{"id":63152,"date":"2018-08-07T17:09:42","date_gmt":"2018-08-07T15:09:42","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=63152"},"modified":"2018-08-07T06:30:04","modified_gmt":"2018-08-07T04:30:04","slug":"13-09-20","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=63152","title":{"rendered":"Roman odmawia\u0142 wyj\u015bcia z getta. Andrzej przetrwa\u0142 dzi\u0119ki Iwaszkiewiczom. Gustaw pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo\u2026 A inni?"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Roman odmawia\u0142 wyj\u015bcia z getta. Andrzej przetrwa\u0142 dzi\u0119ki Iwaszkiewiczom. Gustaw pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo\u2026 A inni?<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

BEATA MODRZEJEWSKA<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

S\u0142yszymy: Kramsztyk. My\u015blimy: Roman i s\u0142ynny rysunek \u201eRodzina \u017cydowska w getcie\u201d. Czasem dodajemy: J\u00f3zef i \u201eCzarodziejska G\u00f3ra\u201d. A przecie\u017c familia Kramsztyk\u00f3w obfituje w wiele barwnych, przedwojennych postaci. Na koniec tragicznych. Ludzkie \u017cycie, rado\u015bci, troski kurcz\u0105 si\u0119 do suchych danych metrykalnych, urz\u0119dowych zapis\u00f3w, dyplom\u00f3w, czy dedykacji. Wyci\u0105gnijmy je z pami\u0119ci.<\/strong><\/p>\n

22 lipca przejdzie ulicami Warszawy si\u00f3dmy Marsz Pami\u0119ci. Data, przez lata kojarzona z komunistycznym \u015bwi\u0119tem, jest \u015bci\u015ble zwi\u0105zana z tragicznym losem polskich \u017byd\u00f3w. 22 lipca 1942 roku Niemcy rozpocz\u0119li deportacj\u0119 mieszka\u0144c\u00f3w warszawskiego getta do Treblinki. Tegoroczny Marsz dedykowany jest Szmulowi Zygielbojmowi, dzia\u0142aczowi Bundu, kt\u00f3ry po wielu pr\u00f3bach wzruszenia Zachodu losem \u017byd\u00f3w na terenie okupowanej Polski, w akcie solidarno\u015bci z bojownikami getta pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo.\u00a0<\/span><\/p>\n

W tym roku mija 75. rocznica \u015bmierci Zygielbojma. Jak informuje organizator marszu \u2013 \u017bydowski Instytut Historyczny \u2013 przejdzie on \u201espod pomnika Umschlagplatz i przemierzy symboliczn\u0105 tras\u0119 ulicami Stawki, Dubois, Zamenhofa, Anielewicza, Andersa, a\u017c do al. Solidarno\u015bci i budynku \u017bydowskiego Instytutu Historycznego\u201d. Nazwy wymienionych ulic pokazuj\u0105, jak szybkie jest przemijanie i jak nowe \u017cycie zasklepia \u015blady po przesz\u0142o\u015bci. Przedwojenny mieszkaniec Warszawy nie tylko nie mia\u0142by poj\u0119cia, gdzie biegnie Solidarno\u015bci, Dubois, Anielewicza, pewnie nawet nie m\u00f3g\u0142by si\u0119 zorientowa\u0107, w jakiej dzielnicy si\u0119 znajduje \u2013 powojenna odbudowa wyznaczy\u0142a nowy przebieg ulic.<\/span><\/p>\n

Wojna, Zag\u0142ada, przesiedlenia, nieub\u0142agany up\u0142yw czasu oddzielaj\u0105 nas od przesz\u0142o\u015bci. Wystarczy prze\u015bledzi\u0107 losy w\u0142asnych przodk\u00f3w, by zobaczy\u0107, jak trudnym zadaniem jest podr\u00f3\u017c w miniony dawno czas. Ludzkie \u017cycie, rado\u015bci, troski kurcz\u0105 si\u0119 do suchych danych metrykalnych, urz\u0119dowych zapis\u00f3w, dyplom\u00f3w, czy dedykacji. Nawet osoby popularne, bywa\u0142e w \u015bwiecie, znane z nazwiska okazuj\u0105 si\u0119 jednowymiarowe. Wyj\u015bcie poza to, co powszechnie wiadome, okazuje si\u0119 niezwykle trudne.\u00a0<\/span><\/p>\n

