{"id":63312,"date":"2018-08-19T17:09:43","date_gmt":"2018-08-19T15:09:43","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=63312"},"modified":"2018-08-19T17:17:13","modified_gmt":"2018-08-19T15:17:13","slug":"19-09-32","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=63312","title":{"rendered":"Pomagali\u015bmy Niemcom zabija\u0107 \u017byd\u00f3w"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Prof. Jan Grabowski: Pomagali\u015bmy Niemcom zabija\u0107 \u017byd\u00f3w<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Miros\u0142aw Maciorowski
\n<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Jan Grabowski<\/strong><\/em><\/span><\/p>\n

 <\/p>\n

M\u0142oda \u017byd\u00f3wka, uciekaj\u0105c przed Polakami, dotar\u0142a a\u017c do tartaku pod Sadownem. Tam pad\u0142a, nieprzytomna. Rano wok\u00f3\u0142 niej zgromadzi\u0142 si\u0119 t\u0142um. M\u0142ody Polak, robotnik, usi\u0142owa\u0142 \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 z niej sk\u00f3rzane buty. Przemoczone przywar\u0142y do sk\u00f3ry. Polecia\u0142 po siekier\u0119, by odr\u0105ba\u0107 jej nogi z butami poni\u017cej kolan.<\/strong><\/p>\n

\n
\n

Z PROF. JANEM GRABOWSKIM* ROZMAWIA MIROS\u0141AW MACIOROWSKI<\/strong><\/p>\n

 <\/p>\n

Miros\u0142aw Maciorowski: Co jest z\u0142ego w upami\u0119tnianiu polskich Sprawiedliwych w\u015br\u00f3d Narod\u00f3w \u015awiata?<\/b><\/p>\n<\/section>\n

<\/section>\n
Prof. Jan Grabowski: Nic, zas\u0142uguj\u0105 na pami\u0119\u0107 \u2013 ale bardzo wa\u017cny jest kontekst upami\u0119tniania.<\/span><\/section>\n
<\/section>\n
Czytaj\u0105c pana felietony, mam jednak wra\u017cenie, \u017ce ma pan z tym jaki\u015b problem. A przecie\u017c ponad 6600 drzewek w Yad Vashem to bardzo du\u017co.<\/b><\/section>\n
<\/section>\n
\u2013 Oczywi\u015bcie, ale uwa\u017cam, \u017ce wykorzystuje si\u0119 Sprawiedliwych w cyniczny i niegodziwy spos\u00f3b. Maj\u0105 zas\u0142oni\u0107 w\u0142a\u015bnie to, z czym Polacy nie potrafi\u0105 sobie poradzi\u0107 \u2013 problem nierozliczonych zbrodni na \u017bydach.<\/span><\/section>\n<\/section>\n
<\/section>\n
Jak mam ocenia\u0107 to, \u017ce Tadeusz Rydzyk buduje Sprawiedliwym kaplic\u0119? Przecie\u017c w\u00a0Radiu<\/strong><\/span><\/a>\u00a0Maryja ca\u0142ymi latami mo\u017cna by\u0142o us\u0142ysze\u0107 antysemickie tre\u015bci. Jak mam ocenia\u0107 to, \u017ce kult Sprawiedliwych zaczyna uprawia\u0107 skrajna prawica \u2013 mi\u0142o\u015bnicy ONR i NSZ? To nic innego, jak pr\u00f3ba przedstawienia dzia\u0142alno\u015bci Sprawiedliwych jako normy zachowa\u0144 Polak\u00f3w w czasie okupacji. A to jest przecie\u017c bezczelne fa\u0142szowanie historii.<\/span><\/section>\n
<\/section>\n
Sprawiedliwi zas\u0142u\u017cyli na uhonorowanie, ale ka\u017cdy z nich podj\u0105\u0142 bohatersk\u0105, lecz jednak indywidualn\u0105 decyzj\u0119: pojedynczy Kowalski, Nowak czy rodzina Ulm\u00f3w. Natomiast ludzie, kt\u00f3rzy dzi\u015b kreuj\u0105 polityk\u0119 historyczn\u0105, lansuj\u0105 tez\u0119, \u017ce ca\u0142y polski nar\u00f3d tak si\u0119 zachowywa\u0142.\u00a0A nar\u00f3d zachowywa\u0142 si\u0119 bardzo r\u00f3\u017cnie, w znacznej cz\u0119\u015bci bardzo \u017ale, i trzeba umie\u0107 si\u0119 z tym zmierzy\u0107, a nie zas\u0142ania\u0107 si\u0119 Sprawiedliwymi.<\/span><\/section>\n

Widok na getto w W\u0119growie (w 1939 r. woj. lubelskie dzi\u015b mazowieckie) w 1941 r. Na mocy paktu Ribbentrop-Mo\u0142\u0142otow W\u0119gr\u00f3w po zaj\u0119ciu Polski przez Wehrmacht i Armi\u0119 Czerwon\u0105 mia\u0142 si\u0119 znale\u017a\u0107 w strefie sowieckiej, ale po korekcie ustale\u0144 znalaz\u0142 si\u0119 pod okupacj\u0105 niemieck\u0105. Przed wojn\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska w mieszka\u0142a tu w sztetlu, czyli osobnej dzielnicy, kt\u00f3ra zosta\u0142a przekszta\u0142cona w getto. Archiwum Muzeum Bojownik\u00f3w Getta (Ghetto Fighters’ House) w kibucu Lochame ha-Geta’ot<\/em><\/span><\/p>\n

Zreszt\u0105 jak te ponad 6600 polskich drzewek skonfrontuje si\u0119 z liczb\u0105 \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy uciekli z gett i szukali ratunku, a znale\u017ali \u015bmier\u0107 z r\u0119ki lub przy wsp\u00f3\u0142udziale Polak\u00f3w, to nagle si\u0119 okazuje, \u017ce brakuje powod\u00f3w do narodowej pychy.<\/span><\/p>\n

Liczba, kt\u00f3r\u0105 pan podaje \u2013 200 tys. \u017byd\u00f3w zamordowanych przez Polak\u00f3w \u2013 wywo\u0142uje wielkie kontrowersje. Kwestionuj\u0105 j\u0105 prawicowi historycy i publicy\u015bci. Bronis\u0142aw Wildstein, cz\u0142onek polsko-izraelskiej grupy ds. dialogu historyczno-prawnego, stwierdzi\u0142 niedawno w Radiu RMF, \u017ce nie wiadomo, na jakiej podstawie pan to oszacowa\u0142.<\/b><\/p>\n

