{"id":63064,"date":"2018-08-04T17:09:15","date_gmt":"2018-08-04T15:09:15","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=63064"},"modified":"2018-08-03T17:59:08","modified_gmt":"2018-08-03T15:59:08","slug":"08-09-25","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=63064","title":{"rendered":"OSTATNIE MIESI\u0104CE GETTA WARSZAWSKIEGO Op\u00f3r zbrojny i duchowy"},"content":{"rendered":"

\n<\/a>OSTATNIE MIESI\u0104CE GETTA WARSZAWSKIEGO Op\u00f3r zbrojny i duchowy<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Monika Krawczyk<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

\"\"<\/p>\n

Walka z niemieckimi nazistami w getcie mia\u0142a trzy oblicza: op\u00f3r spo\u0142eczny (dzia\u0142ania ludno\u015bci, kt\u00f3ra r\u00f3\u017cnymi sposobami stara\u0142a si\u0119 prze\u017cy\u0107 – poprzez organizacj\u0119 dostaw \u017cywno\u015bci, opieki lekarskiej), op\u00f3r zbrojny – oparty o dzia\u0142ania podziemnych organizacji w getcie, i op\u00f3r duchowy – oparty o postaw\u0119 \u017byd\u00f3w religijnych, kt\u00f3rzy walk\u0119 z Niemcami widzieli w wierno\u015bci zasadom religijnym.<\/span><\/p>\n

O tej ostatniej grupie niewiele wiadomo, \u017ar\u00f3de\u0142 pisanych zachowa\u0142o si\u0119 niewiele, a relacje ocalonych mo\u017cna prawie liczy\u0107 na palcach jednej r\u0119ki. Poniewa\u017c odm\u00f3wili z zasady dostosowania si\u0119 do powszechnie obowi\u0105zuj\u0105cych wymog\u00f3w okupanta i nadal nosili brody, pejsy i tradycyjny str\u00f3j, cz\u0119sto te\u017c nie nosili opasek z gwiazd\u0105 Dawida, jako pierwsi byli na celowniku Niemc\u00f3w. Jednak paradoksalnie taktyka przyj\u0119ta od pocz\u0105tku getta – tj. ca\u0142kowity brak wsp\u00f3\u0142pracy z Judenratem pod wzgl\u0119dem rejestrowania si\u0119 w ramach jakichkolwiek obowi\u0105zk\u00f3w, przynios\u0142a nadspodziewan\u0105 reprezentacj\u0119 w stosunku do ocalonych w czasie Wielkiej Akcji z 22 lipca 1942 r. Reszta ludno\u015bci wola\u0142a si\u0119 rejestrowa\u0107, co wi\u0105za\u0142o si\u0119 z mo\u017cliwo\u015bci\u0105 uzyskania pracy, a to z kolei z przydzia\u0142ami \u017cywno\u015bci. Religijni \u017bydzi (dzi\u015b pewnie nazwaliby\u015bmy ich ortodoksami), woleli zdawa\u0107 si\u0119 na przypadkowe i dobroczynne mo\u017cliwo\u015bci utrzymania si\u0119, ale nie uczestniczyli w systemie biurokratycznym getta. Zamkni\u0119ci w mieszkaniach (starali si\u0119 nie by\u0107 na ulicach, \u017ceby nie prowokowa\u0107 nikogo swoim tradycyjnym ubiorem), a potem piwnicach i bunkrach studiowali Tor\u0119 i prowadzili \u017cycie duchowe – b\u0119d\u0105c przy okazji moraln\u0105 ostoj\u0105 dla innych. Cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w religijnych nie chcia\u0142a te\u017c by\u0107 w \u017caden spos\u00f3b w\u0142\u0105czona do struktur s\u0142u\u017cb Judenratu, a co za tym idzie uczestniczy\u0107 w aparacie represji skierowanych przeciwko innym \u017bydom.<\/span><\/p>\n

Napisa\u0142 dr Hillel Seidman: “Ktokolwiek chcia\u0142 zapomnie\u0107 horror \u017cycia w getcie – g\u0142\u00f3d, cierpienie, b\u00f3l, znajdowa\u0142 drog\u0119 do rabina Awrahama Weinberga. Pomimo okrutnych warunk\u00f3w getta, rabin Weinberg kontynuowa\u0142 regularne wyk\u0142ady na temat Tory w swoim domu, do czasu kiedy Niemcy przeprowadzili brutaln\u0105 akcj\u0119 na jego ulicy. On i jego uczniowie zostali dos\u0142ownie zaci\u0105gni\u0119ci prosto od swoich studi\u00f3w na Umschlagplatz i wywiezieniu do Treblinki 2 wrze\u015bnia 1942 r. Na stole zosta\u0142y otwarte tomy Talmudu – na traktacie “Bikkurim”, na temat kt\u00f3rego r. Weinberg napisa\u0142 prac\u0119 “Reszit Bikkurim”. Porzucone \u015bwi\u0119te ksi\u0119gi sk\u0142ada\u0142y \u015bwiadectwo o tych pe\u0142nych po\u015bwi\u0119cenia znawcom Tory”. Deportacje nadal trwa\u0142y. Seidman relacjonuje: “Dzi\u015b odwiedzi\u0142em podziemny \u015bwiat. Z daleka us\u0142ysza\u0142em melodyjn\u0105 recytacj\u0119 studiowanego Talmudu. Talmud, tutaj? W getcie?! Jaki\u015b tuzin ch\u0142opc\u00f3w siedzia\u0142o przy stole pogr\u0105\u017conych w dyskusji nad tekstem. Zajmowali si\u0119 staro\u017cytnymi prawami, ca\u0142kowicie zanurzeni w innym \u015bwiecie. Ich twarze by\u0142y blade, rozpalone oczy. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 nie mia\u0142a ju\u017c matki ani ojca. Mieli tylko swojego rabina – Jechud\u0119 Lejba Landaua, kt\u00f3ry uczy\u0142 dzie\u0144 i noc”. Inna historia: rabin Itzchak Meir Kana\u0142 w 1942 r. mia\u0142 82 lata. By\u0142 wieloletnim cz\u0142onkiem Rabinatu Warszawskiego i wiceprzewodnicz\u0105cym Rady Rabin\u00f3w Agudy Izrael. Jego mieszkanie z wielk\u0105 bibliotek\u0105 spali\u0142o si\u0119 w czasie bombardowa\u0144 niemieckich w 1939 r. Nie mia\u0142 z\u0142udze\u0144 co oznaczaj\u0105 deportacje. W czasie ob\u0142awy odm\u00f3wi\u0142 udania si\u0119 na Umschlagplatz, inna wersja m\u00f3wi, \u017ce na Umschlagplatz nie pos\u0142ucha\u0142 rozkazu wej\u015bcia do wagonu. Powiedzia\u0142 “cokolwiek si\u0119 stanie, przynajmniej umr\u0119 jak \u017byd”. Zosta\u0142 na miejscu zastrzelony, i faktycznie, pochowano go na cmentarzu \u017cydowskim przy Okopowej, czy jak si\u0119 wtedy m\u00f3wi\u0142o “na G\u0119siej”.<\/span><\/p>\n

