{"id":62959,"date":"2018-08-21T17:09:25","date_gmt":"2018-08-21T15:09:25","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=62959"},"modified":"2018-08-12T16:22:46","modified_gmt":"2018-08-12T14:22:46","slug":"02-09-28","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=62959","title":{"rendered":"Tu \u017bydzi walczyli o \u017cycie"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Tu \u017bydzi walczyli o \u017cycie<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Marek Kozubal<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

16 sierpnia 2017 r. g\u0142\u00f3wne uroczysto\u015bci z okazji 74. rocznicy powstania w bia\u0142ostockim getcie odby\u0142y si\u0119 w miejscu spalonej Wielkiej Synagogi przy ul. Suraskiej oraz przy pomniku Bohater\u00f3w Getta. \/ PAP, Artur Reszko<\/em><\/span><\/p>\n

O zag\u0142adzie spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej i nieznanym powstaniu opowiada Robert Sadowski, dyrektor Muzeum Wojska w Bia\u0142ymstoku.<\/strong><\/p>\n

Rz: 74 lata temu w bia\u0142ostockim getcie wybuch\u0142o powstanie. Mamy szerok\u0105 wiedz\u0119 na temat zrywu bojownik\u00f3w \u017cydowskich w Warszawie, o Bia\u0142ymstoku wiemy niewiele. Dlaczego?<\/strong><\/p>\n

Robert Sadowski:<\/strong> Wiedza o powstaniu w getcie warszawskim \u2013 bohaterskim zrywie spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej, jest bardziej rozpropagowana. A Bia\u0142ystok by\u0142 drugim miastem, w kt\u00f3rym dosz\u0142o do powstania. Nie mo\u017cna zapomina\u0107, \u017ce przed wybuchem II wojny \u015bwiatowej Bia\u0142ystok liczy\u0142 ok. 107 tys. mieszka\u0144c\u00f3w, w kt\u00f3rych ok. 42 proc. stanowi\u0142a ludno\u015b\u0107 \u017cydowska. Zaraz po napa\u015bci Niemc\u00f3w na Zwi\u0105zek Sowiecki w mie\u015bcie rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 mordy, dosz\u0142o do nich ju\u017c 27 czerwca 1941 r. Spalona zosta\u0142a Wielka Synagoga, w kt\u00f3rej zgin\u0119\u0142o 800 os\u00f3b. Sp\u0142on\u0119\u0142a te\u017c ca\u0142a dzielnica \u017cydowska, a od 1941 r. oko\u0142o 50 tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w zosta\u0142o zamkni\u0119tych w utworzonym przez Niemc\u00f3w getcie.<\/span><\/p>\n

Gdzie Niemcy utworzyli getto?<\/strong><\/p>\n

W najbardziej zindustrializowanej cz\u0119\u015bci miasta, zajmowanej w du\u017cej mierze przez \u017cydowskich fabrykant\u00f3w. By\u0142 to obszar miedzy ulicami: Poln\u0105, Cz\u0119stochowsk\u0105, Chmieln\u0105, Nowym \u015awiatem, Czyst\u0105, Ciep\u0142\u0105, \u0141uck\u0105, Jurowieck\u0105. Getto zacz\u0119to tworzy\u0107 pod koniec lipca 1941 r., a od 1 sierpnia formalnie umieszczono w nim ok. 50 tys. os\u00f3b.<\/span><\/p>\n

To byli \u017bydzi z Bia\u0142egostoku czy tak\u017ce z innych region\u00f3w?<\/strong><\/p>\n

G\u0142\u00f3wnie z Bia\u0142egostoku, ale tak\u017ce szerzej, z ca\u0142ego okr\u0119gu bia\u0142ostockiego. Ca\u0142e wojew\u00f3dztwo bia\u0142ostockie liczy\u0142o wtedy oko\u0142o miliona czterystu tysi\u0119cy mieszka\u0144c\u00f3w, z czego prawie 200 tys. stanowi\u0142a ludno\u015b\u0107 pochodzenia \u017cydowskiego. Niemcy w ramach planu wyniszczenia ludno\u015bci \u017cydowskiej likwidowali tak\u017ce getta w mniejszych miejscowo\u015bciach. Pozosta\u0142ych przemieszczano do punkt\u00f3w zbiorczych. Dla naszego regionu sta\u0142 si\u0119 nim Bia\u0142ystok, gdzie m.in. trafi\u0142o kilkuset \u017byd\u00f3w z Grodna. Stamt\u0105d byli transportowani do oboz\u00f3w zag\u0142ady. Nie mo\u017cna jednak zapomina\u0107, \u017ce getto bia\u0142ostockie stanowi\u0142o w tamtym czasie zag\u0142\u0119bie w\u0142\u00f3kiennicze, podobnie jak \u0141\u00f3d\u017a czy Bielsko-Bia\u0142a. Pracowa\u0142y tutaj fabryki na rzecz Wehrmachtu.<\/span><\/p>\n