\u2013 Nigdy nie m\u00f3wi\u0142em o 200 tys. \u017byd\u00f3w zamordowanych w\u0142asnor\u0119cznie przez Polak\u00f3w. Panu Wildsteinowi najwyra\u017aniej myl\u0105 si\u0119 poj\u0119cia. M\u00f3wi\u0142em, \u017ce wed\u0142ug moich szacunk\u00f3w Polacy mog\u0105 by\u0107 odpowiedzialni lub wsp\u00f3\u0142odpowiedzialni za \u015bmier\u0107 wi\u0119kszo\u015bci tych ludzi \u2013 a to wa\u017cne rozr\u00f3\u017cnienie. Bo cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w niew\u0105tpliwie zgin\u0119\u0142a bezpo\u015brednio z polskiej r\u0119ki, a cz\u0119\u015b\u0107 zabili\u00a0Niemcy<\/strong><\/span><\/a>,<\/strong><\/span> lecz na skutek polskich donos\u00f3w b\u0105d\u017a te\u017c po tym, jak Polacy doprowadzili i oddali \u017cydowskie ofiary w r\u0119ce niemieckiej policji.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n

Ile os\u00f3b potrzeba, by zabi\u0107 1 mln ludzi? Oto jak mordowano w Auschwitz<\/h4>\n

Jak pan to wyliczy\u0142?<\/b><\/p>\n

\u2013 Gdy wiosn\u0105 1942 r. Niemcy przyst\u0105pili do likwidacji gett w Generalnej Guberni oraz na ziemiach polskich wcielonych do Rzeszy, \u017cy\u0142o w nich ok. 2,5 mln \u017byd\u00f3w. Z tym szacunkiem historycy nie maj\u0105 problemu i nie wzbudza on wi\u0119kszych kontrowersji.\u00a0<\/span>
\nW wyniku likwidacji gett wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w przetransportowano do oboz\u00f3w zag\u0142ady i tam zamordowano. Ale cz\u0119\u015b\u0107 uciek\u0142a podczas akcji likwidacyjnych. Nie wiemy dok\u0142adnie ilu. Szymon Datner, cz\u0119sto cytowany polski historyk \u017cydowskiego pochodzenia, m\u00f3wi\u0142 o 200-250 tys. \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy schronili si\u0119 po aryjskiej stronie. Z kolei izraelski badacz Samuel Krakowski twierdzi\u0142, \u017ce mog\u0142o ich by\u0107 a\u017c 300 tys. O 300 tys. uciekinierach z gett wspominaj\u0105 te\u017c materia\u0142y IPN, cho\u0107 akurat to, co s\u0105dzi o Zag\u0142adzie ta instytucja, w oczach badaczy ma niewielkie znaczenie.<\/span><\/p>\n

A pan?<\/b><\/p>\n

\u2013 Zgadzam si\u0119 z tymi ocenami. Uwa\u017cam, \u017ce w czasie likwidacji gett ok. 250 tys. \u017byd\u00f3w salwowa\u0142o si\u0119 ucieczk\u0105.<\/span><\/p>\n

Kolejny szacunek dotyczy tego, ilu z nich prze\u017cy\u0142o wojn\u0119. Wed\u0142ug mnie mo\u017cna przyj\u0105\u0107, \u017ce okupacj\u0119 prze\u017cy\u0142o w Polsce ok. 50 tys. \u017byd\u00f3w. Wynika\u0142oby z tego, \u017ce z 250 tys. uciekinier\u00f3w z gett ok. 200 tys. nie do\u017cy\u0142o wyzwolenia.<\/p>\n

I teraz rzecz najwa\u017cniejsza: na tym etapie nie m\u00f3wimy ju\u017c o szacunkach Datnera czy Krakowskiego, lecz o nowych badaniach, kt\u00f3re prowadz\u0119 od mniej wi\u0119cej dziesi\u0119ciu lat. W ich wyniku uda\u0142o si\u0119 potwierdzi\u0107 wcze\u015bniejsze szacunki dotycz\u0105ce liczby uciekinier\u00f3w z gett. W kwietniu uka\u017ce si\u0119 dwutomowa ksi\u0105\u017cka wydana przez Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w pt. \u201eDalej jest noc. Losy \u017byd\u00f3w w wybranych powiatach okupowanej Polski\u201d [praca zbiorowa pod red. Barbary Engelking i Jana Grabowskiego, kt\u00f3rej wsp\u00f3\u0142autorami s\u0105 Tomasz Frydel, Dariusz Libionka, Dagmara Swa\u0142tek-Niewi\u0144ska, Karolina Panz, Alina Skibi\u0144ska, Jean-Charles Szurek, Anna Zapalec], w kt\u00f3rej przedstawili\u015bmy wyniki naszych bada\u0144 nad losem \u017byd\u00f3w w dziewi\u0119ciu powiatach okupowanej Polski. Ksi\u0105\u017cka jest kontynuacj\u0105 moich wcze\u015bniejszych bada\u0144 nad powiatem D\u0105browa Tarnowska. Z tych nowych ustale\u0144 w spos\u00f3b niebudz\u0105cy w\u0105tpliwo\u015bci wynika, \u017ce na tych obszarach podczas likwidacji gett uciek\u0142o \u015brednio ok. 10 proc. mieszka\u0144c\u00f3w \u2013 cho\u0107, rzecz jasna, s\u0105 ogromne r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy poszczeg\u00f3lnymi powiatami i miasteczkami. Wysz\u0142o nam te\u017c, \u017ce prze\u017cy\u0142o tam ok. 1,8 proc. \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy znajdowali si\u0119 na terenie danego powiatu przed likwidacj\u0105 gett. A zatem to tak\u017ce wskazywa\u0142oby na to, \u017ce wcze\u015bniejsze szacunki \u2013 liczba 50 tys. ocala\u0142ych \u2013 s\u0105 w miar\u0119 wiarygodne.<\/span><\/p>\n

Ignacy Flaga, w\u0142a\u015bciciel sklepu galanteryjnego z ukrycia obserwowa\u0142 jak: ‘stra\u017cacy prowadzili na \u015bmier\u0107 pana Holanda, kt\u00f3ry prowadzi\u0142 biuro pisania poda\u0144, jego \u017con\u0119, modystk\u0119 Mandelbaum\u00f3wn\u0119, oraz jej siostr\u0119’. Na zdj\u0119ciu z prze\u0142omu lat 20. i 30 drugi od lewej stoi Mendel Holland (stryj Agnieszki Holland) w\u0119growski radny i kierownik biura pisania poda\u0144. Jego \u017cona Gitla, modystka, siedzi pierwsza od lewej. Zbiory Agnieszki Holland<\/em><\/span><\/p>\n

A wi\u0119c tak\u017ce, \u017ce ok. 200 tys. \u017byd\u00f3w zosta\u0142o zamordowanych, gdy si\u0119 ukrywali po aryjskiej stronie?<\/b><\/p>\n