Gdyby mu si\u0119 chcia\u0142o, by\u0142by lepszy od Tuwima<\/b><\/p>\n

J\u00f3zef Kramsztyk (urodzony 29 kwietnia 1890 roku) by\u0142 popularn\u0105 postaci\u0105 przedwojennego literackiego \u015bwiatka. Fizyk (dyplom z Uniwersytetu w Heidelbergu), t\u0142umacz literatury pi\u0119knej (m.in. \u201eCzarodziejskiej G\u00f3ry\u201d Tomasza Manna i \u201eDziadka do orzech\u00f3w\u201d E.T.A. Hoffmanna). Warszawiak.\u00a0<\/span><\/p>\n

Przed wojn\u0105 mo\u017cna by\u0142o codziennie min\u0105\u0107 go na Jasnej, Kredytowej, Mazowieckiej. Chyba, \u017ce akurat przebywa\u0142 na kuracji przeciwgru\u017aliczej, bo cierpia\u0142 na t\u0119 chorob\u0119, kt\u00f3ra skr\u00f3ci\u0142a jego \u017cycie. Posta\u0107 zapomniana. Pami\u0119\u0107 o nim przetrwa\u0142a w anegdocie.\u00a0<\/span><\/p>\n

Antoni S\u0142onimski opisa\u0142 go w \u201eAlfabecie wspomnie\u0144\u201d jako flegmatyka i leniucha, kt\u00f3ry z \u201eMa\u0142ej Ziemia\u0144skiej\u201d do \u201eDu\u017cej Ziemia\u0144skiej\u201d je\u017adzi\u0142 doro\u017ck\u0105, za\u015b kiedy po\u0142o\u017cy\u0142 si\u0119 na gazecie, a chcia\u0142 j\u0105 przeczyta\u0107, wyrywa\u0142 j\u0105 spod siebie, bo nie chcia\u0142o mu si\u0119 wsta\u0107. Cz\u0142owiek, kt\u00f3ry twierdzi\u0142, \u017ce pisa\u0142by lepsze wiersze ni\u017c Tuwim, gdyby mu si\u0119 chcia\u0142o. \u201ePowiedzia\u0142em mu kiedy\u015b, \u017ce jest postaci\u0105 z Prusa. \u00bbNied\u0142ugo powiecie, \u017ce Matka Boska te\u017c by\u0142a z Prusa\u00ab\u201d \u2013 mia\u0142 odpowiedzie\u0107 S\u0142onimskiemu. \u201eJeden z uroczych warszawskich orygina\u0142\u00f3w\u2026 Filozof niet\u0119gi i t\u0142umacz nienajlepszy\u201d \u2013 doda\u0142 o nim polski poeta, dramaturg i satyryk. Poda\u0142 jeszcze dwie anegdoty, utrwalaj\u0105ce wspomnienie po swym znajomym, zmar\u0142ym w 1932 roku. By\u0142 rok 1974<\/span>.<\/p>\n

Ok\u0142adka ksi\u0105\u017cki Krzysztofa Prochaski, na zdj\u0119ciu J\u00f3zef Kramsztyk. Fot. wydawca<\/em><\/span><\/p>\n

W niedawno wydanej ksi\u0105\u017cce Krzysztofa Prochaski \u201eJ\u00f3zef Kramsztyk. Pasjans rodzinny, towarzyski, literacki i naukowy\u201d autor przytacza list prof. Stanis\u0142awa Hartmana, kt\u00f3ry zosta\u0142 wys\u0142any do S\u0142onimskiego wkr\u00f3tce po tym, jak jego tekst o Kramsztyku zamieszczono w czasopi\u015bmie \u201ePolityka\u201d. Prof. Hartman, siostrzeniec J\u00f3zefa, zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 z pro\u015bba o zmian\u0119 wspomnienia o wuju. Polemizowa\u0142 z \u201eportretem sympatycznego nieroba\u201d, jaki nakre\u015bli\u0142 S\u0142onimski, przypominaj\u0105c osi\u0105gni\u0119cia zawodowe wuja jako fizyka i chemika. A tak\u017ce to, \u017ce jego t\u0142umaczenia by\u0142y wysoko cenione i jego zmagania z chorob\u0105.<\/span><\/p>\n