Od czego zacz\u0105\u0142 si\u0119 ten zryw?<\/strong><\/p>\n

Pierwsze plany likwidacji getta pojawi\u0142y si\u0119 ju\u017c w listopadzie 1942 r. Niemcy w\u00f3wczas z nich zrezygnowali, bo uznali, \u017ce trzeba utrzyma\u0107 produkcj\u0119 na rzecz Rzeszy w fabrykach znajduj\u0105cych si\u0119 na jego terenie. Przed\u0142u\u017cono ich funkcjonowanie do 1943 r. Pr\u00f3by wywiezienia \u017byd\u00f3w do oboz\u00f3w zag\u0142ady mia\u0142y miejsce w lutym 1943 r. Pierwsza akcja nast\u0105pi\u0142a 5 lutego, do obozu wywieziono ponad 6,3 tys. \u017byd\u00f3w, a prawie 900 rozstrzelano. Ju\u017c wtedy te dzia\u0142ania spotka\u0142y si\u0119 z oporem. Icchok Malmed chlusn\u0105 wtedy kwasem solnym w twarz jednego z SS-man\u00f3w, ten, o\u015blepiony, otworzy\u0142 ogie\u0144 i zabi\u0142 jednego z niemieckich \u017co\u0142nierzy. To by\u0142 sygna\u0142, \u017ce \u017bydzi nie p\u00f3jd\u0105 na rze\u017a jak baranki. Zacz\u0119\u0142y powstawa\u0107 grupy oporu. Plan polega\u0142 na tym, aby wyprowadzi\u0107 jak najwi\u0119cej ludzi do Puszczy Knyszy\u0144skiej.<\/span><\/p>\n

16 sierpnia Niemcy przyst\u0105pili do \u201etranslokacji” getta, a w rzeczywisto\u015bci \u2013 likwidacji. Ludzi planowano przewie\u017a\u0107 do obozu zag\u0142ady w Treblince oraz KL Lublin na Majdanku. Bojownicy chwycili wtedy za bro\u0144. Powstanie trwa\u0142o do 20 sierpnia. Ostatnim punktem oporu by\u0142 szpital przy ul. Fabrycznej. Dzie\u0144 wcze\u015bniej Niemcy odkryli bunkier przy ul. Chmielnej, w kt\u00f3rym ukrywa\u0142o si\u0119 72 bojownik\u00f3w \u017cydowskich, wszyscy zostali rozstrzelani.<\/span><\/p>\n

Jednym z przyw\u00f3dc\u00f3w powstania by\u0142 Mordechaj Tenenbaum, oddelegowany z Warszawy do Bia\u0142egostoku dla przygotowania zbrojnego oporu w razie likwidacji getta, cz\u0142onek \u017bydowskiej Organizacji Bojowej. Wspiera\u0142 go Daniel Moszkowicz, \u017cydowski komunista.<\/span><\/p>\n

To byli liderzy, kt\u00f3rzy tym zrywem zbrojnym dowodzili.<\/span><\/p>\n

Ilu \u017byd\u00f3w przy\u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 do walki?<\/strong><\/p>\n

Oko\u0142o 200 bojowc\u00f3w walcz\u0105cych w kilku punktach miasta. Posiadali w\u0142asn\u0105 bro\u0144, pistolety, karabiny, granaty, koktajle Mo\u0142otowa. Dysponowali tylko jednym karabinem maszynowym. Powsta\u0144cy zniszczyli nawet jeden czo\u0142g, uszkodzili kilka woz\u00f3w opancerzonych. Tej broni by\u0142o za ma\u0142o, tak samo zreszt\u0105 jak np. w Powstaniu Warszawskim.<\/span><\/p>\n

Otrzymywali wsparcie od polskich organizacji niepodleg\u0142o\u015bciowych?<\/strong><\/p>\n

Tak. Mordechaj Tenenbaum korespondowa\u0142 z okr\u0119giem Armii Krajowej, prosi\u0142 o bro\u0144. Udzielono mu takiej pomocy, chocia\u017c skala nie by\u0142a du\u017ca, bo AK nie posiada\u0142a du\u017co broni. Niestety, nie uda\u0142a si\u0119 wsp\u00f3lna akcja uderzenia z dw\u00f3ch stron na najs\u0142abszy punkt muru getta przy ul. Smolnej. Organizacje te wsp\u00f3\u0142dzia\u0142a\u0142y, ale nie uda\u0142o im si\u0119 skoordynowa\u0107 akcji. Niemcy otoczyli zar\u00f3wno to miejsce, jak i ca\u0142e getto trzema kordonami swoich \u017co\u0142nierzy i ukrai\u0144skich formacji pomocniczych.<\/span><\/p>\n