\u2013 Tak, i na podstawie szczeg\u00f3\u0142owej analizy tego, w jakich okoliczno\u015bciach gin\u0119li, sformu\u0142owa\u0142em hipotez\u0119 badawcz\u0105, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 \u2013 cho\u0107 nie jestem na tym etapie bada\u0144 w stanie powiedzie\u0107, czy by\u0142o to 60, czy 90 proc. \u2013 straci\u0142a \u017cycie z r\u0105k Polak\u00f3w albo przy ich wsp\u00f3\u0142udziale.<\/span><\/p>\n

To jednak ca\u0142y czas szacunki, z kt\u00f3rymi zawsze mo\u017cna dyskutowa\u0107.<\/b><\/p>\n

\u2013 Oczywi\u015bcie. Ale s\u0105 to bardzo, bardzo ostro\u017cne szacunki \u2013 o czym jeszcze wspomn\u0119. Jestem g\u0142\u0119boko przekonany, \u017ce kwantyfikacja, ustalanie liczby ofiar, to absolutny i podstawowy obowi\u0105zek historyka Zag\u0142ady. Ustalamy liczby, bo one wyznaczaj\u0105 horyzont ludzkiego cierpienia: \u015bmier\u0107 15 os\u00f3b czy 50 tys., czy te\u017c 150 tys. \u2013 to jednak jest r\u00f3\u017cnica. Nie wiemy przecie\u017c, ilu ludzi zgin\u0119\u0142o w powstaniu warszawskim. Padaj\u0105 liczby od 120 do 200 tys., kt\u00f3re jednak przytaczamy, bo pokazuj\u0105 skal\u0119 tragedii. I ja nalegam, \u017ceby takie szacunki podawa\u0107, ale podkre\u015bla\u0107 przy tym, \u017ce s\u0105 polem do dalszej dyskusji.<\/b><\/span><\/p>\n

W Yad Vashem na \u015bcianie upami\u0119tniaj\u0105cej Sprawiedliwych widnieje cytat z Talmudu: \u201eKto ratuje jedno \u017cycie, ten ratuje ca\u0142y \u015bwiat\u201d. Ale powiedzmy te\u017c, \u017ce kto zabija jednego cz\u0142owieka, ten niszczy ca\u0142y \u015bwiat, ten, kto zabija tysi\u0105ce \u2013 niszczy tysi\u0105ce \u015bwiat\u00f3w, a kto zabija setki tysi\u0119cy \u2013 niszczy ca\u0142e galaktyki.\u00a0<\/span><\/p>\n

Badacza Zag\u0142ady mo\u017cna por\u00f3wna\u0107 do cz\u0142owieka, kt\u00f3ry brodzi w pogorzelisku w\u0142asnego domu i stara si\u0119 w popio\u0142ach odnale\u017a\u0107 cho\u0107by najbardziej symboliczny \u015blad wcze\u015bniejszego \u017cycia. My te\u017c brodzimy w popio\u0142ach i co pewien czas wyci\u0105gamy z nich fragment przesz\u0142o\u015bci; czyje\u015b imi\u0119, czyje\u015b nazwisko, czyj\u015b los \u2013 a to w\u0142a\u015bnie nak\u0142ada na nas szczeg\u00f3lny obowi\u0105zek pami\u0119ci o ofiarach. St\u0105d m\u00f3j imperatyw liczenia.\u00a0<\/span>
\nZreszt\u0105 w sprawie tych wszystkich \u017byd\u00f3w, do kt\u00f3rych \u015bmierci mogli si\u0119 przyczyni\u0107 Polacy, musz\u0119 zrobi\u0107 wa\u017cne zastrze\u017cenie. Nie postawi\u0142em tej hipotezy jako przedstawiciel Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w PAN, tylko jako Jan Grabowski, profesor historii z uniwersytetu w Ottawie, kt\u00f3ry od lat bada Zag\u0142ad\u0119. I chcia\u0142bym, \u017ceby te pogl\u0105dy by\u0142y przypisywane mnie, a nie grupie badaczy z CBnZ\u017b, z kt\u00f3r\u0105 pracowa\u0142em nad t\u0105 ksi\u0105\u017ck\u0105.<\/span><\/p>\n

W\u0119growscy \u017bydzi na fotografii wykonanej zim\u0105 1940 r. Od lewej: bracia Izaak, Szraga, Jerachmiel i Mosze Bielawscy. Archiwum rodziny Bielawskich<\/em><\/span><\/p>\n

Dlaczego?<\/b><\/p>\n

\u2013 Bo ja te szacunki uwa\u017cam za wiarygodne, ale jest to wy\u0142\u0105cznie moje zdanie. Inni mog\u0105 s\u0105dzi\u0107, \u017ce dziesi\u0119\u0107 przebadanych powiat\u00f3w to zbyt ma\u0142o, aby wa\u017cy\u0107 si\u0119 na jakiekolwiek uog\u00f3lnienia.<\/span><\/p>\n

Po podboju Polski Niemcy przeprowadzili reform\u0119 administracyjn\u0105, utworzyli tzw. Kreishauptmannschafty, czyli powiaty scalone. Od sierpnia 1941 r. by\u0142o ich 59. Je\u017celi odejmiemy Galicj\u0119, to zostanie 47. Jak dot\u0105d zbadali\u015bmy dziesi\u0119\u0107 powiat\u00f3w, w tym osiem z teren\u00f3w etnicznie wi\u0119kszo\u015bciowo polskich. Mo\u017cna wi\u0119c si\u0119 spiera\u0107 o to, czy ju\u017c nadszed\u0142 czas na uog\u00f3lnienia, czy nie. Mo\u017cna si\u0119 spiera\u0107 o rol\u0119 Ukrai\u0144c\u00f3w w Galicji, o liczb\u0119 i o rol\u0119 folksdojczy, o stopie\u0144 autonomii policji granatowej, o to, ilu \u017byd\u00f3w zgin\u0119\u0142o w ukryciu z w\u0142asnej r\u0119ki, a ilu \u2013 z powodu chor\u00f3b. Ale moja hipoteza dotycz\u0105ca skali polskiego wsp\u00f3\u0142sprawstwa nadal pozostaje w mocy.<\/span><\/p>\n

Gdy sko\u0144czy\u0142em prac\u0119 nad powiatem D\u0105browa Tarnowska, zarzucano mi, \u017ce tak w\u0105ski teren bada\u0144 nie daje podstaw do uog\u00f3lnie\u0144. Po zbadaniu kolejnych dziewi\u0119ciu powiat\u00f3w z pewno\u015bci\u0105 spotkam si\u0119 z tym samym zarzutem. Gdyby dosz\u0142o kiedy\u015b do zbadania kolejnych 20 powiat\u00f3w, to ani chybi pojawi\u0105 si\u0119 te same g\u0142osy. Ale to, \u017ce badacze maj\u0105 r\u00f3\u017cne koncepcje, jest naturalne.<\/span><\/p>\n

