{"id":63112,"date":"2018-08-13T17:09:27","date_gmt":"2018-08-13T15:09:27","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=63112"},"modified":"2018-08-12T13:47:12","modified_gmt":"2018-08-12T11:47:12","slug":"11-09-22","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=63112","title":{"rendered":"Zwiadowca z warszawskiego getta pojecha\u0142 w \u015blad za transportami \u015bmierci do Treblinki."},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Zalman Frydrych. Zwiadowca z warszawskiego getta pojecha\u0142 w \u015blad za transportami \u015bmierci do Treblinki. I wr\u00f3ci\u0142<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Marta Grzywacz<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Zalman Frydrych<\/strong> ps. ‘Zygmunt’ – urodzony w 1911 r. w chasydzkiej rodzinie w Warszawie, \u017co\u0142nierz Wojska Polskiego, zwiadowca, uczestnik kampanii wrze\u015bniowej i jeniec obozu w K\u00f6nigsbergu (Kr\u00f3lewcu), filii KL Stutthof (Fot. \u017bydowski Instytut Historyczny)<\/em><\/span><\/p>\n

“‘\u0141a\u017ania’ przyjmuje po 200 os\u00f3b co 15 minut. Jest zatem w stanie wymordowa\u0107 20 tys. os\u00f3b w ci\u0105gu doby. W tym tkwi wyja\u015bnienie faktu sta\u0142ego przybywania ludzi do obozu, z kt\u00f3rego nie ma drogi powrotnej” – pisa\u0142 o Treblince Zalman Frydrych. Bund wys\u0142a\u0142 go w \u015blad za jednym z transport\u00f3w zmierzaj\u0105cych na bli\u017cej nieokre\u015blony “wsch\u00f3d”. Wie\u015bci, kt\u00f3re przywi\u00f3z\u0142, spowodowa\u0142y, \u017ce m\u0142odzi \u017bydzi zacz\u0119li gromadzi\u0107 bro\u0144. Niespe\u0142na rok p\u00f3\u017aniej wybuch\u0142o powstanie.<\/strong><\/p>\n

\u015aroda, 22 lipca 1942 r., dzie\u0144 przed Tisza be-Aw: Dzie\u0144 trwogi i niepokoju. Wiadomo\u015b\u0107 o maj\u0105cym nast\u0105pi\u0107 wysiedleniu obiega miasto lotem b\u0142yskawicy. \u017bydowska cz\u0119\u015b\u0107 Warszawy nagle zamar\u0142a.\u00a0<\/i>(…)\u00a0Z ulic wieje strachem.\u00a0<\/i>(…)\u00a0W wielu miejscach s\u0105 zabici. W obliczu powszechnego, strasznego nieszcz\u0119\u015bcia nie liczy si\u0119 ju\u017c ofiar, nie wymienia si\u0119 ich nazwisk. Wysiedlenie ma si\u0119 rozpocz\u0105\u0107 jeszcze dzi\u015b<\/i>\u00a0\u2013 notowa\u0142 w dzienniku nauczyciel Abraham Lewin, cz\u0142onek organizacji Oneg Szabat (Rado\u015b\u0107 Soboty), kt\u00f3ra pod kierunkiem Emanuela Ringelbluma dokumentowa\u0142a losy \u017byd\u00f3w na terenie Polski w czasach okupacji.<\/span><\/p>\n

Za du\u017co \u017byd\u00f3w<\/strong><\/p>\n

Zacz\u0119\u0142o si\u0119 kilka godzin wcze\u015bniej. Przed budynek Gminy \u017bydowskiej, w\u00f3wczas przy Grzybowskiej 26 (dzi\u015b stoi tam wie\u017cowiec PZU Tower), podjecha\u0142y samochody osobowe i dwie ci\u0119\u017car\u00f3wki. Wszystkie wej\u015bcia do gmachu zosta\u0142y obstawione, na ulicy zrobi\u0142o si\u0119 pusto. O\u015bmiu Niemc\u00f3w posz\u0142o na pierwsze pi\u0119tro do gabinetu prezesa Judenratu Adama Czerniakowa. Wszyscy urz\u0119dnicy opr\u00f3cz w\u0105skiego grona cz\u0142onk\u00f3w Rady \u017bydowskiej musieli opu\u015bci\u0107 pokoje.<\/span><\/p>\n

Posiedzenie rozpocz\u0119to od nast\u0119puj\u0105cych s\u0142\u00f3w<\/i>\u00a0\u2013 relacjonowa\u0142a pisarka Gustawa Jarecka, w\u00f3wczas maszynistka w Judenracie \u2013\u00a0\u201ePowinno wam by\u0107 wiadome, \u017ce ilo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w w Warszawie jest zbyt wielka. Wysiedlenie b\u0119dzie przeprowadzone przez Rad\u0119 \u017bydowsk\u0105. Je\u017celi zarz\u0105dzenia dotycz\u0105ce wysiedlenia b\u0119d\u0105 wykonywane dok\u0142adnie, wtedy zak\u0142adnicy, kt\u00f3rych wzi\u0119li\u015bmy dla zapewnienia porz\u0105dku, b\u0119d\u0105 zwolnieni, w przeciwnym razie zawi\u015bniecie wszyscy na stryczku\u201d.\u00a0<\/i>(…)\u00a0Wszyscy zamieszkali w Warszawie \u017bydzi, bez wzgl\u0119du na wiek i p\u0142e\u0107, zostaj\u0105 przesiedleni na wsch\u00f3d.<\/i><\/span><\/p>\n

