiej \u2013 Judenratu. Niemcy ju\u017c w pa\u017adzierniku 1939 podj\u0119li pierwsz\u0105 pr\u00f3b\u0119 utworzenia getta w Warszawie. Zygielbojm stanowczo sprzeciwi\u0142 si\u0119 tym planom. Wyg\u0142osi\u0142 przed Judenratem p\u0142omienne przem\u00f3wienie, w kt\u00f3rym nalega\u0142, by nie stosowa\u0107 si\u0119 do tych rozkaz\u00f3w, nie i\u015b\u0107 do getta i ignorowa\u0107 polecenia okupant\u00f3w. Po tym wyst\u0105pieniu oczywi\u015bcie by\u0142 poszukiwany przez Gestapo, wi\u0119c towarzysze z Bundu zorganizowali mu ucieczk\u0119 na Zach\u00f3d. Co ciekawe, wybrali najbardziej ryzykown\u0105 drog\u0119. Zygielbojm najpierw pojecha\u0142 do Krakowa, a stamt\u0105d do Berlina, nast\u0119pnie przejecha\u0142 przez ca\u0142e nazistowskie Niemcy, by dojecha\u0107 do granicy niemiecko-holenderskiej. Nie wiem z czego wynika\u0142 wyb\u00f3r tej trasy, ale Bund mia\u0142 kontakt z Joseasem Leendertem de Bruynem, konsulem honorowym Holandii w Polsce, kt\u00f3ry wystawi\u0142 Zygielbojmowi fa\u0142szyw\u0105 wiz\u0119 umo\u017cliwiaj\u0105c\u0105 wjazd do Holandii. Wiza by\u0142a wystawiona na prawdziwe imi\u0119 i nazwisko Szmula Zygielbojma.<\/span><\/p>\n

Czyli pod swoim w\u0142asnym imieniem i nazwiskiem, jako \u017byd, mia\u0142 przejecha\u0107 przez ca\u0142e nazistowskie Niemcy na pocz\u0105tku 1940 roku? Brzmi szale\u0144czo.<\/strong><\/p>\n

Te\u017c mnie to dziwi, zw\u0142aszcza \u017ce wci\u0105\u017c istnia\u0142a mo\u017cliwo\u015b\u0107 ucieczki przez W\u0119gry i W\u0142ochy (Mussolini przepuszcza\u0142 jeszcze wtedy uchod\u017ac\u00f3w) do Francji, kt\u00f3ra w\u00f3wczas by\u0142a wolnym krajem. Nie wiemy, co wp\u0142yn\u0119\u0142o ostatecznie na wyb\u00f3r tak ryzykownej trasy, by\u0107 mo\u017ce przejazd przez W\u0119gry wymaga\u0142by znacznie wi\u0119kszych nak\u0142ad\u00f3w finansowych.<\/span><\/p>\n