Jednolity przekaz partyjny obowi\u0105zywa\u0142 dawnymi laty w PZPR, dzi\u015b obowi\u0105zuje w PiS, ale na pewno nie w\u015br\u00f3d niezale\u017cnych badaczy z CBnZ\u017b.<\/span><\/p>\n

A dlaczego pan uwa\u017ca, \u017ce mo\u017cna tak\u0105 hipotez\u0119 w og\u00f3le stawia\u0107 ju\u017c dzi\u015b, a nie, jak chc\u0105 inni badacze z Centrum, po rozleglejszych badaniach?<\/b><\/p>\n

\u2013 Po latach pracy historyk dochodzi do momentu, kiedy jest w stanie powiedzie\u0107, \u017ce mniej wi\u0119cej zrozumia\u0142 badan\u0105 tematyk\u0119. \u017be po przejrzeniu tysi\u0119cy stron relacji, raport\u00f3w, akt wie, co i dlaczego si\u0119 sta\u0142o. Dalsze badania \u2013 kt\u00f3re b\u0119d\u0119 prowadzi\u0142, a tak\u017ce kt\u00f3re b\u0119d\u0105 prowadzi\u0107 moi doktoranci \u2013 niew\u0105tpliwie wzbogac\u0105 moj\u0105 wiedz\u0119 o szczeg\u00f3\u0142y, doprecyzuj\u0105 konkluzje, ale w spos\u00f3b zasadniczy \u2013 jak s\u0105dz\u0119 \u2013 ich ju\u017c nie zmieni\u0105.<\/span><\/p>\n

Inni badacze mog\u0105 twierdzi\u0107, \u017ce nie nadszed\u0142 jeszcze czas na formu\u0142owanie og\u00f3lnych hipotez, i maj\u0105 do tego prawo. Dlatego we wst\u0119pie do naszej ksi\u0105\u017cki unikamy uog\u00f3lniaj\u0105cych formu\u0142, bo jest to dzie\u0142o zbiorowe.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi z getta w W\u0119growie (w 1939 r. woj. lubelskie, dzi\u015b mazowieckie) wyci\u0105gni\u0119ci z bunkr\u00f3w i pilnowani przez uzbrojonych niemieckich \u017co\u0142nierzy, wrzesie\u0144 1942 r. Archiwum Muzeum Bojownik\u00f3w Getta (Ghetto Fighters’ House) w kibucu Lochame ha-Geta’ot<\/em><\/span><\/p>\n

Jakie powiaty zbadali\u015bcie?<\/b><\/p>\n

\u2013 Miech\u00f3w, W\u0119gr\u00f3w, Bielsk Podlaski, Z\u0142ocz\u00f3w, Bochni\u0119, Nowy Targ, \u0141uk\u00f3w,\u00a0Bi\u0142goraj<\/a>\u00a0i D\u0119bic\u0119. Los \u017byd\u00f3w w tych powiatach by\u0142 cz\u0119sto bardzo odmienny, uzale\u017cniony od specyfiki tych miejsc. Na przyk\u0142ad na wschodzie ogromny wp\u0142yw na los \u017byd\u00f3w mieli Bia\u0142orusini i Ukrai\u0144cy. W dystrykcie krakowskim istnia\u0142a szansa ucieczki na po\u0142udnie, przez S\u0142owacj\u0119 na W\u0119gry \u2013 znajdowa\u0142y si\u0119 tam te\u017c wielkie obozy pracy dla \u017byd\u00f3w, co zmienia taktyk\u0119 walki o przetrwanie. W okolicy \u0141ukowa stacjonowa\u0142y oddzia\u0142y niemieckiej policji pomocniczej, okolice Bi\u0142goraja mia\u0142y niezwykle kiepsk\u0105 sie\u0107 kolejow\u0105, a na terenie powiatu w\u0119growskiego Niemcy zbudowali ob\u00f3z zag\u0142ady Treblinka II. Ka\u017cdy z tych element\u00f3w mia\u0142 okre\u015blony \u2013 i nieraz determinuj\u0105cy \u2013 wp\u0142yw na losy walcz\u0105cych o prze\u017cycie \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Kt\u00f3rym powiatem pan si\u0119 zajmowa\u0142?<\/b><\/p>\n

\u2013 W\u0119growskim, akurat tam, gdzie udzia\u0142 Polak\u00f3w w \u201eostatecznym rozwi\u0105zaniu kwestii \u017cydowskiej\u201d zarysowa\u0142 si\u0119 bardzo wyra\u017anie. To by\u0142o do tego stopnia widoczne, \u017ce donosi\u0142a o tym nawet warszawska prasa podziemna.<\/span><\/p>\n

Jak to wygl\u0105da\u0142o w praktyce?<\/b><\/p>\n

\u2013 Sp\u00f3jrzmy na trzy obrazki z mojego terenu. Getto w W\u0119growie zosta\u0142o zlikwidowane 22 i 23 wrze\u015bnia 1942 r. Niemcy oraz pomagaj\u0105cy im Ukrai\u0144cy wygonili z miasteczka 8 tys. \u017byd\u00f3w na \u015bmier\u0107 do Treblinki i wyjechali. Ale w getcie wci\u0105\u017c pozosta\u0142o ok. 1 tys. ludzi, i jest to m\u00f3j ostro\u017cny szacunek, bo np. \u00f3wczesny burmistrz W\u0119growa twierdzi\u0142, \u017ce ok. 2 tys.<\/span><\/p>\n

Ukrywali si\u0119 w bunkrach, piwnicach, na stryszkach i w r\u00f3\u017cnych przemy\u015blnych schowkach.<\/span><\/p>\n

W ci\u0105gu kilku kolejnych tygodni po tym z pozoru pustym getcie porusza\u0142y si\u0119 grupy z\u0142o\u017cone z cz\u0142onk\u00f3w miejscowej stra\u017cy po\u017carnej, policjant\u00f3w granatowych albo zwyk\u0142ych gapi\u00f3w. Urz\u0105dzali tam regularne polowanie.<\/p>\n