Przypomnimy jeszcze o tej grupie w dalszej cz\u0119\u015bci artyku\u0142u.<\/span><\/p>\n

Prawdziwy cios mieszka\u0144com getta zada\u0142a wielka akcja deportacyjna z 22 lipca 1942 r., rozpocz\u0119ta w Tisza B’Aw. Wywieziono do Treblinki i zamordowano ok. 300,000 \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Po tym wydarzeniu getto nigdy nie by\u0142o ju\u017c takie same. Po pierwsze, wszyscy \u017bydzi przestali mie\u0107 z\u0142udzenia, \u017ce deportacje “na Wsch\u00f3d” oznaczaj\u0105 co innego ni\u017c brutalne morderstwo. Wielu, zw\u0142aszcza m\u0142odych ludzi, kt\u00f3rzy dzia\u0142ali w organizacjach podziemnych i unikn\u0119\u0142o wywiezienia, zosta\u0142o ca\u0142kowicie bez rodzin. To przes\u0105dzi\u0142o o ich determinacji i woli walki. Wszyscy w getcie zdawali sobie spraw\u0119, \u017ce zostali skazani na \u015bmier\u0107.<\/span><\/p>\n

Po drugie, getto przesta\u0142o wygl\u0105da\u0107 jak dzielnica mieszkaniowa. Pozosta\u0142o w nim oficjalnie ok. 35,000 a faktycznie ok. 60,000 ludzi. Jak pisz\u0105 prof. Engelking i prof. Leociak w “Getto Warszawskie. Przewodnik po nieistniej\u0105cym mie\u015bcie” – “przypomina\u0142o bardziej ob\u00f3z pracy ni\u017c dzielnic\u0119 mieszkaln\u0105. Sk\u0142ada\u0142o si\u0119 z wydzielonych enklaw w kt\u00f3rych mieszkali skoszarowani pracownicy oficjalnie istniej\u0105cych szop\u00f3w (tj. zak\u0142ad\u00f3w pracy – MK) oraz z opustosza\u0142ych teren\u00f3w pomi\u0119dzy nimi, na kt\u00f3rych nie mo\u017cna by\u0142o przebywa\u0107… Obowi\u0105zkiem pozosta\u0142ych w getcie \u017byd\u00f3w by\u0142a praca w niemieckich fabrykach i zak\u0142adach produkcyjnych”. Jednym z najbardziej pr\u0119\u017cnych zak\u0142ad\u00f3w by\u0142 szop Waltera Tobbensa “Tobbens Werke”, kt\u00f3ry zdaniem Franza Konrada szefa firmy obs\u0142uguj\u0105cej “odzyskiwanie” warto\u015bciowych przedmiot\u00f3w z getta “Werterfassung” – wyprodukowa\u0142 swoimi lud\u017ami 60% \u0142\u0105cznego ubrania zimowego dla frontu wschodniego. Z pracy i do pracy sz\u0142o si\u0119 pod stra\u017c\u0105 niemieckiego Werkschutzu. Ok. 2500 os\u00f3b pracowa\u0142o w Judenracie, kt\u00f3ry powoli traci\u0142 na znaczeniu jako w\u0142adza administracyjna w getcie.<\/span><\/p>\n

Relacjonuje rabin Awraham Ziemba, bratanek rabina Menachema: “Liderzy ruchu oporu wiedzieli, \u017ce w spo\u0142ecze\u0144stwie [\u017cydowskim] istnieje szerokie zrozumienie nadchodz\u0105cej katastrofy. Ludzie naturalnie gromadzili si\u0119 w domu mojego wuja, Menachema Ziemby, szukaj\u0105c rady i wsparcia. Wuj ju\u017c dawno og\u0142osi\u0142, \u017ce ktokolwiek mo\u017ce uciec z getta na aryjskich papierach powinien to zrobi\u0107. Kto nie m\u00f3g\u0142 – powinien znale\u017a\u0107 kryj\u00f3wk\u0119 na miejscu. W kolejce do rabina sta\u0142 m\u0142ody cz\u0142owiek, kt\u00f3ry powiedzia\u0142, \u017ce za\u0142atwi\u0142 swojej matce miejsce po drugiej stronie muru, ale warunkiem jej przyj\u0119cia by\u0142o przej\u015bcie na katolicyzm. Matka odm\u00f3wi\u0142a, twierdz\u0105c, \u017ce woli umrze\u0107 jako \u017byd\u00f3wka, ni\u017c \u017cy\u0107 bez \u017cydowskiej to\u017csamo\u015bci. Co on ma zrobi\u0107? Rabin Menachem popatrzy\u0142 na niego i powiedzia\u0142: jak mog\u0119 zmieni\u0107 jej decyzj\u0119? Je\u015bli twoja matka postanowi\u0142a, \u017ce chce by\u0107 \u017byd\u00f3wk\u0105, jak mog\u0119 zabra\u0107 od niej ten przywilej? Nast\u0119pna w kolejce by\u0142a m\u0142oda para: chcieli get (rozw\u00f3d). Za\u0142atwili aryjskie papiery, ale \u017cona si\u0119 ba\u0142a, mia\u0142a zbyt rzucaj\u0105c\u0105 si\u0119 w oczy urod\u0119 i przewidywa\u0142a, \u017ce razem mog\u0105 zosta\u0107 z\u0142apani. Ale chcia\u0142a, \u017ceby m\u0105\u017c si\u0119 uratowa\u0142. Kiedy Tobbens i Schutz og\u0142osili, \u017ce ich “szopy” b\u0119d\u0105 przeniesione do Lublina i zaoferowali swoim pracownikom “okazj\u0119” do wyjazdu, ludzie ci przyszli do rabina Menachema. Czy powinni wyjecha\u0107? Rabin nie chcia\u0142 podejmowa\u0107 osobistej odpowiedzialno\u015bci za decyzj\u0119. Po konsultacji z innymi rabinami i dzia\u0142aczami spo\u0142ecznymi, powiedzia\u0142, \u017ce uwa\u017ca, \u017ce Niemcy k\u0142ami\u0105…”.<\/span><\/p>\n