Sk\u0105d znane s\u0105 te pierwotne plany?<\/strong><\/p>\n

Zachowa\u0142 si\u0119 jego pami\u0119tnik z ucieczki, pisany ju\u017c post factum, ale przedstawiaj\u0105cy do\u015b\u0107 szczeg\u00f3\u0142owo poszczeg\u00f3lne etapy podr\u00f3\u017cy. Zapewne ze wzgl\u0119du na zwi\u0119kszone ryzyko nie m\u00f3g\u0142 zabra\u0107 ze sob\u0105 rodziny. W pami\u0119tnikach opisa\u0142, jak w czasie podr\u00f3\u017cy do Krakowa pomaga\u0142 mu polski konspirator o imieniu Stanis\u0142aw, kt\u00f3ry na przyk\u0142ad ni\u00f3s\u0142 walizk\u0119 Zygielbojma. Gdyby dosz\u0142o do konfrontacji z Niemcami, wiadomo by\u0142o, \u017ce \u017bydowi skonfiskuj\u0105 baga\u017c, a Polakowi nie. Ju\u017c sama podr\u00f3\u017c z Warszawy do Krakowa by\u0142a bardzo dramatyczna. Poci\u0105g by\u0142 prze\u0142adowany, wi\u0119c Niemcy kazali \u017bydom wysiada\u0107 gdzie\u015b po drodze, na mr\u00f3z \u2013 by\u0142 stycze\u0144 1940 roku. Ale Zygielbojmowi uda\u0142o si\u0119 wyjecha\u0107 z Krakowa do Niemiec. W Berlinie przez chwil\u0119 zatrzyma\u0142 si\u0119 u krewnego Estery Iwi\u0144skiej, a p\u00f3\u017aniej jecha\u0142 dalej. Musia\u0142 zna\u0107 dobrze j\u0119zyk niemiecki, bo wspomina\u0142 w pami\u0119tniku, \u017ce po drodze rozmawia\u0142 ze wsp\u00f3\u0142pasa\u017cerami. Niestety papiery za\u0142atwione przez konsula holenderskiego okaza\u0142y si\u0119 niewystarczaj\u0105ce. Na granicy niemiecko-holenderskiej Gestapo przepu\u015bci\u0142o Zygielbojma, ale Holendrzy nie pozwolili mu wjecha\u0107 do kraju. To by\u0142a dla niego mia\u017cd\u017c\u0105ca kl\u0119ska. Nie mia\u0142 grosza przy duszy ani prawa pobytu w Niemczech.<\/span><\/p>\n

Tutaj jego pami\u0119tnik si\u0119 ko\u0144czy?<\/strong><\/p>\n

Tak, dlatego nie\u0142atwo ustali\u0107, co dzia\u0142o si\u0119 z nim dalej. Jest tylko nota od wydawcy, \u017ce dzi\u0119ki pomocy Estery Iwi\u0144skiej, przebywaj\u0105cej w\u00f3wczas w Belgii, Zygielbojm otrzyma\u0142 wiz\u0119 belgijsk\u0105. Z kolei Edelman wspomina, \u017ce przekroczenie granicy niemiecko-belgijskiej by\u0142o mo\u017cliwe tylko dzi\u0119ki interwencji szefa Socjalistycznej Partii Belgii, Paula Spaaka. Za nim to jednak nast\u0105pi\u0142o, prawdopodobnie musia\u0142 wr\u00f3ci\u0107 do Berlina i dopiero stamt\u0105d przedosta\u0142 si\u0119 do Belgii. Nie mia\u0142 pieni\u0119dzy, nie mia\u0142 te\u017c jedzenia \u2013 w swoim pami\u0119tniku pisze, \u017ce zjad\u0142 ostatni kawa\u0142ek kanapki, kt\u00f3r\u0105 \u017cona da\u0142a mu na drog\u0119. By\u0107 mo\u017ce spotka\u0142 po drodze kogo\u015b, kto mu bezinteresownie pom\u00f3g\u0142. W Belgii odby\u0142 si\u0119 jeden z jego pierwszych odczyt\u00f3w, w kt\u00f3rym opisywa\u0142 niemiecki terror w okupowanej Polsce. Nawi\u0105za\u0142 w\u00f3wczas kontakt z polskimi w\u0142adzami i przed\u0142o\u017cy\u0142 im przygotowany przez siebie memoria\u0142 przedstawiaj\u0105cy stanowisko Bundu. Wojna nadal go goni\u0142a: Niemcy zaj\u0119\u0142y Francj\u0119, musia\u0142 ucieka\u0107 dalej. Przedosta\u0142 si\u0119 do Tuluzy, z Tuluzy do Marsylii, p\u00f3\u017aniej do Madrytu i stamt\u0105d do Lizbony. Tam wsiad\u0142 na statek i 12 wrze\u015bnia 1940 roku dop\u0142yn\u0105\u0142 do Nowego Jorku. Prawdopodobnie zdecydowa\u0142 o tym fakt, \u017ce dzia\u0142a\u0142 ju\u017c tam Bund.<\/span><\/p>\n

Ale po drodze przecie\u017c Bund te\u017c musia\u0142 mu pomaga\u0107?<\/strong><\/p>\n