Co oznacza\u0142 \u201ewsch\u00f3d\u201d, nikt nie wiedzia\u0142. A w ka\u017cdym razie nie wiedzia\u0142a tego wi\u0119kszo\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w getta. Jeszcze tego dnia, 22 lipca 1942 r., w nieznanym kierunku ruszy\u0142 z Umschlagplatzu pierwszy transport 6250 \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Bajki o komorach<\/strong><\/p>\n

W ten spos\u00f3b Niemcy rozpocz\u0119li Wielk\u0105 Akcj\u0119, czyli likwidacj\u0119 warszawskiego getta, kt\u00f3ra przebiega\u0142a wed\u0142ug za\u0142o\u017ce\u0144 przyj\u0119tych 20 stycznia 1942 r. na konferencji w Wannsee, gdzie zdecydowano o \u201eostatecznym rozwi\u0105zaniu kwestii \u017cydowskiej\u201d, czyli eksterminacji \u017byd\u00f3w na skal\u0119 przemys\u0142ow\u0105 w obozach zag\u0142ady. Zamierzano wybudowa\u0107 je na terenie Rzeszy i Generalnego Gubernatorstwa.<\/span><\/p>\n

Operacji nadano kryptonim \u201eReinhardt\u201d od imienia jednego z jej organizator\u00f3w \u2013 Reinharda Heydricha, szefa G\u0142\u00f3wnego Urz\u0119du Bezpiecze\u0144stwa Rzeszy, kt\u00f3ry zgin\u0105\u0142 w zamachu w Pradze (\u201eReinhardt\u201d z \u201et\u201d na ko\u0144cu, bo tak pisa\u0142 jego imi\u0119 Heinrich Himmler).<\/span><\/p>\n

Ju\u017c pierwszego dnia wyw\u00f3zki na ulicach pojawi\u0142y si\u0119 obwieszczenia: Ka\u017cdy przesiedleniec \u017byd ma prawo zabra\u0107 ze swojej w\u0142asno\u015bci 15 kg jako baga\u017c podr\u00f3\u017cny.\u00a0<\/i>(…)\u00a0Wszystkie przedmioty warto\u015bciowe, jak pieni\u0105dze, bi\u017cuteria, z\u0142oto itd. mog\u0105 by\u0107 zabrane. Nale\u017cy zabra\u0107 \u017cywno\u015b\u0107 na 3 dni.<\/i><\/span><\/p>\n

Niemcy informowali, \u017ce wysiedleni jad\u0105 do pracy.<\/span><\/p>\n

Czerniak\u00f3w odm\u00f3wi\u0142 podpisania zarz\u0105dzenia o deportacji i nast\u0119pnego dnia pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo.\u00a0\u017b\u0105daj\u0105 ode mnie, bym w\u0142asnymi r\u0119kami zabija\u0142 dzieci mego narodu. Nie pozostaje mi nic innego, jak umrze\u0107<\/i>\u00a0\u2013 napisa\u0142 do \u017cony.<\/span><\/p>\n

Adam Czerniak\u00f3w, z wykszta\u0142cenia chemik, przed wojn\u0105 by\u0142 radnym Warszawy i radc\u0105 gminy \u017cydowskiej. W jego gabinecie wisia\u0142 portret J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego, kt\u00f3rego nie zdj\u0105\u0142 nawet w czasie okupacji. Gdy zamkni\u0119to getto, zosta\u0142 przewodnicz\u0105cym Judenratu (Rady \u017bydowskiej). Po rozpocz\u0119ciu Wielkiej Akcji odm\u00f3wi\u0142 podpisania obwieszczenia o wysiedleniu \u017byd\u00f3w i nast\u0119pnego dnia w swoim gabinecie pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo, za\u017cywaj\u0105c cyjanek potasu.<\/span>\u00a0Fot. Domena publiczna<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Mo\u017cliwe, \u017ce nale\u017ca\u0142 do grupy tych, kt\u00f3rzy wiedzieli, co oznaczaj\u0105 \u201eprzesiedlenia\u201d, bo ju\u017c w grudniu 1941 r. Niemcy zacz\u0119li gazowa\u0107 \u017byd\u00f3w w obozie Kulmhof w Che\u0142mnie nad Nerem w Kraju Warty. Pierwszy uciekinier z Che\u0142mna, Szlamek Fajner, dotar\u0142 do getta warszawskiego w lutym 1942 r. Wyznaczony do zakopywania zw\u0142ok w lesie uciek\u0142 z ci\u0119\u017car\u00f3wki, kt\u00f3r\u0105 dowo\u017cono grabarzy. W Warszawie z\u0142o\u017cy\u0142 relacj\u0119 Ringelblumowi.<\/span><\/p>\n