Wracaj\u0105c do zbrojnego oporu: jesieni\u0105 1942 r. przyst\u0105piono do odbudowy i wzmocnienia struktur podziemia. Wydano wyroki \u015bmierci na zdrajc\u00f3w i kolaborant\u00f3w, kt\u00f3re wykonano. Zgin\u0105\u0142 m.in. szef policji \u017cydowskiej Jakub Lejkin, kt\u00f3ry kierowa\u0142 policj\u0105 w czasie Wielkiej Akcji, Israel First – wsp\u00f3\u0142pracownik Gestapo i inni. Druga fala zamach\u00f3w mia\u0142a miejsce w okresie stycze\u0144-marzec 1943 r. – starano si\u0119 wyeliminowa\u0107 mo\u017cliwo\u015bci przecieku.<\/span><\/p>\n

Nawi\u0105zano kontakt z polskim podziemiem. Na pro\u015bb\u0119 Leona Feinera z Bundu, Jan Karski (kurier rz\u0105du polskiego w Londynie) – przed swoj\u0105 misj\u0105 londy\u0144sk\u0105 w 1942 r. dwa razy by\u0142 w getcie, \u017ceby na w\u0142asne oczy zapozna\u0107 si\u0119 z realiami i spotka\u0107 si\u0119 z dzia\u0142aczami podziemia.<\/span><\/p>\n

\"\"Jan Karski<\/em><\/strong><\/span><\/p>\n

Apel \u017byd\u00f3w o pomoc, czy o u\u015bwiadomienie los\u00f3w \u017cydostwa polskiego, skierowany by\u0142 nie tyle do rz\u0105du polskiego na uchod\u017astwie, ale do “wolnego \u015bwiata” i “\u017cydowskich przyw\u00f3dc\u00f3w”. Wiernie przekaza\u0142 te wiadomo\u015bci Jan Karski, zar\u00f3wno w Londynie i p\u00f3\u017aniej w USA. Niestety \u015bwiat nie zareagowa\u0142 skutecznie na t\u0119 tragedi\u0119.<\/span><\/p>\n

W Londynie, Karski poinformowa\u0142 o sytuacji rz\u0105d, i d\u0142ugo wyja\u015bnia\u0142 sytuacj\u0119 Szmulowi Zygelbojmowi – przedstawicielem Bundu w londy\u0144skiej Radzie Narodowej, kt\u00f3ry, wsp\u00f3lnie z drugim \u017bydem w Radzie, reprezentantem syjonist\u00f3w – dr Ignacym Schwarzbartem, podj\u0119li energiczne wysi\u0142ki na rzecz sk\u0142onienia Aliant\u00f3w jak i spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w wolnych krajach do przyj\u015bcia z pomoc\u0105 mordowanej przez Niemc\u00f3w ludno\u015bci \u017cydowskiej w Polsce i Europie okupowanej przez Niemc\u00f3w. Te dzia\u0142ania nie spotka\u0142y si\u0119 zasadniczo z \u017cadnym skutecznym odzewem. Paradoksalnie – na 19 kwietnia 1943 r. w Hamilton na Bermudach, wyznaczono termin spotkania rz\u0105d\u00f3w USA – Wielka Brytania – dla om\u00f3wienia spraw wojny toczonej przez Niemcy. W porz\u0105dku obrad pojawi\u0142a si\u0119 sytuacja \u017byd\u00f3w w okupowanej Europie.<\/span><\/p>\n