\u201eWiem, \u017ce wuj uwa\u017ca\u0142 Pana za swojego wielkiego przyjaciela. To, co Pan napisze o nim w ksi\u0105\u017cce, b\u0119dzie wa\u017cne i mo\u017ce by\u0107 o J\u00f3zefie Kramsztyku wspomnieniem ostatnim. Dlatego w\u0142a\u015bnie prosz\u0119 o rewizj\u0119 tekstu i o to, by Pan, nawet w tym zwiewnym szkicu, bo rozumiem, \u017ce nie o fotografie tu chodzi, nie pomin\u0105\u0142 ani tego, \u017ce to by\u0142 cz\u0142owiek m\u0105dry, ani \u017ce by\u0142 chory\u201d \u2013 pisa\u0142 Stanis\u0142aw Hartman do Antoniego S\u0142onimskiego. Nie otrzyma\u0142 odpowiedzi, a w publikacji ksi\u0105\u017ckowej biogram J\u00f3zefa pozosta\u0142 bez zmian.<\/span><\/p>\n

Trudno korygowa\u0107 cudz\u0105 pami\u0119\u0107, bowiem ka\u017cdy mo\u017ce mie\u0107 w niej co innego. Cytowany w ksi\u0105\u017cce Leopold Infeld tak wspomina\u0142 J\u00f3zefa: \u201eKramsztyk t\u0142umaczy\u0142 \u00bbCzarodziejsk\u0105 G\u00f3r\u0119\u00ab Manna, ale wszystko, co robi\u0142, m\u0119czy\u0142o go, bo by\u0142 s\u0142abego zdrowia. (\u2026) Kawiarnia by\u0142a jego \u017cywio\u0142em i chocia\u017c, jak twierdzi\u0142, nudzi\u0142y go dowcipy Fiszera i S\u0142onimskiego, jednak z kawiarni odchodzi\u0142 ostatni. Lubi\u0142 tylko dowcipy czysto nonsensowne i za klasyczny uwa\u017ca\u0142 ten: Wchodzi go\u015b\u0107 do restauracji i zamawia du\u017c\u0105, bardzo du\u017c\u0105 misk\u0119 kompotu, k\u0142adzie t\u0119 misk\u0119 na g\u0142ow\u0119 tak, \u017ce ca\u0142y kompot sp\u0142ywa mu po marynarce. \u00bbCo pan robi\u00ab \u2013 wo\u0142a kelner, a na to go\u015b\u0107: \u00bbPrzepraszam, by\u0142em pewny, \u017ce to szpinak\u00ab\u201d.<\/span><\/p>\n

Warszawskie, polskie i \u017cydowskie familie\u00a0<\/b><\/p>\n

Krzysztof Prochaska opisa\u0142 nie tylko to, co mo\u017cna by\u0142o znale\u017a\u0107 na temat J\u00f3zefa Kramsztyka, ale zarysowa\u0142 ca\u0142y archipelag rodzinnych powi\u0105za\u0144. A wi\u0119c (w r\u00f3\u017cnym stopniu szczeg\u00f3\u0142owo\u015bci) przywraca pami\u0119ci warszawskie, polskie i \u017cydowskie familie: Muttermilch\u00f3w, Nussbaum\u00f3w, Wetrheim\u00f3w z przyleg\u0142o\u015bciami. Jego ksi\u0105\u017cka sk\u0142ada si\u0119 w\u0142a\u015bciwie z samych biogram\u00f3w, ale \u017cycie wielu z opisanych cz\u0142onk\u00f3w tego klanu, to temat na powie\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Izaak Kramsztyk<\/strong> (1814-1899) \u2013 rabin post\u0119powy, prawnik, polski patriota. Zdj\u0119cie z 1861 roku, kiedy to na znak solidarno\u015bci z duchowie\u0144stwem katolickim, kt\u00f3re zamkn\u0119\u0142o ko\u015bcio\u0142y po zbezczeszczeniu ich przez Kozak\u00f3w rozbijaj\u0105cych pochody niepodleg\u0142o\u015bciowe, nakaza\u0142 zamkni\u0119cie wszystkich warszawskich synagog. Za udzia\u0142 w maniefstacjach patriotycznych, aresztowany i osadzony w Cytadeli. Po wybuchu powstania styczniowego zes\u0142any na Syberi\u0119. Fot. Wikimedia, \u017ar\u00f3d\u0142: Stefan Kieniewicz \u201ePowstanie styczniowe 1863\u201d<\/em><\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