Wykrytych \u017byd\u00f3w rabowano, a jak ju\u017c nie mieli grosza przy duszy \u2013 odstawiano grupami, czasem po kilkadziesi\u0105t os\u00f3b, na miejscowy cmentarz, gdzie czekali niemieccy \u017candarmi z miejscowego posterunku, kt\u00f3rzy strza\u0142em w ty\u0142 g\u0142owy jedynie ko\u0144czyli \u201eprac\u0119\u201d wcze\u015bniej wykonan\u0105 przez polskich obywateli W\u0119growa. Bywa\u0142o te\u017c tak, jak to uj\u0105\u0142 jeden z w\u0119growian: \u201ebrali [stra\u017cacy] od \u017cydk\u00f3w pieni\u0105dze, a potem przyprowadzali \u017candarm\u00f3w, wiedz\u0105c, gdzie si\u0119 \u017cydzi ukrywaj\u0105\u201d. Wi\u0119kszo\u015bci nazwisk tych w\u0119growian wydanych na \u015bmier\u0107 przez innych w\u0119growian nigdy nie poznamy, lecz czy zwalnia nas to z obowi\u0105zku badania tematu? Czy mo\u017cemy twierdzi\u0107, \u017ce skoro nigdy nie poznamy dok\u0142adnej liczby ofiar, to spraw\u0119 mo\u017cna uzna\u0107 za zamkni\u0119t\u0105?<\/span><\/b><\/p>\n

Drugi obrazek: lato 1943 r., miejscowo\u015b\u0107 Ziomaki pod W\u0119growem. W stodole u rolnika Raty\u0144skiego ukrywaj\u0105 si\u0119 \u017bydzi. Pewnego dnia przyje\u017cd\u017ca granatowa policja z pobliskiego Gr\u0119bkowa, jej komendant trzyma w r\u0119ku donos, a w nim dok\u0142adny opis, gdzie s\u0105 \u017bydzi i ilu ich jest. Potem przyje\u017cd\u017caj\u0105 \u017candarmi. Policja, \u017candarmi i gapie-s\u0105siedzi wyci\u0105gaj\u0105 ze stodo\u0142y i na miejscu morduj\u0105 dziewi\u0119ciu \u017byd\u00f3w. Dobry Polak Raty\u0144ski zostaje ukarany grzywn\u0105: za sw\u00f3j wyst\u0119pek, ukrywanie \u017byd\u00f3w, musi zap\u0142aci\u0107 5 tys. z\u0142otych. Ale to nie koniec. Wieczorem, tego samego dnia, przychodz\u0105 do Raty\u0144skiego cz\u0142onkowie miejscowej polskiej konspiracji. S\u0105 lepiej zorientowani ni\u017c granatowa policja \u2013 wiedz\u0105 np., \u017ce w szopie Raty\u0144skiego ukrywa si\u0119 kolejnych o\u015bmiu \u017byd\u00f3w. Tych te\u017c morduj\u0105 i kradn\u0105 35 tys. z\u0142otych \u2013 ogromn\u0105 sum\u0119 na owe czasy. Dzi\u015b ju\u017c nikt nie wie, do jakiego do\u0142u wrzucono zw\u0142oki zabitych. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 zamordowanych w Ziomakach pozostanie bezimienna. Uda\u0142o mi si\u0119 jedynie ustali\u0107, \u017ce w\u015br\u00f3d zabitych byli Motek, szewc z W\u0119growa, kt\u00f3ry reperowa\u0142 miejscowym buty, oraz Jankiel i Gutman, znajomi Raty\u0144skiego sprzed wojny. Ich te\u017c trzeba policzy\u0107, zapami\u0119ta\u0107 \u2013 z dopiskiem, \u017ce nie s\u0105 to ofiary Niemc\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Cia\u0142a dzieci \u017cydowskie zamordowanych podczas akcji likwidacji w\u0119growskiego getta we wrze\u015bniu 1942 r. Archiwum Muzeum Bojownik\u00f3w Getta (Ghetto Fighters’ House) w kibucu Lochame ha-Geta’ot<\/em><\/span><\/p>\n

Trzeci obrazek: jest noc, stycze\u0144 1943 r. Na p\u00f3\u0142nocy powiatu w\u0119growskiego le\u017cy Sadowne, ma\u0142a osada, w kt\u00f3rej pobli\u017cu biegnie linia kolejowa Warszawa \u2013 Ma\u0142kinia. To w\u0142a\u015bnie t\u0119dy w latach 1942-43 sz\u0142y poci\u0105gi \u015bmierci do Treblinki. Pewnej styczniowej nocy mieszka\u0144c\u00f3w Sadownego obudzi\u0142y strza\u0142y z karabin\u00f3w maszynowych. Poci\u0105g \u015bmierci zatrzyma\u0142 si\u0119 w szczerym polu, a wachmani strzelali seriami do uciekaj\u0105cych \u017byd\u00f3w. To si\u0119 zdarza\u0142o rzadko \u2013 tym razem \u017bydom uda\u0142o si\u0119 wy\u0142ama\u0107 nie tylko pojedyncze deski, lecz wr\u0119cz drzwi wagon\u00f3w i ucieczka przybra\u0142a charakter masowy. Po chwili jednak rozleg\u0142 si\u0119 gwizd i poci\u0105g ruszy\u0142 dalej. Teraz do akcji przyst\u0105pili dobrzy obywatele Sadownego: m\u0142odzi i starzy, dzieci i rodzice, s\u0105siedzi rzucili si\u0119 w teren, brn\u0105c przez g\u0142\u0119boki \u015bnieg, rozpocz\u0119li polowanie na \u017byd\u00f3w. Trwa\u0142o ca\u0142\u0105 noc i ca\u0142y nast\u0119pny dzie\u0144.<\/span><\/p>\n

Ludzie byli rozgor\u0105czkowani wizj\u0105 \u201e\u017cydowskiego z\u0142ota\u201d oraz nagr\u00f3d obiecanych przez Niemc\u00f3w: cukru, w\u00f3dki, ubra\u0144.<\/p>\n

Schwytanych rabowano, po czym sp\u0119dzano do prowizorycznych areszt\u00f3w w r\u00f3\u017cnych kom\u00f3rkach i stajniach. Rano p\u0119dzono ich dalej \u2013 na egzekucj\u0119, do Niemca.<\/span><\/p>\n

Jednej m\u0142odej \u017cydowskiej dziewczynie uda\u0142o si\u0119 dotrze\u0107 a\u017c do tartaku pod Sadownem. Tam pad\u0142a, nieprzytomna. Rano wok\u00f3\u0142 niej zgromadzi\u0142 si\u0119 t\u0142um. Pewien m\u0142ody Polak, robotnik, bezskutecznie usi\u0142owa\u0142 \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 z nieprzytomnej dziewczyny eleganckie sk\u00f3rzane buty. Przemoczone, przywar\u0142y do sk\u00f3ry. Robotnik polecia\u0142 wi\u0119c po siekier\u0119, aby odr\u0105ba\u0107 dziewczynie nogi z butami poni\u017cej kolan.<\/span><\/p>\n