Tak, Estera Iwi\u0144ska pomaga\u0142a mu z r\u00f3\u017cnymi formalno\u015bciami, a gdy ju\u017c znalaz\u0142 si\u0119 w Belgii, potrzebowa\u0142 przede wszystkim got\u00f3wki, by m\u00f3c przedosta\u0107 si\u0119 dalej. Finansowo pomaga\u0142 mu Friedrich Adler, pieni\u0105dze wysy\u0142a\u0142 te\u017c Emanuel Nowogr\u00f3dzki z Bundu w Nowym Jorku.<\/span><\/p>\n

Zygielbojm nie wspomina\u0142 dobrze swojego pobytu w Nowym Jorku. Nawet w swoim najbli\u017cszym otoczeniu spotyka\u0142 si\u0119 z niezrozumieniem sytuacji w okupowanej Europie. Aby zwi\u0119kszy\u0107 \u015bwiadomo\u015b\u0107 Amerykan\u00f3w, przy wsparciu Jewish Labour Committee, Zygielbojm je\u017adzi\u0142 po Stanach z odczytami. W archiwum YIVO Institute for Jewish Research w Nowym Jorku zachowa\u0142y si\u0119 plakaty informuj\u0105ce o odczytach Szmula Zygielbojma \u2013 \u015bwiadka terroru niemieckiego w Polsce. Z zachowanych dokument\u00f3w wynika, \u017ce je\u017adzi\u0142, gdzie tylko m\u00f3g\u0142, na jego trasie wymienione s\u0105 miejscowo\u015bci od stanu Georgia po Alask\u0119.<\/span><\/p>\n

Jak si\u0119 tam utrzymywa\u0142?<\/strong><\/p>\n

Pracowa\u0142 w fabryce guzik\u00f3w, zosta\u0142 dziennikarzem gazety \u201eUnzer Cajtung\u201d. Zygielbojm by\u0142 samoukiem \u2013 chocia\u017c nie sko\u0144czy\u0142 \u017cadnej szko\u0142y poza chederem, m\u00f3wi\u0142 i pisa\u0142 w kilku j\u0119zykach. Co ciekawe, ju\u017c p\u00f3\u017aniej, gdy zosta\u0142 powo\u0142any do Rady Narodowej w Londynie, poproszono go o wype\u0142nienie formularza, w kt\u00f3rym mia\u0142 poda\u0107 sw\u00f3j zaw\u00f3d. I napisa\u0142 w tej kolejno\u015bci: r\u0119kawicznik, dziennikarz. Jak wida\u0107 to\u017csamo\u015b\u0107 robotnicza by\u0142a u niego zawsze na pierwszym miejscu.<\/span><\/p>\n

Kontaktowa\u0142 si\u0119 z rodzin\u0105 w Warszawie?<\/strong><\/p>\n

Pr\u00f3bowa\u0142 zdoby\u0107 dla niej wizy. Zachowa\u0142y si\u0119 listy, w kt\u00f3rych omawiany jest ten temat: prosi \u017con\u0119 o podanie dat urodzin \u2013 jej i dzieci \u2013 oraz daty \u015blubu. Ostatecznie pr\u00f3ba \u015bci\u0105gni\u0119cia rodziny do USA zako\u0144czy\u0142a si\u0119 niepowodzeniem. Zygielbojm wspiera\u0142 rodzin\u0119 jak tylko m\u00f3g\u0142, wysy\u0142a\u0142 paczki z zagranicy, prosi\u0142 te\u017c przyjaci\u00f3\u0142 i towarzyszy, by si\u0119 nimi opiekowali, gdy sam nie m\u00f3g\u0142 tego zrobi\u0107. Jego prywatna korespondencja jest bardzo przejmuj\u0105ca i b\u0119dzie wa\u017cnym elementem wystawy. S\u0142owo \u201ekorespondencja\u201d nie jest adekwatne, gdy\u017c, z oczywistych powod\u00f3w, zachowa\u0142y si\u0119 tylko listy wysy\u0142ane do niego. By\u0142y one pisane po polsku ze wzgl\u0119du na wym\u00f3g cenzor\u00f3w. Cz\u0142onkowie rodziny Zygielbojma, gdyby mogli, na pewno pisaliby w jidysz.<\/span><\/p>\n