Z danych gromadzonych przez Ringelbluma wynika, \u017ce p\u00f3\u017an\u0105 wiosn\u0105 1942 r. Rada \u017bydowska i Oneg Szabat wiedzia\u0142y o istnieniu dw\u00f3ch innych oboz\u00f3w zag\u0142ady \u2013 w Be\u0142\u017ccu i Sobiborze. Mordowani byli tam \u017bydzi z dystrykt\u00f3w lubelskiego, krakowskiego i lwowskiego, a tak\u017ce z Austrii, Czech, Francji, Holandii, Niemiec i S\u0142owacji.<\/span><\/p>\n

22 listopada 1940 r. przy ul. Leszno 19 zebra\u0142a si\u0119 grupa os\u00f3b – kilkudziesi\u0119ciu \u017cydowskich pisarzy, nauczycieli, naukowc\u00f3w i dzia\u0142aczy spo\u0142ecznych – kt\u00f3rej przewodzi\u0142 Emanuel Ringelblum<\/strong>. Jako pedagog i dzia\u0142acz spo\u0142eczny zafascynowany histori\u0105 i kultur\u0105 \u017byd\u00f3w postanowi\u0142 stworzy\u0107 archiwum dokumentuj\u0105ce ich \u017cycie w okupowanej Polsce. Tak powsta\u0142o Archiwum Ringelbluma. Fot. Domena publiczna<\/em><\/span><\/p>\n

Gdy jednak w lipcu ruszy\u0142y transporty z Umschlagplatzu, nadal nie by\u0142o pewno\u015bci, dok\u0105d i w jakim celu zmierzaj\u0105. Wszyscy chcieli wierzy\u0107, \u017ce \u201ejad\u0105 na \u017cycie, nie na \u015bmier\u0107\u201d. Zak\u0142adano, \u017ce o ile sytuacja starc\u00f3w, kobiet i dzieci jest niepewna, o tyle m\u0142odzi, zdolni do pracy m\u0119\u017cczy\u017ani maj\u0105 szans\u0119 prze\u017cy\u0107. Niekt\u00f3rzy wi\u0119c dobrowolnie zg\u0142aszali si\u0119 na Umschlagplatz, sk\u0105d codziennie wywo\u017cono oko\u0142o 5-6 tys. os\u00f3b.<\/span><\/p>\n

Marek Edelman pisa\u0142:\u00a0Niemcy, nie przebieraj\u0105c w \u015brodkach, stosuj\u0105 nowy chwyt propagandowy. Przyrzekaj\u0105 i daj\u0105 ka\u017cdemu ochotniczo zg\u0142aszaj\u0105cemu si\u0119 do wyjazdu 3 kg chleba i 1 kg marmolady. To wystarcza. Dalej ju\u017c propaganda i g\u0142\u00f3d robi\u0105 swoje. Pierwsza daje do r\u0119ki niezbity argument przeciwko wszelkim \u201ebajkom\u201d o komorach gazowych (bo po c\u00f3\u017c by dawali chleb, gdyby chcieli mordowa\u0107), g\u0142\u00f3d \u2013 jeszcze mocniejszy, przes\u0142ania wszystko obrazem trzech br\u0105zowych, wypieczonych bochenk\u00f3w.<\/i><\/span><\/p>\n

Dok\u0105d jad\u0105 transporty?<\/strong><\/p>\n

Prawda o tym, \u017ce celem wyw\u00f3zki jest Treblinka, gdzie nie ma mowy o \u017cadnej pracy, dotar\u0142a do getta wraz z pierwszymi uciekinierami z transport\u00f3w. Pod dat\u0105 6 sierpnia 1942 r. Abraham Lewin zapisa\u0142:\u00a0P\u00a0<\/i>[opo]wer widzia\u0142 rozkazy dotycz\u0105ce poci\u0105g\u00f3w oraz widzia\u0142 liczby ludzi wywiezionych do Treblinki. A 11 sierpnia notowa\u0142: Smolar telefonowa\u0142 do Soko\u0142owa. Powiedziano mu, \u017ce ci, kt\u00f3rych wie\u017ali albo wywioz\u0105 do Treblinki, id\u0105 na \u015bmier\u0107.\u00a0<\/i>(…)\u00a0W Warszawie znajduje si\u0119 \u017byd Salbe, kt\u00f3ry przekaza\u0142 informacje z Treblinki. Niemcy\u00a0<\/i>(…)\u00a0okrutnie bij\u0105 ludzi, gdy wychodz\u0105 z wagon\u00f3w. Nast\u0119pnie zap\u0119dzaj\u0105 ich do ogromnych barak\u00f3w. Przez 5 minut s\u0142ycha\u0107 przera\u017aliwe krzyki, a potem nastaje cisza. Zw\u0142oki, kt\u00f3re wyci\u0105ga si\u0119 stamt\u0105d, s\u0105 okropnie obrz\u0119kni\u0119te. Nie spos\u00f3b obj\u0105\u0107 zw\u0142ok r\u0119koma, takie s\u0105 grube.<\/i><\/span><\/p>\n