Cho\u0107by Ewa Kramszytk\u00f3wna, wnuczka znanego warszawskiego kaznodziei, Izaaka Kramsztyka, absolwenta Warszawskiej Szko\u0142y Rabin\u00f3w, kt\u00f3ry za zaanga\u017cowanie w spraw\u0119 polsk\u0105 by\u0142 aresztowany i zes\u0142any na Syberi\u0119. By\u0142 zwolennikiem asymilacji, ale pozosta\u0142 przy wyznaniu moj\u017ceszowym, podobnie jak jego synowie, m.in. ojciec Ewy \u2013 Jakub i Zygmunt Kramsztyk, jej stryj i opiekun po \u015bmierci rodzic\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Ewa studiowa\u0142a fizyk\u0119 i matematyk\u0119 na Uniwersytecie Jagiello\u0144skim. W 1903 roku przesz\u0142a na katolicyzm. Zerwa\u0142a narzecze\u0144stwo z historykiem i dyplomat\u0105 Szymonem Askenazym i po\u015blubi\u0142a Franciszka Bujaka, ch\u0142opskiego syna, nies\u0142ychanie zdolnego historyka dziej\u00f3w gospodarczych, kt\u00f3ry p\u00f3\u017aniej zosta\u0142 rektorem Uniwersytetu. \u015alub pary w ko\u015bciele Franciszkan\u00f3w zosta\u0142 odnotowany w kronice towarzyskiej Krakowa. Ewa zmar\u0142a przedwcze\u015bnie. Mia\u0142a zaledwie 30 lat.<\/span><\/p>\n

\u201eSta\u0142a si\u0119 ofiar\u0105 stanu wiedzy i swego rodzaju dezynwoltury \u00f3wczesnej medycyny\u201d \u2013 pisze Prochaska. Latem 1907 roku Ewa skr\u0119ci\u0142a nog\u0119 na spacerze w Tatrach. Leczona przez renomowanych lekarzy w kurortach zagranicznych, poddawana r\u00f3\u017cnym zabiegom, w\u0142\u0105cznie z modnymi w\u00f3wczas na\u015bwietleniami promieniami Roentgena, nie zdrowia\u0142a. Doprowadzi\u0142o to do tego, \u017ce stan zapalny w nodze oraz upa\u0142y we w\u0142oskim Grado, gdzie uda\u0142a si\u0119 z rodzin\u0105 na wakacje, przyprawi\u0142y j\u0105 o udar m\u00f3zgu i \u015bmier\u0107 we wrze\u015bniu 1909 roku. Osieroci\u0142a troje dzieci: Zofi\u0119 Ew\u0119, Jakuba i Stanis\u0142awa.<\/span><\/p>\n

Pami\u0105tki po Ewie Kramsztyk, m.in. secesyjna cukiernica i szczypce do cukru, znajduj\u0105 si\u0119 w zbiorach Polin Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich.<\/span><\/p>\n

Bierut w Julisinie<\/strong><\/p>\n

Inna kobiet\u0105 tego klanu by\u0142a zapomniana zupe\u0142nie Julia z Kramsztyk\u00f3w Wertheimowa, \u017cona Gustawa Wertheima, pierwszego dyrektora warszawskich tramwaj\u00f3w elektrycznych, dyrektora zak\u0142ad\u00f3w \u201ePocisk\u201d, kolekcjonera sztuki. To on zbudowa\u0142 dla \u017cony, nazwan\u0105 jej imieniem, luksusow\u0105 will\u0119 w Konstancinie. Will\u0119 Julisin zaprojektowa\u0142 Czes\u0142aw Przybylski, architekt m.in. \u201eDomu bez kant\u00f3w\u201d w Warszawie.<\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Niesamowite zdj\u0119cie z dnia 4 pa\u017adziernika 1939 roku \u2013 willa \u201eJulisin\u201d Wertheim\u00f3w na Kr\u00f3lewskiej G\u00f3rze zaj\u0119ta przez niemieckich \u017co\u0142nierzy. Willa rodziny tragicznie do\u015bwiadczonej wojn\u0105 – konfiskata willi przez Niemc\u00f3w w pierwszych miesi\u0105cach wojny, straszliwe do\u015bwiadczenia kraju a przede wszystkim \u015bmier\u0107 \u017cony, Julii, \u015bmiertelne skatowanej przez gestapo, przekroczy\u0142y wytrzyma\u0142o\u015b\u0107 Gustawa Wertheima, kt\u00f3ry w 1939 roku pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo. A tak wspomina wizyt\u0119 w Julisinie w pierw…<\/span><\/em><\/span><\/p>\n