W Warszawie, r\u00f3wnolegle z przygotowywaniem informacji dla Jana Karskiego, trwa\u0142y rozmowy z polskim podziemiem. Do rozm\u00f3w z AK, wydelegowano Ariego Wilnera, \u017ceby nawi\u0105za\u0142 sta\u0142y kontakt z polsk\u0105 konspiracj\u0105. Wilner nawi\u0105za\u0142 kontakt z Henrykiem Woli\u0144skim “Wac\u0142awem” z Referatu Spraw \u017bydowskich Biura Informacji i Propagandy Komendy G\u0142\u00f3wnej AK. “Wac\u0142aw” by\u0142 Sprawiedliwym – w czasie wojny w swoim mieszkaniu ukrywa\u0142 25 \u017byd\u00f3w, za co po wojnie uhonorowano go Medalem Yad Vashem. Strona polska pozytywnie odnios\u0142a si\u0119 do inicjatywy, sugeruj\u0105c, \u017ce woli pracowa\u0107 z jednolit\u0105 reprezentacj\u0105 wszystkich organizacji podziemnych dzia\u0142aj\u0105cych w getcie. \u017bydzi (mimo r\u00f3\u017cnic ideologicznych) te\u017c widzieli tak\u0105 potrzeb\u0119. Powo\u0142ana jednolita (bez \u017bZW – o czym ni\u017cej), reprezentacja \u017bOB 9 listopada 1942 r. przekaza\u0142a informacje o swoim ukonstytuowaniu w\u0142adzom Polski Podziemnej i poprosi\u0142a o pomoc w uzyskaniu broni. Genera\u0142 Stefan “Grot” Rowecki odpowiedzia\u0142 pozytywnie na te deklaracje. W grudniu dostarczono do getta 10 (sic!) pistolet\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W sk\u0142ad \u017bydowskiej Organizacji Bojowej (Bund) wesz\u0142y: Haszomer HaCair, Dror, Akiba, Gordonia, Poalej Syjon-Lewica, Poalej Syjon-Prawica, HaNoar HaCijoni i PPR. Poza t\u0105 struktur\u0105 pozostali Rewizjoni\u015bci (i Betar). Politycznym ramieniem \u017bOB by\u0142 \u017bydowski Komitet Narodowy. Utworzono te\u017c Komitet Spo\u0142eczny, kt\u00f3ry mia\u0142 zaj\u0105\u0107 si\u0119 zbieraniem funduszy i gromadzi\u0142 autorytety wspieraj\u0105ce inicjatyw\u0119 walki zbrojnej. \u017bOB liczy\u0142 ok. 600 cz\u0142onk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Obok \u017bOB, dzia\u0142a\u0142a druga organizacja zbrojna, pod dow\u00f3dztwem m.in. Paw\u0142a Frenkla i Dawida Apfelbauma, zwi\u0105zana z Syjonistami Rewizjonistami i Betarem i dawnym \u017bydowskim Zwi\u0105zkiem Walki: \u017bydowska Organizacja Wojskowa. \u017bOW by\u0142a znacznie lepiej uzbrojona ni\u017c \u017bOB i mia\u0142a wsparcie polskiej (pewnie m. in.) organizacji konspiracyjnej – Korpusu Bezpiecze\u0144stwa (od 1942 r. podporz\u0105dkowany KG AK), kt\u00f3rego oddzia\u0142, pod dow\u00f3dztwem mjr. Henryka Iwa\u0144skiego “Bystrego” stoczy\u0142 z Niemcami bitw\u0119 rami\u0119 w rami\u0119 z \u017bOW, w rejonie Placu Muranowskiego dnia 27 kwietnia 1943 r. W czasie akcji spalono czo\u0142g niemiecki. To w\u0142a\u015bnie tam zawis\u0142y dwie flagi – polska i \u017cydowska. W powstaniu w getcie zgin\u0119li wszyscy bojownicy \u017bydowskiego Zwi\u0105zku Walki, i 10 bohater\u00f3w z oddzia\u0142u “Bystrego”. Po wojnie, na skutek propagandy komunistycznej popieraj\u0105cych lewicowy Bund (kt\u00f3ry zasadniczo te\u017c zaw\u0142aszczy\u0142 histori\u0119, bior\u0105c pod uwag\u0119 sk\u0142ad polityczny \u017bOB, w kt\u00f3rym mimo wszystko przewa\u017cali syjoni\u015bci), ca\u0142kowicie pomini\u0119to wk\u0142ad zar\u00f3wno \u017bOW, jak i oddzia\u0142u majora “Bystrego”. O Polakach walcz\u0105cych po stronie getta wspomina w raporcie ko\u0144cowym gen. SS – J. Stroop, a tak\u017ce Stefan Korbo\u0144ski.<\/span><\/p>\n

Wybuch powstania w kwietniu 1943 r. poprzedzi\u0142a tzw. samoobrona styczniowa. Himmler odwiedzi\u0142 dzielnic\u0119 zamkni\u0119t\u0105 9 stycznia 1943 r. i stwierdzi\u0142, \u017ce \u017byd\u00f3w w getcie jest nadal “za du\u017co”, poleci\u0142 ich “likwidacj\u0119”. Opierali si\u0119 temu niemieccy przedsi\u0119biorcy, kt\u00f3rym nie by\u0142o na r\u0119k\u0119 uszczuplenie stanu si\u0142y roboczej. W ko\u0144cu ustalili z SS, \u017ce przedsi\u0119biorstwa zostan\u0105 przeniesione do oboz\u00f3w w Trawnikach i Poniatowej, razem z pracownikami. Wtedy nikt ju\u017c nie wierzy\u0142 w zapewnienia Niemc\u00f3w, \u017ce pojad\u0105 do pracy. Nast\u0105pi\u0142 bojkot zbi\u00f3rek i wezwa\u0144. Dopiero po 5 dniach uda\u0142o si\u0119 Niemcom wy\u0142apa\u0107 ok. 5000 os\u00f3b – 18 stycznia 1943 r. SS wkroczy\u0142o do getta i przeprowadzi\u0142o klasyczn\u0105 \u0142apank\u0119. Wielu dzia\u0142aczy \u017bOB s\u0105dzi\u0142o, \u017ce chodzi o ostateczn\u0105 likwidacj\u0119 getta i w kilku miejscach wybuch\u0142y walki, 60-ciu dzia\u0142aczy Bundu zastrzelono na Umschlagplatz – odm\u00f3wili wej\u015bcia do wagon\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Na mocy ustalenia kontakt\u00f3w \u017bOB z AK (4 grudnia 1942 r.), powsta\u0142a po stronie aryjskiej z inicjatywy indywidualnych os\u00f3b i r\u00f3\u017cnych grup podziemia – Rada Pomocy \u017bydom “\u017begota”, kt\u00f3ra zajmowa\u0142a si\u0119 uzyskiwaniem dokument\u00f3w, organizowaniem \u017cywno\u015bci, opieki medycznej, i kryj\u00f3wek dla \u017byd\u00f3w – zw\u0142aszcza starano si\u0119 uchroni\u0107 dzieci. Finansowa\u0142 jej dzia\u0142alno\u015b\u0107 Rz\u0105d Polski w Londynie, organizacje \u017cydowskie i liczne osoby prywatne. Jest to pi\u0119kna karta w stosunkach polsko-\u017cydowskich i szkoda, \u017ce bywa lekcewa\u017cona. Rada sk\u0142ada\u0142a si\u0119 z kilkunastu os\u00f3b, Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w. Najbardziej znani cz\u0142onkowie to prof. W\u0142adys\u0142aw Bartoszewski, Irena Sendlerowa, Adolf Berman, Leon Feiner. Ka\u017cdy z cz\u0142onk\u00f3w Rady dzia\u0142a\u0142 za pomoc\u0105 w\u0142asnej siatki wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Mi\u0119dzy styczniem a kwietniem 1943 r. odby\u0142o si\u0119 spotkanie ostatnich trzech pozosta\u0142ych w getcie cz\u0142onk\u00f3w rabinatu warszawskiego: r. Menachema Ziemby, r. Szimszona Stockhammera i r. Dawida Szapiro. Ko\u015bci\u00f3\u0142 Katolicki zaoferowa\u0142 im ratunek. Pierwszy wypowiedzia\u0142 si\u0119 r. Szapiro: “Jestem najm\u0142odszy spo\u015br\u00f3d was. Co powiem, nie jest dla was obowi\u0105zuj\u0105ce. Jest jasne, nie mo\u017cemy pom\u00f3c w \u017caden spos\u00f3b \u017bydom pozostaj\u0105cym w getcie. Jednak\u017ce sam fakt, \u017ce ich nie opu\u015bcili\u015bmy, mo\u017ce doda\u0107 troch\u0119 otuchy. Nie mog\u0119 zostawi\u0107 ludzi. Po chwili milczenia rabin Ziemba powiedzia\u0142: Nie ma o czym dyskutowa\u0107”. I rozeszli si\u0119.<\/span><\/p>\n