Abraham Lewin<\/strong> w gimnazjum dla dziewcz\u0105t w Warszawie uczy\u0142 hebrajskiego i historii \u017byd\u00f3w. W getcie dzia\u0142a\u0142 w organizacji Oneg Szabat. Pisa\u0142 dziennik dokumentuj\u0105cy \u017cycie getta. Zanotowa\u0142 nazwiska pierwszych uciekinier\u00f3w z Treblinki. Zgin\u0105\u0142 w getcie w niewyja\u015bnionych okoliczno\u015bciach Fot. Domena publiczna<\/em><\/span><\/p>\n

Zalman Frydrych ps. \u201eZygmunt\u201d \u2013 urodzony w 1911 r. w chasydzkiej rodzinie w Warszawie, \u017co\u0142nierz Wojska Polskiego, zwiadowca, uczestnik kampanii wrze\u015bniowej i jeniec obozu w K\u00f6nigsbergu (Kr\u00f3lewcu), filii KL Stutthof \u2013 mia\u0142 aryjski wygl\u0105d: jasne w\u0142osy, niebieskie oczy i prosty nos. Kiedy zosta\u0142 przesiedlony do getta, Bund \u2013 lewicowa i antysyjonistyczna partia \u017cydowska, z kt\u00f3r\u0105 zwi\u0105za\u0142 si\u0119 par\u0119 lat wcze\u015bniej \u2013 natychmiast wytypowa\u0142 go do noszenia meldunk\u00f3w na aryjsk\u0105 stron\u0119.<\/span><\/p>\n

Gdy rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 akcja wysiedle\u0144cza, Frydrych dosta\u0142 nowe zadanie: mia\u0142 pojecha\u0107 w \u015blad za jednym z transport\u00f3w i dowiedzie\u0107 si\u0119, dok\u0105d wywo\u017ceni s\u0105 \u017bydzi z getta. Bernard Goldstein, jeden z aktywist\u00f3w Bundu, wspomina\u0142:\u00a0Wyznaczyli\u015bmy Frydrycha, bo by\u0142 jednym z najbardziej \u015bmia\u0142ych i wytrwa\u0142ych m\u0119\u017cczyzn, jacy dzia\u0142ali w naszym podziemiu.<\/i><\/span><\/p>\n

Po przej\u015bciu na aryjsk\u0105 stron\u0119 znajomy kolejarz z Gda\u0144ska poradzi\u0142 Frydrychowi, \u017ceby przejecha\u0142 tras\u0119 Warszawa \u2013 Ma\u0142kinia. Nie wiadomo, jak przebiega\u0142a podr\u00f3\u017c, ale po trzech dniach zwiadowca dotar\u0142 do Soko\u0142owa Podlaskiego (Treblinka znajdowa\u0142a si\u0119 w powiecie soko\u0142owskim) i od zawiadowc\u00f3w stacji dowiedzia\u0142 si\u0119, \u017ce w tym miejscu tory si\u0119 rozwidlaj\u0105. Jedna nitka prowadzi do Ma\u0142kini, a druga, kr\u00f3tsza \u2013 do Treblinki, i tam w\u0142a\u015bnie jad\u0105 transporty, kt\u00f3re po kilku godzinach wracaj\u0105 puste. Kolejarze zauwa\u017cyli te\u017c, \u017ce do Treblinki nie ma \u017cadnych dostaw \u017cywno\u015bci. Frydrych wiedzia\u0142 wi\u0119c ju\u017c, dok\u0105d jecha\u0142y transporty, ale nie wiedzia\u0142, jakie s\u0105 losy ludzi. Wypytywa\u0142 okolicznych mieszka\u0144c\u00f3w, ale nie chcieli m\u00f3wi\u0107 albo faktycznie nie wiedzieli, \u017ce w Treblince morduje si\u0119 \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Zbieg okoliczno\u015bci sprawi\u0142, \u017ce nazajutrz na rynku Zalman Frydrych spotka\u0142 dw\u00f3ch niemal nagich i ci\u0119\u017cko pobitych m\u0119\u017cczyzn. Jednym z nich by\u0142 Azriel Wallach, kt\u00f3ry po przyje\u017adzie do Treblinki zosta\u0142 wys\u0142any do mycia wagon\u00f3w, dlatego uda\u0142o mu si\u0119 uciec. Frydrych dowiedzia\u0142 si\u0119 od niego, \u017ce \u017bydom przywo\u017conym do Treblinki po wy\u0142adowaniu z wagon\u00f3w m\u00f3wi si\u0119, \u017ce id\u0105 do \u0142a\u017ani, sk\u0105d maj\u0105 uda\u0107 si\u0119 do pracy, a w rzeczywisto\u015bci prowadzeni s\u0105 do zamykanych hermetycznie barak\u00f3w i gazowani.<\/span><\/p>\n