Sceny, jakich wiele. Czy badacz Zag\u0142ady nie powinien jednak policzy\u0107 ofiar, nazwa\u0107 je po imieniu? Czy to te\u017c ofiary hitlerowc\u00f3w? Ile os\u00f3b mog\u0142o ucieka\u0107 z wagon\u00f3w towarowych tamtej nocy? Jak si\u0119 nazywa\u0142a dziewczyna umieraj\u0105ca w \u015bniegu w Sadownem? Mo\u017ce by\u0142a to Ora, 16-letnia c\u00f3rka Abrahama Lewina, kronikarza warszawskiego getta, kt\u00f3ry w\u0142a\u015bnie styczniowym transportem zosta\u0142 wys\u0142any do Treblinki? Mo\u017ce sam Lewin nie dojecha\u0142 do Treblinki, jak dot\u0105d s\u0105dzili\u015bmy, lecz zgin\u0105\u0142 z r\u0105k \u017candarm\u00f3w, odstawiony przez polskich ch\u0142op\u00f3w na posterunek w Sadownem?<\/span><\/p>\n

W tych trzech obrazkach wida\u0107 polskich \u201e\u015bwiadk\u00f3w\u201d, wida\u0107 stra\u017cak\u00f3w, policjant\u00f3w, wida\u0107 te\u017c, dlaczego i kogo Sprawiedliwi bali si\u0119 najbardziej. No i wida\u0107 \u017cydowskie ofiary, mn\u00f3stwo Bogu ducha winnych ludzi, kt\u00f3rzy przecie\u017c mieli szans\u0119 na prze\u017cycie, p\u0119dzonych przez Polak\u00f3w na \u015bmier\u0107.<\/span><\/p>\n

Rozstrzelani \u017bydzi podczas likwidacji w\u0119growskiego getta we wrze\u015bniu 1942 r. Archiwum Muzeum Bojownik\u00f3w Getta (Ghetto Fighters’ House) w kibucu Lochame ha-Geta’ot<\/span><\/em><\/p>\n

W ka\u017cdym powiecie tak to wygl\u0105da\u0142o?<\/b><\/p>\n

\u2013 Scenariusze polowania na \u017byd\u00f3w by\u0142y r\u00f3\u017cne, czasem wi\u0119ksz\u0105 rol\u0119 odgrywali stra\u017cacy, czasem sami gapie, a gdzie indziej tylko granatowi policjanci. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce spo\u015br\u00f3d tego tysi\u0105ca ukrywaj\u0105cych si\u0119 w\u0119growskich \u017byd\u00f3w wi\u0119kszo\u015b\u0107 zgin\u0119\u0142a przy udziale Polak\u00f3w albo bezpo\u015brednio z ich r\u0105k.<\/span><\/p>\n

Trzeba jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce te polowania to fina\u0142 akcji mordowania, bo kluczowe by\u0142y same likwidacje gett. Bada\u0142em je w wielu miejscowo\u015bciach i cho\u0107 nigdy do ko\u0144ca nie poznamy ich szczeg\u00f3\u0142owego przebiegu, to s\u0142owo \u201ekoszmar\u201d samo ci\u015bnie si\u0119 na usta. W tych powiatach czasem do 10 proc. \u017byd\u00f3w zabijano na miejscu (czasem wi\u0119cej) w dniu likwidacji. W tej zbrodni r\u00f3wnie\u017c uczestniczyli policjanci granatowi oraz gapie, kt\u00f3rzy wskazywali Niemcom, gdzie si\u0119 jeszcze chowaj\u0105 \u017bydzi. A tych ofiar nie uwzgl\u0119dni\u0142em w moich szacunkach, kt\u00f3re dotycz\u0105 wy\u0142\u0105cznie okresu po likwidacji gett, czyli tzw. trzeciego okresu Zag\u0142ady. A mowa tu o dziesi\u0105tkach tysi\u0119cy niewinnych ofiar…List\u0119 polskiej winy i wsp\u00f3\u0142winy mo\u017cemy jednak ci\u0105gn\u0105\u0107 dalej: m\u00f3wimy ca\u0142y czas tylko o 1942 r., a przecie\u017c wcze\u015bniej te\u017c dochodzi\u0142o do zbrodni na \u017bydach z udzia\u0142em Polak\u00f3w. Na przyk\u0142ad na \u015bcianie wschodniej latem 1941 r., nie tylko w Jedwabnem, ale tak\u017ce w wielu innych okolicznych miejscowo\u015bciach.<\/b><\/span><\/p>\n

Kolejna kwestia to tzw. getta otwarte, gdzie zazwyczaj jedyn\u0105 formacj\u0105 strzeg\u0105c\u0105 \u017byd\u00f3w by\u0142a polska policja granatowa, Niemc\u00f3w na prowincji cz\u0119sto po prostu nie by\u0142o. Kiedy\u015b b\u0119dziemy musieli si\u0119 zastanowi\u0107, jak zab\u00f3jczy dla tych \u017byd\u00f3w by\u0142 nadz\u00f3r granatowej policji.<\/span><\/p>\n

Niedawno IPN wyda\u0142 o\u015bwiadczenie, w kt\u00f3rym do\u015b\u0107 bezczelnie napisano, \u017ce granatowi policjanci to nie \u017cadni Polacy, tylko niemieckie s\u0142ugusy, i dlatego nie mo\u017cna przypisywa\u0107 ich win polskiemu narodowi. To po prostu nieprawda.<\/p>\n

Od lat badam granatow\u0105 policj\u0119, ko\u0144cz\u0119 ksi\u0105\u017ck\u0119 na ten temat i doszed\u0142em do wniosku, \u017ce je\u015bli chodzi o mordowanie \u017byd\u00f3w, to ta formacja by\u0142a nies\u0142ychanie autonomiczna. Zabija\u0142a ich gorliwie, niejednokrotnie bez wiedzy Niemc\u00f3w i z w\u0142asnej inicjatywy. Pracowa\u0142a na podstawie sieci w\u0142asnych donosicieli, a tak\u017ce opiera\u0142a si\u0119 na stra\u017cach po\u017carnych i tzw. wartach ch\u0142opskich. Pr\u00f3ba scedowania zbrodni policjant\u00f3w granatowych na Niemc\u00f3w z g\u00f3ry skazana jest na niepowodzenie.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli do \u017byd\u00f3w zamordowanych po i podczas likwidacji gett dodamy i te ofiary, to moje wyliczenia mog\u0105 si\u0119 okaza\u0107 bardzo niedoszacowane.<\/p>\n

Z pana s\u0142\u00f3w wnioskuj\u0119, \u017ce o wygaszenie z\u0142ych emocji b\u0119dzie raczej trudno.<\/b><\/p>\n