Rabin Menachem Ziemba (1883-1943) by\u0142 jednym z wybitniejszych rabin\u00f3w. W okresie mi\u0119dzywojennym by\u0142 rabinem warszawskiej Pragi, cz\u0142onkiem miejskiego Rabinatu. By\u0142 wielkim autorytetem halachicznym. Na Pradze mieszka\u0142 przy ul. Brukowej 34 (dzi\u015b Okrzei). Dwa kroki od nieistniej\u0105cej ju\u017c synagogi na ul. Szerokiej (dzi\u015b K\u0142opotowskiego). W getcie mieszka\u0142 przy ul. Kupieckiej 7 – czyli w rejonie walk \u017bOW.<\/span><\/p>\n

Chocia\u017c pojawia si\u0119 dyskusja na temat jego faktycznego i wyra\u017anego poparcia stronie walki zbrojnej. Jako osoba \u201eze \u015bwiecznika\u201d nie m\u00f3g\u0142 intensywnie anga\u017cowa\u0107 si\u0119 w przygotowywanie powstania w getcie, ale podobno by\u0142 jedn\u0105 z pierwszych os\u00f3b, kt\u00f3re darowa\u0142y fundusze na kupno broni, a na spotkaniu 14 stycznia 1943 r. udzieli\u0142 rabinicznej aprobaty na prowadzenie powstania. Powiedzia\u0142: \u201ez konieczno\u015bci musimy przeciwstawi\u0107 si\u0119 nieprzyjacielowi na wszystkich frontach\u2026 nie b\u0119dziemy d\u0142u\u017cej pos\u0142uszni jego rozkazom\u2026 u\u015bwi\u0119cenie Bo\u017cego Imienia manifestuje si\u0119 na r\u00f3\u017cne sposoby. W czasie pierwszej krucjaty w XI w. Halacha okre\u015bli\u0142a jeden spos\u00f3b reakcji na sytuacj\u0119 \u017byd\u00f3w we Francji i Niemczech, a w \u015brodku XX w. podczas likwidacji \u017byd\u00f3w w Polsce, wymaga od nas przyj\u0119cia zupe\u0142nie innej postawy. W przesz\u0142o\u015bci, w czasie prze\u015bladowa\u0144 religijnych, byli\u015bmy zobowi\u0105zani do oddania naszego \u017cycia. Obecnie, kiedy stoimy w obliczu arcywroga, kt\u00f3rego nieprawdopodobna brutalno\u015b\u0107 i program ca\u0142kowitej zag\u0142ady nie zna granic, Halacha wymaga, \u017ceby\u015bmy walczyli i przeciwstawili si\u0119 do samego ko\u0144ca z nieprzezwyci\u0119\u017con\u0105 determinacj\u0105 i wol\u0105 celem u\u015bwi\u0119cenia Bo\u017cego Imienia\u201d.<\/span><\/p>\n

Walki w styczniu pozwoli\u0142y na podj\u0119cie dzia\u0142a\u0144 usprawniaj\u0105cych organizacj\u0119 bojownik\u00f3w. Przede wszystkim podj\u0119to decyzj\u0119, \u017ce poszczeg\u00f3lne oddzia\u0142y zamieszkaj\u0105 w tym samym\/s\u0105siednich mieszkaniach w r\u00f3\u017cnych kluczowych miejscach getta. Prze\u0142amano te\u017c pewn\u0105 barier\u0119 psychiczn\u0105 – oto \u017bydzi potrafi\u0105 podnie\u015b\u0107 g\u0142ow\u0119 i walczy\u0107. “Biuletyn Informacyjny AK” napisa\u0142: “bohaterska postawa tych, kt\u00f3rzy w najsmutniejszych chwilach rzeczywisto\u015bci \u017cydowskiej nie zatracili poczucia honoru, budzi szacunek i stanowi pi\u0119kn\u0105 kart\u0119 w dziejach \u017byd\u00f3w polskich”.<\/span><\/p>\n

W tym momencie absolutnie nikt nie mia\u0142 z\u0142udze\u0144 co do tego, \u017ce dni ka\u017cdego mieszka\u0144ca getta s\u0105 policzone. W\u015br\u00f3d ludno\u015bci zapanowa\u0142 gor\u0105czkowy stan przygotowa\u0144: przygotowywano \u017cywno\u015b\u0107, tajne przej\u015bcia i tunele, miejsca ukrycia (bunkry) na d\u0142ugie – jak s\u0105dzono miesi\u0105ce oporu. Ci, kt\u00f3rzy zwlekali z przej\u015bciem na “aryjsk\u0105 stron\u0119” do wcze\u015bniej przygotowanych miejsc czynili to niezw\u0142ocznie. Wzros\u0142y ceny \u017cywno\u015bci i materia\u0142\u00f3w budowlanych szmuglowanych do getta i broni sprzedawanej \u017bydom. Z tym by\u0142o najgorzej.<\/span><\/p>\n