Z kim utrzymywa\u0142 kontakt?<\/strong><\/p>\n

Ze swoj\u0105 \u017con\u0105 Mari\u0105 Rozen i synem Artkiem, a tak\u017ce z dzie\u0107mi z pierwszego ma\u0142\u017ce\u0144stwa \u2013 Joskiem i Rywk\u0105. Szmul Zygielbojm wzi\u0105\u0142 \u015blub z Go\u0142d\u0105 z domu Sperling ju\u017c w 1918 roku, w wieku zaledwie 23 lat. Z tego zwi\u0105zku urodzili si\u0119 Josek i Rywka. Jego pierwsze ma\u0142\u017ce\u0144stwo rozpad\u0142o si\u0119 prawdopodobnie dlatego, \u017ce Szmul coraz silniej anga\u017cowa\u0142 si\u0119 w dzia\u0142alno\u015b\u0107 polityczn\u0105 i zwi\u0105zkow\u0105, coraz rzadziej bywa\u0142 w domu. Dwa lata p\u00f3\u017aniej o\u017ceni\u0142 si\u0119 z Mari\u0105 Rozen, z kt\u00f3r\u0105 mia\u0142 syna Artka \u2013 Artura, nazwanego tak prawdopodobnie ze wzgl\u0119du na pseudonim partyjny Szmula Zygielbojma. Obie \u017cony Szmula zgin\u0119\u0142y, z dzieci tylko Josek prze\u017cy\u0142 wojn\u0119 w ZSRR. Jest taki wzruszaj\u0105cy fragment w jednym z list\u00f3w Mani do m\u0119\u017ca, w kt\u00f3rym pisze ona, \u017ce \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce ten list przeczyta wiele os\u00f3b, sprawia, i\u017c r\u0119ka pisze co innego ni\u017c serce czuje. Rywka z kolei opisuje pogarszaj\u0105c\u0105 si\u0119 sytuacj\u0119 materialn\u0105 jej i matki \u2013 musz\u0105 wyprzedawa\u0107 kolejne rzeczy z mieszkania, by si\u0119 utrzyma\u0107. I kwituje to smutnym stwierdzeniem: \u201ew tych czasach musimy by\u0107 nie tylko z \u017celaza, ale z \u017celazobetonu\u201f. Zachowa\u0142 si\u0119 te\u017c list pisany przez kilkuletniego Artka, w kt\u00f3rym pyta ojca, czy ma on jeszcze swoje w\u0105siki.<\/span><\/p>\n

Co si\u0119 sta\u0142o z rodzin\u0105 Zygielbojma?<\/strong><\/p>\n

Artur z matk\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 okupacji sp\u0119dzili w Sanatorium Medema w Miedzeszynie. Mania by\u0142a tam zatrudniona jako nauczycielka i opiekunka. W czasie likwidacji sanatorium ukryli si\u0119 i przenie\u015bli do getta warszawskiego. Uda\u0142o im si\u0119 r\u00f3wnie\u017c przetrwa\u0107 wielk\u0105 akcj\u0119 likwidacyjn\u0105. Zgin\u0119li prawdopodobnie podczas powstania w getcie. Okoliczno\u015bci \u015bmierci pierwszej \u017cony i c\u00f3rki Rywki te\u017c s\u0105 nieznane. Jak m\u00f3wi\u0142am, prze\u017cy\u0142 tylko Josek, kt\u00f3ry ju\u017c w 1939 roku wyjecha\u0142 do Zwi\u0105zku Radzieckiego. Tam si\u0119 o\u017ceni\u0142 \u2013 pokazujemy na wystawie jeden list, kt\u00f3ry napisa\u0142 do ojca w jidysz. Chwali si\u0119, \u017ce o\u017ceni\u0142 si\u0119 ze swoj\u0105 przyjaci\u00f3\u0142k\u0105 Frani\u0105 i \u017ce s\u0105 bardzo szcz\u0119\u015bliwi. Po wojnie wraz z \u017con\u0105 przeprowadzi\u0142 si\u0119 z ZSRR do Stan\u00f3w Zjednoczonych.<\/span><\/p>\n