Powstanie zosta\u0142o st\u0142umione przez Niemc\u00f3w zaledwie po kilku dniach. Jakie by\u0142y straty?<\/strong><\/p>\n

Najbardziej tragicznym wydarzeniem by\u0142o zdobycie 19 sierpnia bunkra przy ul. Chmielnej, w kt\u00f3rym ukrywa\u0142o si\u0119 72 bojowc\u00f3w. Wej\u015bcie do niego prowadzi\u0142o przez studni\u0119, tam te\u017c mie\u015bci\u0142 si\u0119 sztab powstania. Wszyscy zgin\u0119li. Tak naprawd\u0119 wszyscy, kt\u00f3rzy wtedy walczyli, zgin\u0119li. Ale, co istotne, uda\u0142o si\u0119 wyprowadzi\u0107 z getta ok. 70 os\u00f3b. Polskie podziemie pomog\u0142o cz\u0119\u015b\u0107 z nich ukry\u0107. Z tych wszystkich 50 tys. \u017byd\u00f3w znajduj\u0105cych si\u0119 w getcie wed\u0142ug r\u00f3\u017cnych \u017ar\u00f3de\u0142 ocala\u0142o od kilkuset do 3 tys. os\u00f3b. To ci, kt\u00f3rzy wydostali si\u0119 z getta czy uciekli z transport\u00f3w. Powstanie w getcie bia\u0142ostockim to by\u0142 bardziej zryw o godno\u015b\u0107. Chocia\u017c Marek Edelman m\u00f3wi\u0142, \u017ce to w Warszawie walczono o godno\u015b\u0107, a Bia\u0142ymstoku o \u017cycie. Nie mo\u017cna zapomina\u0107, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w z teren\u00f3w II Rzeczypospolitej ocala\u0142a dzi\u0119ki temu, \u017ce Sowieci w ramach deportacji lat 1940 i 1941 roku wywie\u017ali ich na wsch\u00f3d. W Bia\u0142ymstoku po wyzwoleniu, 27 lipca 1944 r., mieszka\u0142o dos\u0142ownie kilkuset \u017byd\u00f3w. Miasto takie, jakie by\u0142o przed 1939 r., przesta\u0142o istnie\u0107.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi mieszkaj\u0105cy w getcie zostali ostatecznie przewiezieni do Treblinki…<\/strong><\/p>\n

Po powstaniu pozostawiono tzw. ma\u0142e getto, w kt\u00f3rym umieszczono pocz\u0105tkowo oko\u0142o 2 tys. os\u00f3b, potem ich liczba zosta\u0142a ograniczona do 800. Zajmowali si\u0119 demonta\u017cem maszyn z fabryk w getcie, kt\u00f3re wywieziono do Rzeszy. Ostatnim tragicznym aktem likwidacji by\u0142a sprawa komanda 1005, kt\u00f3re pod nadzorem Niemc\u00f3w mia\u0142o zatrze\u0107 \u015blady zbrodni. W maju 1944 przez osiem tygodni z bia\u0142ostockiego wi\u0119zienia codziennie wyje\u017cd\u017ca\u0142 samoch\u00f3d z \u017bydami na miejsca hitlerowskich masowych mord\u00f3w. Tam kazano im wykopywa\u0107 szcz\u0105tki ofiar, pali\u0107 je, mieli\u0107 ko\u015bci w m\u0142ynach, a prochy rozrzuca\u0107. Z tego komanda, kt\u00f3re liczy\u0142o 43 osoby, ocala\u0142o dziewi\u0119\u0107…<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Tu \u017bydzi walczyli o \u017cycie Marek Kozubal 16 sierpnia 2017 r. g\u0142\u00f3wne uroczysto\u015bci z okazji 74. rocznicy powstania w bia\u0142ostockim getcie odby\u0142y si\u0119 w miejscu spalonej Wielkiej Synagogi przy ul. Suraskiej oraz przy pomniku Bohater\u00f3w Getta. \/ PAP, Artur Reszko O zag\u0142adzie spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej i nieznanym powstaniu opowiada Robert Sadowski, dyrektor Muzeum Wojska w Bia\u0142ymstoku. […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62959"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=62959"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62959\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":62984,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/62959\/revisions\/62984"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=62959"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=62959"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=62959"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}