Mimo porozumienia z AK, \u017bOB nadal nie mia\u0142 broni. Po dostawie grudniowej, kt\u00f3ra chyba mia\u0142a symboliczne znaczenie, w ko\u0144cu stycznia AK przekaza\u0142a dalsze 50 pistolet\u00f3w, 50 granat\u00f3w i 4 kg materia\u0142\u00f3w wybuchowych. W marcu 1943 r. \u017bOB pisa\u0142 do AK: (…) teraz na 1 maszyn\u0119 przypada 10 naboj\u00f3w. Jest to stan katastrofalny. Przydzielenie maszyn bez amunicji robi wra\u017cenie cynicznego naigrawania si\u0119 z naszego losu i potwierdza przypuszczenie, \u017ce jad antysemityzmu nadal trawi ko\u0142a rz\u0105dz\u0105ce Polsk\u0105, pomimo tak okrutnego, tragicznego do\u015bwiadczenia ostatnich trzech lat… prosz\u0119 przynajmniej o 100 granat\u00f3w, 50 pistolet\u00f3w, 10 karabin\u00f3w, kilka tysi\u0119cy amunicji wszelkiego kalibru”.<\/span><\/p>\n

Opr\u00f3cz wspomnianych wy\u017cej zorganizowanych grup konspiracyjnych \u017bOB i \u017bOW, istnia\u0142y tak\u017ce uzbrojone grupy nie zwi\u0105zane z powy\u017cszymi strukturami, kt\u00f3re tak\u017ce szykowa\u0142y si\u0119 do zbrojnego odporu. Ze skrawk\u00f3w informacji od ocalonych, wydaje si\u0119 wynika\u0107, \u017ce istnia\u0142y grupy religijnych \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy postanowili wzi\u0105\u0107 bro\u0144 do r\u0119ki. Wiadomo o grupie niejakiego “Matysa” Matetiahu Gelmana, kt\u00f3ry by\u0142 chasydem – zwolennikiem cadyka z G\u00f3ry Kalwarii, i rabinie Josefie Aleksandrze Zemelmanie z Przedecza, kt\u00f3ry, wed\u0142ug relacji zebranych przez Instytut Michlala w Jerozolimie, walczy\u0142 zbrojnie w szeregach \u017bOW i poleg\u0142 na Zamenhoffa 44.<\/span><\/p>\n

Tymczasem, \u017bydzi religijni przygotowywali si\u0119 do \u015bwi\u0119ta Pesach, kt\u00f3rego wigilia wypada\u0142a 19 kwietnia 1943 r. Mo\u017ce nie przesadzano ze sprz\u0105taniem, ale pr\u00f3bowano przygotowa\u0107 ma\u0142e mace i wino z rodzynek lub burak\u00f3w (! – sprawdzi\u0142am, istnieje). Pog\u0142oski o mo\u017cliwo\u015bci wybuchu powstania, tudzie\u017c nowej akcji likwidacyjnej, przybiera\u0142y na intensywno\u015bci i wszyscy mieli nerwy napi\u0119te do ostatnich granic. Znaj\u0105c zwyczaje niemieckich nazist\u00f3w, spodziewano si\u0119 nowej akcji u zarania dnia.<\/span><\/p>\n

“Podczas wieczornego szukania chamecu (18 kwietnia), rozesz\u0142a si\u0119 wiadomo\u015b\u0107, \u017ce polska policja gromadzi si\u0119 przy wej\u015bciach do getta” – relacjonuje rabin Awraham Ziemba – “ka\u017cdy ruszy\u0142 do domu, \u017ceby przenie\u015b\u0107 najpotrzebniejsze rzeczy do bunkr\u00f3w. Atmosfera by\u0142a bardzo napi\u0119ta. Cz\u0142onkowie podziemia zaj\u0119li swoje posterunki”.<\/span><\/p>\n

I faktycznie, tradycja zak\u0142\u00f3cania \u015bwi\u0105tecznych dni zosta\u0142a podtrzymana. Niemcy wkroczyli do getta 19 kwietnia wieczorem. Tym razem, mimo, \u017ce zawsze starali si\u0119 perwersyjnie trafi\u0107 ze swoimi okrutnymi akcjami w \u015bwi\u0119ta \u017cydowskie, nie chodzi\u0142o o Pesach, a o urodziny Hitlera y”s, kt\u00f3re wypada\u0142y 20 kwietnia. SS chcia\u0142o sprawi\u0107 mi\u0142y prezent szefowi, donosz\u0105c, \u017ce Warszawa jest “Judenrein”. Kolumna wojska niemieckiego zbli\u017cy\u0142a si\u0119 od strony ul. G\u0119siej\/Zamenhoffa i Nalewkami. Powita\u0142 j\u0105 grad kul i “koktajli Mo\u0142otowa”, rzucanych przez posterunki \u017bOB. Ludno\u015b\u0107 cywilna w ogromnej wi\u0119kszo\u015bci siedzia\u0142a ju\u017c w schronach i bunkrach.<\/span><\/p>\n

Co ciekawe, \u017bOB nie przygotowa\u0142 sobie ani bunkr\u00f3w, ani kryj\u00f3wek, ani szlak\u00f3w ucieczki na zewn\u0105trz getta… bo nie my\u015bla\u0142a o przysz\u0142o\u015bci. Itzchak “Antek” Cukierman napisa\u0142 w swoich wspomnieniach: “Nie szukali\u015bmy sposob\u00f3w przetrwania, d\u0105\u017cyli\u015bmy do walki… nie przygotowali\u015bmy miejsc schronienia… Nie przygotowali\u015bmy \u017cadnych plan\u00f3w ocalenia, bo nie brali\u015bmy pod uwag\u0119 mo\u017cliwo\u015bci, \u017ce kto\u015b z nas zostanie przy \u017cyciu”. Ostatecznie, w toku powstania, to ludno\u015b\u0107 cywilna udost\u0119pni\u0142a swoje bunkry bojowcom.<\/span><\/p>\n