\u2013 Wielu moich znajomych zajmuj\u0105cych si\u0119 badaniem polsko-\u017cydowskiej przesz\u0142o\u015bci uwa\u017ca, \u017ce powinni\u015bmy nasze opinie \u0142agodzi\u0107, tonowa\u0107 i unika\u0107 kontrowersji. Wed\u0142ug mnie to b\u0142\u0119dna droga \u2013 wcze\u015bniej konieczna jest konfrontacja z prawd\u0105, a ta nader cz\u0119sto jest bolesna i niewygodna. A obowi\u0105zkiem historyka jest przed\u0142o\u017cenie czytelnikowi materia\u0142u do autorefleksji, skonfrontowanie go z bolesnymi faktami i najbardziej nawet niewygodnymi hipotezami.<\/span><\/p>\n

Tymczasem \u2013 w skali spo\u0142ecznej \u2013 pole do autorefleksji si\u0119 wyra\u017anie zmniejsza, gdy\u017c w\u0142adza wybra\u0142a zak\u0142aman\u0105, nacjonalistyczn\u0105 narracj\u0119. To ona wesz\u0142a do szk\u00f3\u0142 i czyni niepowetowane szkody w umys\u0142ach m\u0142odych ludzi. Pr\u00f3by budowania polsko-\u017cydowskiego dialogu w takiej scenerii s\u0105 moim zdaniem szalenie utrudnione.<\/span><\/p>\n

Stwierdzi\u0142 pan nawet w felietonie w \u201eAle Historia\u201d, \u017ce \u201eklimat Marca \u201968 wr\u00f3ci\u0142\u201d. Ale gdzie pan go czuje? Premier zaprasza przecie\u017c \u017byd\u00f3w do Polski, a prezydent prosi marcowych wygna\u0144c\u00f3w o wybaczenie…<\/b><\/p>\n

\u2013 Czu\u0107 go doskonale. Dot\u0105d czyta\u0142o si\u0119 antysemickie tre\u015bci g\u0142\u00f3wnie w internecie, teraz ocieka nimi ju\u017c nie tylko sie\u0107, pojawi\u0142y si\u0119 w publicznych wypowiedziach prawicowych polityk\u00f3w, pos\u0142\u00f3w, senator\u00f3w partii rz\u0105dz\u0105cej. Te g\u0142osy by\u0142o s\u0142ycha\u0107 i wcze\u015bniej, ale raczej w sytuacjach prywatnych, a nie oficjalnych. Teraz agresja eksplodowa\u0142a, ju\u017c nikt si\u0119 nie hamuje, bezkarnie mo\u017cna szerzy\u0107 nienawi\u015b\u0107 do \u017byd\u00f3w i drwi\u0107 z Holocaustu w telewizji.<\/span><\/p>\n

Zamordowani \u017bydzi podczas likwidacji w\u0119growskiego getta we wrze\u015bniu 1942 r. Archiwum Muzeum Bojownik\u00f3w Getta (Ghetto Fighters’ House) w kibucu Lochame ha-Geta’ot<\/em><\/span><\/p>\n

Ci, kt\u00f3rzy to robi\u0105, czuj\u0105 przyzwolenie z g\u00f3ry. Przecie\u017c widz\u0105, \u017ce premier sk\u0142ada kwiaty na grobach faszyst\u00f3w z Brygady \u015awi\u0119tokrzyskiej oraz m\u00f3wi o \u017cydowskich \u201esprawcach\u201d, jednym tchem zr\u00f3wnuj\u0105c ofiary z katami. Dodajmy do tego absurdaln\u0105 ustaw\u0119 o IPN, kt\u00f3ra ma zakneblowa\u0107 debat\u0119 o niegodnej postawie Polak\u00f3w wobec \u017byd\u00f3w w czasie II wojny \u015bwiatowej.<\/span><\/p>\n

Ustawa wywo\u0142a\u0142a burz\u0119 w stosunkach polsko-izraelskich, ale te\u017c m.in. oburzenie w Ameryce. A jak j\u0105 komentuj\u0105 pana koledzy z uniwersytetu w Ottawie?<\/b><\/p>\n

\u2013 W Kanadzie i Stanach dominuje pogl\u0105d, \u017ce w Polsce pr\u00f3buje si\u0119 st\u0142umi\u0107 wolno\u015b\u0107 wypowiedzi. Taka interpretacja \u2013 szczeg\u00f3lnie silna w USA \u2013 dotar\u0142a do moich student\u00f3w i uniwersyteckich znajomych i utrwali\u0142a si\u0119 w ich \u015bwiadomo\u015bci. Dot\u0105d nie wszyscy potrafili wskaza\u0107 Polsk\u0119 na mapie, ale teraz sytuacja si\u0119 zmieni\u0142a. Przede wszystkim powszechna sta\u0142a si\u0119 \u015bwiadomo\u015b\u0107 tego, \u017ce Polacy nie s\u0105 w stanie rozliczy\u0107 si\u0119 z w\u0142asn\u0105 histori\u0105<\/span>.<\/p>\n

Zza oceanu wygl\u0105da to tak, jakby partia rz\u0105dz\u0105ca najpierw wymy\u015bli\u0142a projekt o nazwie \u201eJak zniszczy\u0107 reputacj\u0119 Polski na \u015bwiecie\u201d, a potem perfekcyjnie go zrealizowa\u0142a.<\/p>\n

Ale intencje by\u0142y przecie\u017c dobre. Nie denerwuje pana, jak w zachodnich mediach pojawiaj\u0105 si\u0119 \u201epolskie obozy koncentracyjne\u201d? Bo mnie to wkurza.<\/b><\/p>\n

\u2013 Bardzo w\u0105tpi\u0119, czy intencje by\u0142y dobre. Przecie\u017c w 99 proc. wypadk\u00f3w okre\u015blenia \u201epolskie obozy koncentracyjne\u201d u\u017cywano wskutek ignorancji, a nie ze z\u0142ej woli. Walczy\u0107 z takimi idiotyzmami za pomoc\u0105 prawa nie mo\u017cna, a przede wszystkim nie jest to skuteczne, co zreszt\u0105 wida\u0107. Ale w \u201eustawie holocaustowej\u201d nie chodzi przecie\u017c o walk\u0119 z tym niem\u0105drym sformu\u0142owaniem, tylko o uniemo\u017cliwienie normalnej pracy dziennikarzom i naukowcom, kt\u00f3rzy zajmuj\u0105 si\u0119 czarnymi kartami naszej historii.<\/span><\/b><\/p>\n

Ustawa rzeczywi\u015bcie jest niem\u0105dra, ale uwa\u017cam, \u017ce niekt\u00f3re \u015bwiatowe reakcje na ni\u0105 r\u00f3wnie\u017c. Ogl\u0105da\u0142 pan filmik nakr\u0119cony przez Fundacj\u0119 Rodziny Ruderman\u00f3w z Bostonu?<\/b><\/p>\n