27 lipca, czyli pi\u0119\u0107 dni po rozpocz\u0119ciu Wielkiej Akcji, Frydrych by\u0142 z powrotem w getcie.\u00a0Gdy si\u0119 pojawi\u0142 \u2013 pisa\u0142 Marek Edelman \u2013 natychmiast opublikowali\u015bmy artyku\u0142 w \u201eOjf der Wache\u201d\u00a0<\/i>[\u201eNa Stra\u017cy\u201d \u2013 pismo Bundu]\u00a0z dok\u0142adnym opisem tego, co si\u0119 dzieje w Treblince. Ale nawet wtedy ludzie uparcie nie chcieli wierzy\u0107. Zamykali oczy na nieprzyjemne fakty i bronili si\u0119 przed prawd\u0105 r\u0119kami i nogami.<\/i><\/span><\/b><\/p>\n

Rozkwita\u0142y jab\u0142onie i grusze<\/span><\/strong><\/p>\n

Informacje zebrane przez Frydrycha zacz\u0119li potwierdza\u0107 inni. 28 sierpnia do getta wr\u00f3ci\u0142 Dawid Nowodworski, kt\u00f3rego wywieziono do Treblinki 11 dni wcze\u015bniej. Jego podr\u00f3\u017c do obozu trwa\u0142a 12 godzin. Na przystankach do poci\u0105gu podchodzili Polacy \u2013 sprzedawali mleko (6 z\u0142), wod\u0119 (5 z\u0142), chleb (100 z\u0142).\u00a0Do stacji: ob\u00f3z Treblinka poci\u0105g przyby\u0142 o 7 rano. Przed zej\u015bciem rozmawia\u0142em z maszynist\u0105 Polakiem, czy cz\u0119sto st\u0105d jad\u0105 grupy do pracy \u2013 odpowiedzia\u0142: tu si\u0119 tylko zaje\u017cd\u017ca, st\u0105d nikt nie wyje\u017cd\u017ca<\/i>\u00a0\u2013 pisa\u0142 Nowodworski.<\/span><\/p>\n

W przeciwie\u0144stwie do Treblinki I, czyli obozu pracy, Treblinka II \u2013 o czym w\u00f3wczas jeszcze nie wiedziano \u2013 by\u0142a tylko obozem zag\u0142ady. Niemcy rozpocz\u0119li jej budow\u0119 na prze\u0142omie maja i czerwca 1942 r., a 23 lipca przyby\u0142 tam pierwszy transport z Umschlagplatzu.<\/span><\/p>\n

Ze zniszczonej przez czas i warunki przechowywania relacji Nowodworskiego (odnalezionej w zbiorze \u201eArchiwum Ringelbluma\u201d) w wi\u0119kszo\u015bci daje si\u0119 odczyta\u0107 tylko poszczeg\u00f3lne s\u0142owa:\u00a0na placyku m\u0119\u017cczy\u017ani od kobiet… po wod\u0119…. du\u017ca beczka… pobili si\u0119\u2026 Ukrai\u0144cy szaleli\u2026na dachu\u2026 z karabinem.. daj pieni\u0105dze\u2026 200 z\u0142\u2026 zdejm buty\u2026 rozp\u0142atane g\u0142owy kobiet\u2026<\/i><\/span><\/p>\n

Dawid Nowodworski<\/strong> zosta\u0142 wywieziony do Treblinki 17 sierpnia 1942 r. Uciek\u0142 i wr\u00f3ci\u0142 do getta. Jego relacja trafi\u0142a do Archiwum Ringelbluma. By\u0142 cz\u0142onkiem \u017bOB i dow\u00f3dc\u0105 grupy bojowej w powstaniu. Wyszed\u0142 z grup\u0105 ok. 40 bojowc\u00f3w kana\u0142ami. Zgin\u0105\u0142 prawdopodobnie wydany przez folksdojcza Fot. Domena publiczna<\/em><\/span><\/p>\n

Z posk\u0142adanych fragment\u00f3w mo\u017cna wnioskowa\u0107, \u017ce Nowodworski zosta\u0142 skierowany do kopania do\u0142\u00f3w, w kt\u00f3rych grzebano zabitych w komorach gazowych. W pewnej chwili schowa\u0142 si\u0119 w dole, przeczeka\u0142 i uciek\u0142 pod os\u0142on\u0105 nocy. Zbli\u017caj\u0105c si\u0119 do lasu, s\u0142ysza\u0142 za sob\u0105 strza\u0142y egzekucji \u2013 prawdopodobnie grabarzy, kt\u00f3rych zabijano, gdy pochowali cia\u0142a. Ukrai\u0144ski stra\u017cnik, prze\u0142adowuj\u0105c bro\u0144, nuci\u0142: \u201eRozkwita\u0142y jab\u0142onie i grusze\u201d.<\/span><\/p>\n

Id\u0105c przed siebie, puka\u0142 do ka\u017cdej chaty. Bezinteresownej pomocy udzielili mu ch\u0142opi ze wsi D\u0119be.\u00a0Dali mleka, kluski kartoflane. Litowali si\u0119, wsp\u00f3\u0142czuli. Dlaczego dajecie si\u0119 zabija\u0107, czy wy jeste\u015bcie m\u0105dry nar\u00f3d?<\/i>\u00a0\u2013 pytali. Szed\u0142 od jednej miejscowo\u015bci do drugiej, gdzie\u015b kupi\u0142 marynark\u0119, bilet do Warszawy i z ko\u0144cem sierpnia by\u0142 znowu w getcie.<\/span><\/b><\/p>\n