Zygielbojm z pewno\u015bci\u0105 musia\u0142 strasznie cierpie\u0107, \u017ce nie m\u00f3g\u0142 pom\u00f3c rodzinie?<\/strong><\/p>\n

Przed \u015bmierci\u0105 napisa\u0142 trzy listy po\u017cegnalne: jeden do prezydenta RP W\u0142adys\u0142awa Raczkiewicza i premiera W\u0142adys\u0142awa Sikorskiego, drugi do towarzyszy partyjnych z Bundu w Nowym Jorku, a trzeci do rodziny, do brata Fajwla Zygielbojma. W li\u015bcie do towarzyszy bundowskich napisa\u0142, \u017ce nigdy sobie nie wybaczy, \u017ce zostawi\u0142 rodzin\u0119 w Polsce.<\/span><\/p>\n

22 lipca w 76. rocznic\u0119 rozpocz\u0119cia deportacji z warszawskiego getta \u017bydowski Instytut Historyczny organizuje Marsz Pami\u0119ci po\u015bwi\u0119cony pami\u0119ci Szmula Zygielbojma. Rozpocznie si\u0119 on o godz. 17:00 pod pomnikiem na miejscu dawnego Umschlagplatzu.<\/strong><\/span><\/a><\/p>\n

Wiadomo dok\u0142adnie, jak zmar\u0142? Znalaz\u0142am r\u00f3\u017cne wersje, a to trucizna, a to gaz\u2026<\/strong><\/p>\n

Ja z kolei dotar\u0142am do informacji, \u017ce otru\u0142 si\u0119 \u015brodkami nasennymi. Powody jego samob\u00f3jstwa nie s\u0105 w pe\u0142ni znane, mo\u017cna okre\u015bli\u0107 raczej r\u00f3\u017cne jego wymiary: oboj\u0119tno\u015b\u0107 \u015bwiata na Zag\u0142ad\u0119, ch\u0119\u0107 wyra\u017cenia solidarno\u015bci z gin\u0105cym narodem, w ko\u0144cu poczucie winy wobec pozostawionych w kraju najbli\u017cszych. W li\u015bcie do prezydenta i premiera RP wyra\u017anie \u0142\u0105czy sw\u00f3j gest z upadkiem powstania w getcie warszawskim. Dlatego te\u017c postanowili\u015bmy upami\u0119tni\u0107 go wystaw\u0105 w czasie obchod\u00f3w rocznicowych powstania.<\/span><\/p>\n

<\/a><\/p>\n

List po\u017cegnalny Szmula Zygielbojma \/fot. Wikipedia<\/em><\/span><\/p>\n

Jaki by\u0142 Zygielbojm?<\/strong><\/p>\n

Nie\u0142atwo to odtworzy\u0107, bo wi\u0119kszo\u015b\u0107 pisanych przez niego list\u00f3w zagin\u0119\u0142a w getcie. Ale w wielu \u015bwiadectwach powtarza si\u0119 stwierdzenie, \u017ce by\u0142 postaci\u0105 nieszablonow\u0105, nonkonformist\u0105 oraz \u017ce nie unika\u0142 konflikt\u00f3w, gdy sytuacja tego wymaga\u0142a. W jednym z wywiad\u00f3w Karski opowiada\u0142, \u017ce Stanis\u0142aw Miko\u0142ajczyk mia\u0142 du\u017cy respekt wobec Zygielbojma za to, \u017ce by\u0142 on tak nieust\u0119pliwy i przekonany o donios\u0142o\u015bci swojej misji, a tak\u017ce za to, \u017ce dzia\u0142a\u0142 zawsze w imieniu szerszej spo\u0142eczno\u015bci, nigdy w swoim w\u0142asnym.<\/span><\/p>\n