Visa mer<\/span><\/span><\/a><\/span><\/span><\/em><\/span><\/strong><\/span><\/p>\n

W Julisinie odbywa\u0142y si\u0119 wieczory artystyczne, literackie, muzyczne. Grywa\u0142 tu m.in. Artur Rubinstein. Julia z Kramszytk\u00f3w by\u0142a wspominana jako go\u015bcinna, eteryczna pani.<\/span><\/p>\n

rekomendowa\u0142: Leon Rozenbaum<\/em><\/span>
\n\"\"<\/p>\n

Znajomy pary Stanis\u0142aw Mayer notowa\u0142: \u201eTragedia Gustaw\u00f3w by\u0142a pierwszym ostrze\u017ceniem nadchodz\u0105cych prze\u015bladowa\u0144. Po rewizji w ich domu zostali aresztowani; prawdopodobnie ich nerwy nie wytrzyma\u0142y\u2026 Nast\u0119pnego dnia on zosta\u0142 zwolniony za okupem i powiedziano mu, \u017ce jego \u017cona te\u017c b\u0119dzie uwolniona (nie przebywali w tym samym areszcie). Kiedy jednak nie wr\u00f3ci\u0142a, Gustaw znowu zwr\u00f3ci\u0142 si\u0119 do w\u0142adz wi\u0119ziennych, kt\u00f3re poinformowa\u0142y go, \u017ce jego \u017cona odebra\u0142a sobie \u017cycie i mo\u017ce zabra\u0107 jej cia\u0142o do pochowania, ale tylko pod warunkiem, \u017ce nie b\u0119dzie przeprowadzona sekcja zw\u0142ok. To znaczy\u0142o, oczywi\u015bcie, \u017ce zosta\u0142a zamordowana. Podczas pogrzebu Niemcy zarekwirowali dom Gustawa. Po kilku tygodniach Gustaw nie m\u00f3g\u0142 tego d\u0142u\u017cej wytrzyma\u0107 i pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo\u201d.<\/span><\/p>\n

Podczas okupacji Julisin zajmowa\u0142 gubernator dystryktu warszawskiego Ludwig Fischer. A po nim \u2013 Boles\u0142aw Bierut. To miejsce naznaczone histori\u0105 znikn\u0119\u0142o ju\u017c w XXI wieku \u2013 dom zr\u00f3wna\u0142 z ziemi\u0105 deweloper. Mimo wyroku s\u0105dowego nakazuj\u0105cego odbudow\u0119, Julisin nie zmartwychwsta\u0142.<\/span><\/p>\n

Prorocza fotografia<\/b><\/p>\n

Najs\u0142ynniejszym przedstawicielem rodu Kramsztyk\u00f3w by\u0142 i pozosta\u0142 malarz Roman Kramsztyk, kt\u00f3ry czu\u0142 si\u0119 Polakiem, a zgin\u0105\u0142 w getcie warszawskim. Mia\u0142 pecha: w\u0142a\u015bciwie od 1922 r. na sta\u0142e mieszka\u0142 i tworzy\u0142 w Pary\u017cu, swoj\u0105 ojczyzn\u0119 tylko odwiedza\u0142. Niestety, podczas pobytu w Polsce w roku 1939 tu zasta\u0142 go wybuch wojny.<\/span><\/p>\n

Nawet w getcie nie przestawa\u0142 malowa\u0107. Utrwala\u0142 sceny z zag\u0142ady \u017byd\u00f3w, g\u0142\u00f3d, n\u0119dz\u0119, straszn\u0105 \u015bmier\u0107.<\/span><\/p>\n

Jego losy zosta\u0142y ju\u017c wcze\u015bniej zbadane, co nie znaczy, \u017ce mogli\u015bmy pozna\u0107 jego motywacje (odmawia\u0142 wyj\u015bcia z getta), czy okoliczno\u015bci \u015bmierci (zgin\u0105\u0142 w pierwszych dniach likwidacji getta, zastrzelony na ulicy). Pami\u0105tki po nim znajduj\u0105 si\u0119 m.in. w Polin, a obrazy w wielu muzeach.<\/span><\/p>\n