Fabryka \u015bmierci<\/strong><\/p>\n

Par\u0119 tygodni po nim z Treblinki wydosta\u0142 si\u0119 Abraham Krzepicki, w kampanii wrze\u015bniowej \u017co\u0142nierz Wojska Polskiego, wywieziony w transporcie 25 sierpnia 1942 r. M\u00f3wi\u0142 potem Racheli Auerbach, kt\u00f3ra zbiera\u0142a relacje dla Oneg Szabat:\u00a0W wagonie panowa\u0142y straszliwe duszno\u015bci wzmagaj\u0105ce si\u0119 z ka\u017cd\u0105 chwil\u0105, my\u015bl o bliskiej \u015bmierci opanowa\u0142a wszystkich.\u00a0<\/i>(…)\u00a0Ludzie mdleli, z obna\u017conych cia\u0142 sp\u0142ywa\u0142 strumieniami pot.<\/i><\/span><\/p>\n

Abraham Krzepicki<\/strong>, kt\u00f3ry uciek\u0142 z Treblinki po o\u015bmiu dniach. Wyznaczony do kopania row\u00f3w ukry\u0142 si\u0119 w stosie ubra\u0144 nale\u017c\u0105cych do zamordowanych \u017byd\u00f3w, kt\u00f3re przewo\u017cono z powrotem do Warszawy. Wr\u00f3ci\u0142 do getta i zgin\u0105\u0142 z broni\u0105 w r\u0119kach podczas powstania Fot. Domena publiczna<\/em><\/span><\/p>\n

Mary Berg, prowadz\u0105ca dziennik od pocz\u0105tku wojny, relacjonowa\u0142a, \u017ce pod\u0142ogi wagon\u00f3w \u2013 zamkni\u0119tych, bez dop\u0142ywu powietrza \u2013 Niemcy posypywali wapnem. Gdy uwi\u0119zieni za\u0142atwiali swoje potrzeby, wapno si\u0119 rozpuszcza\u0142o, wype\u0142niaj\u0105c wn\u0119trze truj\u0105cymi oparami.<\/b><\/span><\/p>\n

Krzepicki zosta\u0142 wys\u0142any do pracy za zabudowania obozowe.\u00a0Le\u017ca\u0142y tam sk\u0142\u0119bione masy trup\u00f3w o strasznych twarzach. Byli to poduszeni w wagonach<\/i>\u00a0\u2013 relacjonowa\u0142. Razem z innymi mia\u0142 nosi\u0107 cia\u0142a do do\u0142\u00f3w po\u0142o\u017conych w pobli\u017cu, w kt\u00f3rych zw\u0142oki by\u0142y podpalane i zakopywane. W pewnej chwili kompletnie wyczerpany ukry\u0142 si\u0119 w stosie ubra\u0144. Unikn\u0105\u0142 w ten spos\u00f3b losu innych grabarzy.\u00a0Egzekucje ju\u017c trwa\u0142y, s\u0142ysza\u0142em strza\u0142y, dobiega\u0142y mnie przekle\u0144stwa Ukrai\u0144c\u00f3w, straszne krzyki mordowanych<\/i>\u00a0\u2013 opowiada\u0142.\u00a0A jednak cz\u0142owiek mimowolnie cieszy\u0142 si\u0119, \u017ce kula przeznaczona by\u0142a dla innego.<\/i><\/span><\/p>\n

Uda\u0142o mu si\u0119 przy\u0142\u0105czy\u0107 do grupy pracuj\u0105cej przy sortowaniu ubra\u0144 i kosztowno\u015bci.\u00a0Ludzie przywo\u017ceni do obozu, ogl\u0105daj\u0105c \u015bwiat jeszcze przez okna i szpary w wagonie, nadal nie wierzyli albo nie chcieli uwierzy\u0107 w prawdziwe przeznaczenie Treblinki \u2013 wspomina\u0142. Dziwili\u015bmy si\u0119, sk\u0105d zebra\u0142o si\u0119 tak du\u017co odzie\u017cy. Jak si\u0119 ona tu znalaz\u0142a? Snuli\u015bmy przypuszczenia, \u017ce na Majdanie pod Lublinem oraz w innych obozach daj\u0105 \u017bydom papierowe ubrania, a ich odzie\u017c gromadzi si\u0119 w tym w\u0142a\u015bnie miejscu. Tu si\u0119 sortuje i odsy\u0142a do Niemiec do przer\u00f3bki.\u00a0<\/i>(\u2026)\u00a0W pobli\u017cu Treblinki ujrzano \u017byd\u00f3w prowadzonych do pracy przez Ukrai\u0144ca. Ta radosna wiadomo\u015b\u0107 r\u00f3wnie\u017c dotar\u0142a do wszystkich. Niech wiedz\u0105, \u017ce tu bior\u0105 \u017byd\u00f3w do roboty!<\/i><\/b><\/span><\/p>\n