Kiedy Zygielbojm zosta\u0142 cz\u0142onkiem Rady Narodowej?<\/strong><\/p>\n

Zosta\u0142 powo\u0142any do II Rady Narodowej RP 3 lutego 1942 roku, od 29 marca ju\u017c by\u0142 w Londynie. Jego sojusznikiem politycznym w Radzie sta\u0142 si\u0119 przedstawiciel PPS, Adam Cio\u0142kosz. Obaj du\u017co zajmowali si\u0119 nowym porz\u0105dkiem spo\u0142ecznym, jaki mia\u0142 nasta\u0107 po wojnie, oraz sytuacj\u0105 \u017byd\u00f3w w powojennej Polsce, widz\u0105c najwi\u0119ksze szanse w socjalizmie. Zygielbojm ju\u017c przed wojn\u0105 by\u0142 w Bundzie reprezentantem grupy silnie popieraj\u0105cej wsp\u00f3\u0142prac\u0119 z Polakami. M\u00f3wi\u0142, \u017ce \u017bydzi nie s\u0105 w Polsce obcy, deklarowa\u0142 przywi\u0105zanie do polskiej ziemi. W jednym z przem\u00f3wie\u0144 g\u0142osi\u0142: \u201e\u015awiadomo\u015b\u0107 wsp\u00f3lnoty losu, kt\u00f3ra \u0142\u0105czy \u017cydowskie i polskie masy, to kamie\u0144 w\u0119gielny ideologii i dzia\u0142alno\u015bci Bundu\u201f. Silnie wspiera\u0142 bundowsk\u0105 ide\u0119 doikajt, kt\u00f3ra oznacza\u0142a budowanie \u017cycia tu i teraz, odrzucaj\u0105c ide\u0119 osiedlania si\u0119 \u017byd\u00f3w w Palestynie.<\/span><\/p>\n

Czy pojawia\u0142y si\u0119 w Radzie w\u0105tki wsp\u00f3\u0142zawodnictwa w cierpieniu?<\/strong><\/p>\n

Trwa\u0142y ostre dyskusje, kto bardziej cierpi pod okupacj\u0105 \u2013 nar\u00f3d polski czy \u017cydowski. Niekt\u00f3re propozycje Zygielbojma nie by\u0142y przyjmowane tylko dlatego, \u017ce mog\u0142yby wp\u0142yn\u0105\u0107 na polityk\u0119 Polak\u00f3w w danym czasie, przy\u0107mi\u0107 ich cierpienia. Nie chc\u0119 ocenia\u0107 \u017cadnej ze stron. Tu trzeba przyj\u0105\u0107 szersz\u0105 perspektyw\u0119. Ale Zygielbojm nie popar\u0142 na przyk\u0142ad bud\u017cetu na kolejny rok, bo suma, kt\u00f3r\u0105 miano przekaza\u0107 na pomoc \u017bydom, by\u0142a zbyt ma\u0142a. Rada wielokrotnie wp\u0142ywa\u0142a na Rz\u0105d Polski, by pot\u0119pi\u0107 Niemc\u00f3w za zbrodnie przeciw \u017bydom, i faktycznie, Rz\u0105d to wielokrotnie robi\u0142. Ale Zygielbojmowi to nie wystarcza\u0142o, chcia\u0142, aby gen. Sikorski zaapelowa\u0142 wprost do Polak\u00f3w, by pomagali \u017bydom. A pami\u0119tajmy, \u017ce za tak\u0105 pomoc grozi\u0142a kara \u015bmierci, trudno sobie wyobrazi\u0107, aby przedstawiciel narodu wzywa\u0142 jego cz\u0142onk\u00f3w do ryzykowania \u017cyciem. Zn\u00f3w, wszystko wymaga kontekstu. \u0141atwo jest po latach ocenia\u0107, a my\u015bl\u0119, \u017ce te decyzje by\u0142y o wiele trudniejsze ni\u017c nam si\u0119 dzi\u015b mo\u017ce wydawa\u0107.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi w Warszawie musieli by\u0107 tym mocno rozczarowani?<\/strong><\/p>\n