O pierwszym dniu powstania wspomina Bela Szapec-Bar: “Powstanie rozpocz\u0119\u0142o si\u0119 wieczorem w Pesach. S\u0142ycha\u0107 by\u0142o \u015bwist kul i wybuchy, jednak rabin Herszel Rappaport powiedzia\u0142, \u017ce mamy kontynuowa\u0107 przygotowania do sederu. Prawie 70 os\u00f3b usiad\u0142o przy stole. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 by\u0142a chasydami Gur (zwolennikami cadyka z G\u00f3ry Kalwarii), w wi\u0119kszo\u015bci m\u0142odymi lud\u017ami, ale przy\u0142\u0105czy\u0142o si\u0119 te\u017c 20 s\u0105siad\u00f3w z tego samego podw\u00f3rka. Mi\u0119dzy nimi by\u0142 znany lekarz, kt\u00f3ry nigdy nie by\u0142 religijny, ale w ostatnich dniach przy\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 do chasyd\u00f3w, bo chcia\u0142, \u017ceby jego dusza odesz\u0142a razem z tymi sprawiedliwymi \u017bydami. Rabbi Herszel poprowadzi\u0142 seder, ale za szybko wzmagaj\u0105ca si\u0119 kanonada wyp\u0119dzi\u0142a nas do kryj\u00f3wki na strychu. Rabbi Herszel pami\u0119ta\u0142, aby zabra\u0107 ze sob\u0105 ma\u0142y zw\u00f3j Tory. Na zewn\u0105trz szala\u0142 ogie\u0144, a wewn\u0105trz modlono si\u0119 i \u015bpiewano chasydzkie pie\u015bni. Gdy dym zg\u0119stnia\u0142 rabbi Herszel powiedzia\u0142 do nas: “Nadszed\u0142 czas. W tym momencie w\u0142a\u015bnie musimy by\u0107 silni, aby nie przysz\u0142a nam do g\u0142owy my\u015bl, \u017ce B\u00f3g nas opu\u015bci\u0142… strasznie chcemy \u017cy\u0107, ale Jego wol\u0105 jest by\u015bmy u\u015bwi\u0119cili Jego Imi\u0119, i przyjmujemy to z rado\u015bci\u0105”. W ko\u0144cu znalaz\u0142o nas SS. Zaprowadzili nas na zewn\u0105trz, zabrali nam wszelkie warto\u015bciowe rzeczy, i spytali r. Rappaporta, czy jest rabinem…”<\/span><\/p>\n

Miejsce ukrycia rabina Ziemby znajdowa\u0142o si\u0119 na strychu przy ul. Kupieckiej 7 – wieczorem zgromadzi\u0142o si\u0119 tam a\u017c 100 os\u00f3b. Spyta\u0142, czy wszyscy maj\u0105 mac\u0119. W poprzednich dniach doradza\u0142 pieczenie macy wielko\u015bci k’zait – czyli minimalnej, spe\u0142niaj\u0105cej wymogi prawa \u017cydowskiego (wielko\u015bci troch\u0119 wi\u0119cej ni\u017c p\u00f3\u0142 d\u0142oni), i trzymanie jej w kieszeni. Kto wie, gdzie przyjdzie sp\u0119dzi\u0107 ten wiecz\u00f3r? Po nastaniu ciemno\u015bci, strzelanina ucich\u0142a. Rozpocz\u0119to seder, przeczytano Hagad\u0119. Rano walki rozpocz\u0119\u0142y si\u0119 ponownie, a Niemcy rozpocz\u0119li systematyczne niszczenie budynk\u00f3w, wy\u0142apuj\u0105c ocalonych. W szabat, zapali\u0142y si\u0119 s\u0105siednie kamienice, i wszyscy z Kupieckiej 7 musieli si\u0119 ewakuowa\u0107. W czasie ucieczki zastrzelono rabina Menachema i jego pi\u0119cioletniego wnuka. Pochowano go tymczasowo na podw\u00f3rzu ul. Kupieckiej 4. Po wojnie odnaleziono gr\u00f3b (staraniem r. Awrachama Ziemby i c\u00f3rki r. Menachema – rebecyn Rojzy Weidenfeld, kt\u00f3rzy byli \u015bwiadkami jego \u015bmierci), i zw\u0142oki tego wybitnego cz\u0142owieka przeniesiono do Jerozolimy. Szkoda, \u017ce nie ma w Warszawie ulicy swojego imienia.<\/span><\/p>\n

Dow\u00f3dztwo niemieckie zdawa\u0142o sobie spraw\u0119 z tworzonych kryj\u00f3wek i przyj\u0119\u0142o odpowiedni\u0105 strategi\u0119: wszystkich nale\u017ca\u0142o “wykurzy\u0107” systematycznie podpalaj\u0105c i wysadzaj\u0105c jeden budynek po drugim. O dramatach rozgrywaj\u0105cych si\u0119 w tamtych dniach, \u015bwiadczy\u0107 mo\u017ce zdj\u0119cie znajduj\u0105ce si\u0119 w albumie Stroopa: oto matka na jednym r\u0119ku maj\u0105c niemowl\u0119, trzyma si\u0119 drug\u0105 balustrady balkonu. Wisi po zewn\u0119trznej stronie, na wysoko\u015bci drugiego pi\u0119tra. Z wn\u0119trza mieszkania buchaj\u0105 p\u0142omienie i dym. Ile by\u0142o takich matek i dzieci?<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