Sortuj\u0105c ubrania, Krzepicki przetrwa\u0142 osiem dni. Zapami\u0119ta\u0142 wygl\u0105d obozu: uk\u0142ad barak\u00f3w, kopaczki ryj\u0105ce do\u0142y pod groby \u201edla milion\u00f3w ludzi\u201d, drog\u0119 ku \u201e\u0142a\u017ani\u201d, m\u0119\u017cczyzn, kobiety i dzieci, kt\u00f3rym w drodze kazano rozbiera\u0107 si\u0119 do naga, Ukrai\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy bili i rozstrzeliwali zbyt opiesza\u0142ych albo tylko chc\u0105cych si\u0119 po\u017cegna\u0107 z rodzinami. By\u0142 \u015bwiadkiem, jak jeden \u017byd wbi\u0142 Niemcowi n\u00f3\u017c w plecy \u2013 a\u00a0Ukrai\u0144cy \u0142opatami rozsiekli na miazg\u0119 naszego towarzysza<\/i>. Widzia\u0142 rze\u017a, kt\u00f3ra si\u0119 potem rozpocz\u0119\u0142a. Niemc\u00f3w, kt\u00f3rzy dali ukrai\u0144skim stra\u017cnikom woln\u0105 r\u0119k\u0119, a sami pochowali si\u0119 w barakach \u201eze strachu\u201d, i krew, kt\u00f3ra \u201ep\u0142yn\u0119\u0142a strumieniami\u201d. Widzia\u0142 te\u017c sam\u0105 \u201e\u0142a\u017ani\u0119\u201d, do kt\u00f3rej Niemcy upychali od 800 do 1000 os\u00f3b. Nie wiedzia\u0142, w jaki spos\u00f3b ich mordowano. Wydawa\u0142o nam si\u0119 jednak \u2013 relacjonowa\u0142 \u2013 \u017ce wok\u00f3\u0142 \u0142a\u017ani unosi si\u0119 z trudem uchwytny zapach chloru.<\/span><\/p>\n

Niemcy mordowali w Treblince dwutlenkiem w\u0119gla ze zwyk\u0142ych spalin. Obok ceglanego budynku z trzema komorami sta\u0142a przybud\u00f3wka z silnikiem Diesla, kt\u00f3rego spaliny wprowadzano do kom\u00f3r rurami, zako\u0144czonymi dla niepoznaki sitkiem prysznica. \u015amier\u0107 nast\u0119powa\u0142a w ci\u0105gu 15 minut. W pa\u017adzierniku 1942 r. liczb\u0119 kom\u00f3r zwi\u0119kszono o dziesi\u0119\u0107. Zagazowanie 2 tys. ludzi zajmowa\u0142o trzy godziny. W miar\u0119 udoskonalania procedury skr\u00f3cono ten czas do jednej-dw\u00f3ch godzin.<\/span><\/p>\n

Krzepicki uciek\u0142, ukrywaj\u0105c si\u0119 pod stosem ubra\u0144 w wagonie, kt\u00f3ry wyjecha\u0142 z Treblinki w drog\u0119 powrotn\u0105. Wysiad\u0142 w Stoczku i stamt\u0105d szed\u0142 pieszo. W drodze do Warszawy zosta\u0142 okradziony przez jakiego\u015b Polaka, ale dzi\u0119ki pomocy nieznanej \u201echrze\u015bcijanki\u201d, kt\u00f3ra da\u0142a mu schronienie, przetrwa\u0142. Ona te\u017c skontaktowa\u0142a go ze swoj\u0105 rodzin\u0105 w Warszawie, u kt\u00f3rej ukrywa\u0142 si\u0119 kilka dni po powrocie, a na pocz\u0105tku pa\u017adziernika wr\u00f3ci\u0142 do getta.<\/span><\/b><\/p>\n