Karski wspomina\u0142 jedno dramatyczne spotkanie, kt\u00f3re odby\u0142 z Zygielbojmem. Karski przekaza\u0142 Zygielbojmowi wiadomo\u015b\u0107 od Leona Feinera, bundowca z getta. Feiner prosi\u0142 Zygielbojma, \u017ceby ten przesta\u0142 pisa\u0107 w depeszach, \u017ce \u201erobi wszystko, \u017ceby im pom\u00f3c\u201d. Feiner kaza\u0142 przekaza\u0107, \u017ce w getcie to tylko wszystkich irytuje, bo ca\u0142e \u201eto wszystko\u201d to dla nich nadal nic. \u017b\u0105da\u0142 od Zygielbojma zorganizowania g\u0142od\u00f3wki przed parlamentem brytyjskim. A Zygielbojm odpowiedzia\u0142 wtedy Karskiemu: \u201ePanie, tu jest Anglia, mi na to przecie\u017c nie pozwol\u0105! Zaraz mnie zabior\u0105 do psychiatryka albo na przymusowe karmienie! Ja naprawd\u0119 robi\u0119 wszystko, co jest w mojej mocy!\u201f. Karski wspomina\u0142 te\u017c, \u017ce Zygielbojm poderwa\u0142 si\u0119, kr\u0105\u017cy\u0142 niemal\u017ce jak ob\u0142\u0105kany po pokoju i krzycza\u0142: \u201e\u015awiat oszala\u0142, \u015bwiat oszala\u0142!\u201f. Presja jakiej by\u0142 poddawany, mniej wi\u0119cej od zimy 1942 roku, doprowadza\u0142a go na skraj za\u0142amania.<\/span><\/p>\n

Czu\u0142 si\u0119 bezradny?<\/strong><\/p>\n

Tak, a jednocze\u015bnie ca\u0142y czas by\u0142 zasypywany pro\u015bbami z okupowanej Polski, kt\u00f3rym przecie\u017c stara\u0142 si\u0119 wychodzi\u0107 naprzeciw. Nie mo\u017cna go oskar\u017cy\u0107 o to, \u017ce robi\u0142 zbyt ma\u0142o. Robi\u0142 naprawd\u0119 wszystko, co tylko m\u00f3g\u0142. Ale wobec potrzeb ludzi w getcie by\u0142o to nadal niewiele.<\/span><\/p>\n

Czy wiadomo\u015b\u0107 o jego \u015bmierci dotar\u0142a do polskich \u017byd\u00f3w?<\/strong><\/p>\n

Trudno powiedzie\u0107. Zygielbojm pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo w nocy z 11 na 12 maja, czyli ju\u017c po upadku komendy \u017bydowskiej Organizacji Bojowej. To by\u0142 moment, gdy przyw\u00f3dcy powstania ewakuowali si\u0119 kana\u0142ami. Na dodatek, poniewa\u017c Zygielbojm by\u0142 osob\u0105 pe\u0142ni\u0105c\u0105 funkcje publiczne, Scotland Yard zabroni\u0142 rozpowszechniania tej informacji przez kilka tygodni, dop\u00f3ki nie zbadano sprawy, wi\u0119c prasa brytyjska r\u00f3wnie\u017c tego nie komentowa\u0142a.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Milcze\u0107 nie mog\u0119 i \u017cy\u0107 nie mog\u0119 MAGDALENA W\u00d3JCIK Portret Zygielbojma autorstwa Poli Dwurnik (olej, p\u0142\u00f3tno 2018) \u201eMOI TOWARZYSZE W GETCIE WARSZAWSKIM POLEGLI Z BRONI\u0104 W R\u0118KU W OSTATNIM BOHATERSKIM BOJU. NIE BY\u0141O MI S\u0104DZONYM ZGIN\u0104\u0106 TAK JAK ONI, RAZEM Z NIMI. ALE NALE\u017b\u0118 DO NICH I DO ICH GROB\u00d3W MASOWYCH. \u015aMIERCI\u0104 SWOJ\u0104 PRAGN\u0118 WYRAZI\u0106 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62864"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=62864"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62864\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":62882,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62864\/revisions\/62882"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=62864"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=62864"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=62864"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}