\"\"<\/p>\n

Jurgen Stroop raportowa\u0142 22 kwietnia 1943 r. “W nocy, ogie\u0144 kt\u00f3ry pod\u0142o\u017cyli\u015bmy zmusi\u0142 \u017byd\u00f3w do wyj\u015bcia przed domy mieszkalne, aby unikn\u0105\u0107 p\u0142omieni. Do tego czasu pozostawali ukryci w piwnicach, mieszkaniach, na strychach i innych miejscach, niewykrytych podczas naszych akcji poszukiwawczych. Masy pal\u0105cych si\u0119 \u017byd\u00f3w – ca\u0142e rodziny – wyskakiwa\u0142y przez okna lub pr\u00f3bowa\u0142y zej\u015b\u0107 za pomoc\u0105 lin, czy powi\u0105zanych prze\u015bcierade\u0142. Podj\u0119to \u015brodki, aby likwidowa\u0107 te osoby natychmiast na miejscu”. Relacja bojownika getta: “Sytuacja w bunkrach jest tragiczna i beznadziejna. Brakuje powietrza, wody i \u017cywno\u015bci. Mija dzie\u0144 za dniem. Dziesi\u0119\u0107 dni po rozpocz\u0119ciu akcji [tu: wybuchu powstania] getto jest spalone. Wsz\u0119dzie zw\u0119glone cia\u0142a. Na ulicach, podw\u00f3rzach, w piwnicach – ludzie pogrzebani \u017cywcem”.<\/span><\/p>\n

W “New York Times” 30 kwietnia 1943 r. pojawia si\u0119 p\u0142atne og\u0142oszenie Syjonistycznego Komitetu Armii \u017bydowskiej (organizacji formalnie nie istniej\u0105cej), pot\u0119piaj\u0105ce brak rezultat\u00f3w Konferencji na Bermudach. Senator Harry S. Truman, kt\u00f3ry poprze ju\u017c jako Prezydent USA w 1947 r. w ONZ rezolucj\u0119 aprobuj\u0105c\u0105 powstanie Izraela, wycofuje si\u0119 z komitetu negocjacyjnego delegacji USA.<\/span><\/p>\n

Dnia 8 maja 1943 r. zniszczony zostaje ostatni bunkier \u017bOB z kt\u00f3rego prowadzono zbrojn\u0105 walk\u0119. Adres przy ul. Mi\u0142ej 18 staje si\u0119 ostatni\u0105 redut\u0105, miejscem wiecznego spoczynku Mordechaja Anielewicza i jego towarzyszy, grobem, mauzoleum po dzi\u015b dzie\u0144. Dopiero w 2008 r. staraniem Fundacji Ochrony Dziedzictwa \u017bydowskiego i Gminy Wyznaniowej \u017bydowskiej w Warszawie, miejsce to otoczono ustawow\u0105 ochron\u0105 i wpisano do rejestru zabytk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\"\"Szmuel Zygielbojm<\/em><\/span><\/strong><\/p>\n

W Londynie, 12 maja 1943 r. Szmuel Zygielbojm pope\u0142nia samob\u00f3jstwo. Dowiaduje si\u0119, \u017ce w likwidowanym getcie zabito jego \u017con\u0119 i syna. W li\u015bcie do prezydenta RP Raczkiewicza – pisze: “odpowiedzialno\u015b\u0107 za zbrodni\u0119 wymordowania wszystkich narodowo\u015bci \u017cydowskiej w Polsce w pierwszym rz\u0119dzie spoczywa na tych, kt\u00f3rzy to zrobili, ale po\u015brednio spoczywa na ca\u0142ej ludzko\u015bci, na narodach alianckich i ich rz\u0105dach, kt\u00f3re do tej pory nie podj\u0119\u0142y dzia\u0142a\u0144, aby t\u0119 zbrodni\u0119 powstrzyma\u0107”. Ten list przez wiele lat pozostaje utajniony. Pras\u0119 \u00f3wczesn\u0105 poinformowano o “tragicznej \u015bmierci”.<\/span><\/p>\n

Kiedy Stroop wysy\u0142a 16 maja 1943 r. Hitlerowi s\u0142ynny meldunek “Es gibt sinen judischen Wohnbezirk in Warschau mehr!” – Adolf ma na biurku r\u00f3wnie\u017c inne sprawy: w tym i nast\u0119pnym dniu Alianci zbombardowali 3 zapory wodne w Zag\u0142\u0119biu Ruhry w s\u0142ynnej Operation Chastise. Niszczycielska si\u0142a wody zada\u0142a gigantyczne straty. W dniach 15-16 maja, zosta\u0142y zatopione 4 niemieckie \u0142odzie podwodne.<\/span><\/p>\n

\"\"Zdj\u0119cie z “raportu Stroopa”<\/em><\/p>\n

W USA dopiero 6 pa\u017adziernika 1943 r. odby\u0142 si\u0119 marsz 400 rabin\u00f3w w Waszyngtonie – apel o pomoc \u017bydom w Europie. Zorganizowa\u0142a go Union of Orthodox Rabbis i Waad Hacala (Rada Pomocy), kt\u00f3ra powsta\u0142a w listopadzie 1939 r. i stara\u0142a si\u0119 wydosta\u0107 z Europy zw\u0142aszcza luminarzy \u017cycia religijnego. To dzi\u0119ki jej wysi\u0142kom uda\u0142o si\u0119 w 1940 r. wyekspediowa\u0107 z Litwy m.in. ca\u0142\u0105 jesziw\u0119 Mir. Prezydent USA Roosevelt nie spotka\u0142 si\u0119 delegatami.<\/span><\/p>\n

Mija jeszcze 15 miesi\u0119cy do wybuchu Powstania Warszawskiego. Tymczasem sko\u0144czy\u0142a si\u0119 historia warszawskich \u017byd\u00f3w. Niemcy maj\u0105 plan, aby po przesianiu ruin dzielnicy \u017cydowskiej i wydobyciu wszystkich surowc\u00f3w wt\u00f3rnych zrobi\u0107 w tym miejscu wielki teren zielony. P\u00f3ki co, funkcjonuje tam KL Warschau, pracuj\u0105 \u017bydzi z Grecji, Jugos\u0142awii, Francjii – w du\u017cej cz\u0119\u015bci przywiezieniu z Auschwitz.<\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Monika Krawczyk<\/strong><\/em><\/p>\n

\n

Wi\u0119cej:<\/strong><\/p>\n