\u017bydzi, strze\u017ccie si\u0119!<\/strong><\/p>\n

20 wrze\u015bnia 1942 r. czasopismo \u201eOjf der Wache\u201d opublikowa\u0142o drugi raport, tak\u017ce autorstwa Frydrycha, kt\u00f3ry zebra\u0142 dotychczasow\u0105 wiedz\u0119 na temat Treblinki i jak poprzednio ostrzega\u0142, \u017ce Niemcy k\u0142ami\u0105. Nie chodzi o \u017cadn\u0105 prac\u0119, bo w Treblince \u017bydzi\u00a0s\u0105 w straszliwy spos\u00f3b mordowani<\/i>. \u201e\u0141a\u017ania\u201d \u2013 a raczej \u201erze\u017ania\u201d, jak pisa\u0142 Frydrych \u2013\u00a0przyjmuje po 200 os\u00f3b co 15 minut. Jest zatem w stanie wymordowa\u0107 20 000 os\u00f3b w ci\u0105gu doby. W tym tkwi wyja\u015bnienie faktu sta\u0142ego przybywania ludzi do obozu, z kt\u00f3rego nie ma drogi powrotnej.<\/i>\u00a0S\u0142u\u017cba pomocnicza ze Stoczka \u2013\u00a0m\u0142odzi \u017bydzi uzbrojeni w kije<\/i>\u00a0\u2013 zbiera kosztowno\u015bci i pieni\u0105dze, a\u00a0Ukrai\u0144cy wypychaj\u0105 sobie nimi kieszenie<\/i>. (\u2026)\u00a0Wiele os\u00f3b nie chce odda\u0107 mordercom dobytku, rozrywaj\u0105 pieni\u0105dze, zakopuj\u0105 kosztowno\u015bci. W obozie odbywa si\u0119 du\u017cy handel alkoholem, kt\u00f3ry produkowany jest z ludzkiego moczu i os\u0142adzany sacharyn\u0105.\u00a0<\/i>(\u2026)\u00a0Gdy wieje wiatr, sw\u0105d zw\u0142ok palonych w Treblince dochodzi a\u017c do Ma\u0142kini. Tak wi\u0119c okoliczna ludno\u015b\u0107 \u017cydowska wie dobrze, co si\u0119 dzieje w Treblince.\u00a0<\/i>(\u2026)\u00a0Wniosek zatem jest nast\u0119puj\u0105cy: Nie da\u0107 si\u0119 z\u0142apa\u0107! Ukrywa\u0107 si\u0119! Nie da\u0107 si\u0119 oszuka\u0107 \u017cadnymi rejestracjami, selekcjami, numerkami! \u017bydzi, pomagajcie sobie nawzajem, troszczcie si\u0119 o dzieci!\u00a0<\/i>(\u2026)\u00a0Policja \u017cydowska powinna by\u0107 bojkotowana! Nie wierzcie im! Strze\u017ccie si\u0119 ich! Stawiajcie im op\u00f3r! Wszyscy jeste\u015bmy \u017co\u0142nierzami na straszliwym froncie!<\/i><\/span><\/p>\n

Relacja Frydrycha nie pozostawia\u0142a z\u0142udze\u0144, wi\u0119c ju\u017c na pocz\u0105tku Wielkiej Akcji w getcie powsta\u0142a \u017bydowska Organizacja Bojowa, kt\u00f3ra zacz\u0119\u0142a gromadzi\u0107 bro\u0144. 19 kwietnia 1943 r. wybuch\u0142o powstanie. Zalman Frydrych walczy\u0142, przenosi\u0142 bro\u0144 z aryjskiej strony.\u00a0Jak zacz\u0119li strzela\u0107<\/i>\u00a0\u2013 wspomina\u0142 Marek Edelman \u2013\u00a0powiedzia\u0142, \u017ce ma c\u00f3rk\u0119 w klasztorze, w Zamo\u015bciu, \u017ce on nie prze\u017cyje tego, a ja prze\u017cyj\u0119, wi\u0119c mam zaj\u0105\u0107 si\u0119 po wojnie t\u0105 c\u00f3rk\u0105.<\/i><\/span><\/p>\n

Frydrych \u2013 jak przewidywa\u0142 \u2013 zgin\u0105\u0142 w powstaniu. Nie prze\u017cyli wojny tak\u017ce najs\u0142ynniejsi uciekinierzy z \u201efabryki \u015bmierci\u201d \u2013 Abraham Krzepicki i Dawid Nowodworski \u2013 obaj r\u00f3wnie\u017c zgin\u0119li z broni\u0105 w r\u0119ku. W maju powstanie upad\u0142o.<\/span><\/p>\n

Wielka Akcja zako\u0144czy\u0142a si\u0119 21 wrze\u015bnia 1943 r. Wed\u0142ug danych \u017bydowskiego Instytutu Historycznego do Treblinki wywieziono oko\u0142o 265 tys. \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

\n

\u0179r\u00f3d\u0142a: \u201eArchiwum Ringelbluma\u201d, \u017bydowski Instytut Historyczny, Marek Edelman, \u201eZd\u0105\u017cy\u0107 przed Panem Bogiem\u201d, Krak\u00f3w 2003, Abraham Lewin, \u201eDziennik\u201d, Warszawa 2016, Mary Berg, \u201ePami\u0119tnik Mary Berg. Relacja o dorastaniu w warszawskim getcie\u201d, Warszawa 2016<\/i><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zalman Frydrych. Zwiadowca z warszawskiego getta pojecha\u0142 w \u015blad za transportami \u015bmierci do Treblinki. I wr\u00f3ci\u0142 Marta Grzywacz Zalman Frydrych ps. ‘Zygmunt’ – urodzony w 1911 r. w chasydzkiej rodzinie w Warszawie, \u017co\u0142nierz Wojska Polskiego, zwiadowca, uczestnik kampanii wrze\u015bniowej i jeniec obozu w K\u00f6nigsbergu (Kr\u00f3lewcu), filii KL Stutthof (Fot. \u017bydowski Instytut Historyczny) “‘\u0141a\u017ania’ przyjmuje po […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/63112"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=63112"}],"version-history":[{"count":12,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/63112\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":63137,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/63112\/revisions\/63137"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=63112"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=63112"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=63112"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}