Roman Kramsztyk na wystawie swoich prac w Instytucie Propagandy Sztuki w Warszawie, listopad 1932 roku. Fot. NAC\/Ilustrowany Kurier Codzienny<\/span><\/em><\/p>\n

Fotorgafia przedstawiaj\u0105ca Stasia Kramsztyka w warszawskim ZOO. Fot. S\u017bIH-130\/4, zbiory Muzeum Historii \u017byd\u00f3w Polskich POLIN<\/em><\/span><\/p>\n

Inny przedstawiciel rodu, mecenas Andrzej Kramsztyk do getta nie poszed\u0142. Ukrywa\u0142 si\u0119 razem z najbli\u017cszymi. Przetrwa\u0142 m.in. dzi\u0119ki pomocy rodziny Iwaszkiewicz\u00f3w. C\u00f3rka Andrzeja, Joanna, podczas okupacji i ukrywania si\u0119 zachorowa\u0142a na zapalenie \u015blepej kiszki. Przesz\u0142a tajn\u0105 operacj\u0119 i prze\u017cy\u0142a. Zosta\u0142a matk\u0105\u2026 Krzysztofa Prochaski.<\/span><\/p>\n

Osob\u0105 szczeg\u00f3ln\u0105, kt\u00f3r\u0105 spotykamy w ksi\u0105\u017cce, jest Sta\u015b Kramsztyk, urodzony w 1923 roku. Typowy przedstawiciel m\u0142odzie\u017cy przedwojennej.<\/span><\/p>\n

Zakochany w Polsce i polskiej niepodleg\u0142o\u015bci. Zdolny rysownik, stawiaj\u0105cy pierwsze kroki jako akwarelista, patriota. Ucze\u0144, kt\u00f3ry szkicowa\u0142 mapy Europy i robi\u0142 wypisy z literatury. Chorowa\u0142 na gru\u017alic\u0119. To sprawi\u0142o, \u017ce przed wojn\u0105 nie m\u00f3g\u0142 w pe\u0142ni rozwin\u0105\u0107 swoich talent\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Wojna zasta\u0142a go w sanatorium w Otwocku. Tam zmar\u0142 w 1941 roku. Zosta\u0142 pochowany na cmentarzu katolickim, a jego gr\u00f3b przetrwa\u0142 do dzi\u015b. To poruszaj\u0105ce, \u017ce choroba, kt\u00f3ra go zabija\u0142a, sprawi\u0142a, i\u017c spotka\u0142 go los ca\u0142kiem osobny. Zmar\u0142 przedwcze\u015bnie. W pami\u0119\u0107 zapada jedno jego zdj\u0119cie: 14-latek patrzy powa\u017cnie w obiektyw, na kolanach ma lwa. Zwierzak odwraca g\u0142ow\u0119 od obiektywu. Cz\u0142owiek jest czujny, zwierz\u0119 zasmucone. Dziwna, prorocza fotografia.\u00a0<\/span><\/p>\n

\u2013 Beata Modrzejewska
\n<\/i><\/strong><\/p>\n

\n

Krzysztof Prochaska \u201eJ\u00f3zef Kramsztyk. Pasjans rodzinny, towarzyski, literacki i naukowy\u201d, Wydawnictwo: Semper. Wydawnictwo Naukowe, 2018<\/i><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Roman odmawia\u0142 wyj\u015bcia z getta. Andrzej przetrwa\u0142 dzi\u0119ki Iwaszkiewiczom. Gustaw pope\u0142ni\u0142 samob\u00f3jstwo\u2026 A inni? BEATA MODRZEJEWSKA S\u0142yszymy: Kramsztyk. My\u015blimy: Roman i s\u0142ynny rysunek \u201eRodzina \u017cydowska w getcie\u201d. Czasem dodajemy: J\u00f3zef i \u201eCzarodziejska G\u00f3ra\u201d. A przecie\u017c familia Kramsztyk\u00f3w obfituje w wiele barwnych, przedwojennych postaci. Na koniec tragicznych. Ludzkie \u017cycie, rado\u015bci, troski kurcz\u0105 si\u0119 do suchych danych […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/63152"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=63152"}],"version-history":[{"count":10,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/63152\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":63176,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/63152\/revisions\/63176"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=63152"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=63152"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=63152"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}