\u2013 Nie widzia\u0142em, ale znam z om\u00f3wie\u0144.<\/span><\/p>\n

R\u00f3\u017cni ludzie \u2013 m\u0142odzi i starzy, kobiety i m\u0119\u017cczy\u017ani \u2013 powtarzaj\u0105 \u201ePolish Holocaust\u201d, oskar\u017caj\u0105 wi\u0119c Polak\u00f3w o Zag\u0142ad\u0119. Rozumiem prowokacj\u0119, ale czy to jednak nie jest przesadne uog\u00f3lnienie i niepotrzebne nakr\u0119canie spirali emocji?<\/b><\/p>\n

\u2013 Absolutnie si\u0119 zgadzam. Tego rodzaju ekstremalne opinie wyzwolili jednak tw\u00f3rcy tej ustawy. Jak kto\u015b rzuca g\u0142az w wod\u0119, to niech si\u0119 nie dziwi, \u017ce fala zalewa brzegi. Ustawa uwolni\u0142a emocje po obu stronach.<\/span><\/p>\n

Niedawno by\u0142em w Izraelu i jad\u0105c do hotelu, wda\u0142em si\u0119 w rozmow\u0119 z taks\u00f3wkarzem. Kiedy okaza\u0142o si\u0119, \u017ce jestem z Polski, to chcia\u0142 mnie wysadzi\u0107 z samochodu. Musia\u0142em mu wyja\u015bni\u0107, \u017ce nie wszyscy Polacy zgadzaj\u0105 si\u0119 ze swym rz\u0105dem.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli zwyk\u0142y izraelski taks\u00f3wkarz reaguje na zapis polskiej ustawy gniewem, to o czym\u015b to \u015bwiadczy.<\/span><\/p>\n

Te emocje wida\u0107, bo je\u015bli izraelski obywatel dowiaduje si\u0119 z medi\u00f3w, \u017ce w polskiej telewizji rz\u0105dowej drwi si\u0119 z Holocaustu, to wniosek ma jeden \u2013 ka\u017cdy Polak to \u017cydo\u017cerca.<\/p>\n

To ugruntowany pogl\u0105d. Kilka lat temu ukaza\u0142a si\u0119 tam po hebrajsku ksi\u0105\u017cka \u201eS\u0105siedzi\u201d Jana Tomasza Grossa i cho\u0107 to przecie\u017c pozycja wa\u017cna, przesz\u0142a niemal bez echa. Gdy pyta\u0142em izraelskich znajomych dlaczego, dziwili si\u0119: \u201eJeszcze jedna ksi\u0105\u017cka o tym, \u017ce Polacy zabijali \u017byd\u00f3w. A co w tym nowego?\u201d.<\/span><\/p>\n

Prawie wszyscy \u017bydzi, kt\u00f3rzy prze\u017cyli w Polsce wojn\u0119, maj\u0105 okropne, traumatyczne wspomnienia. Owszem, wielu przetrwa\u0142o dzi\u0119ki Polakom, ale zanim trafili na tych, kt\u00f3rzy wyci\u0105gn\u0119li do nich pomocn\u0105 d\u0142o\u0144, spotkali wielu takich, kt\u00f3rzy zgotowali im piek\u0142o. Ocaleni opowiedzieli o tym p\u00f3\u017aniej swoim dzieciom i wnukom, trudno si\u0119 wi\u0119c dziwi\u0107 tak gwa\u0142townym, emocjonalnym reakcjom na tak absurdaln\u0105 ustaw\u0119.<\/span><\/b><\/p>\n

A nie jest troch\u0119 tak, \u017ce \u015bwiat, surowo nas oceniaj\u0105c, nie bierze pod uwag\u0119 specyfiki miejsca: to na ziemiach polskich mieszka\u0142o najwi\u0119cej \u017byd\u00f3w i dlatego Niemcy wybrali je na miejsce Zag\u0142ady. Znale\u017ali\u015bmy si\u0119 po prostu w sytuacji znacznie gorszej ni\u017c inni.\u00a0\u00a0Mo\u017cna rzec: mieli\u015bmy pecha.<\/b><\/p>\n

\u2013 Zgadzam si\u0119, mo\u017cna tak na to spojrze\u0107 \u2013 jako spo\u0142ecze\u0144stwo ponie\u015bli\u015bmy wielkie ofiary. Mo\u017cemy i powinni\u015bmy to u\u015bwiadamia\u0107 \u015bwiatowej opinii publicznej, ale czy to powinno rozgrzeszy\u0107 polskie winy? Czy to mo\u017ce w jakikolwiek spos\u00f3b t\u0142umaczy\u0107 zbrodnie na \u017bydach? Wykre\u015bli\u0107 te bolesne fakty z naszych dziej\u00f3w? Z\u0142o trzeba nazwa\u0107 po imieniu bez wzgl\u0119du na okoliczno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Inne nacje r\u00f3wnie\u017c zachowywa\u0142y si\u0119 fatalnie. Spo\u015br\u00f3d 140 tys. holenderskich \u017byd\u00f3w dziesi\u0105tki tysi\u0119cy hitlerowcy wys\u0142ali do oboz\u00f3w zag\u0142ady przy udziale samych Holendr\u00f3w. Os\u0142awiona kolumna Henneickego \u2013 holenderscy \u0142owcy \u017byd\u00f3w dostawali od Niemc\u00f3w 7,5 guldena za przyprowadzonego \u017byda. Mimo to nikt dzi\u015b Holendr\u00f3w za to nie krytykuje.<\/b><\/p>\n

\u2013 Takie por\u00f3wnywanie to niestety strza\u0142 kul\u0105 w p\u0142ot.<\/span><\/p>\n

Dlaczego?<\/b><\/p>\n

\u2013 Bo Holendrzy m\u0119\u017cnie skonfrontowali si\u0119 z trudnymi faktami ze swojej przesz\u0142o\u015bci. Kilka lat temu ukaza\u0142a si\u0119 tam praca van Liempta o holenderskich szmalcownikach, o \u0142apaczach \u017byd\u00f3w; a ca\u0142kiem niedawno zabra\u0142 g\u0142os historyk van den Boom, kt\u00f3ry z kolei usi\u0142owa\u0142 broni\u0107 \u201edobrego imienia\u201d Holendr\u00f3w. Do debaty w\u0142\u0105czyli si\u0119 inni moi tamtejsi znajomi, historycy: Ensel, Morina, Gans, Griffioen.<\/span><\/p>\n

To otwarte i tolerancyjne spo\u0142ecze\u0144stwo dowiedzia\u0142o si\u0119 nagle, \u017ce tysi\u0105ce miejscowych \u017byd\u00f3w wys\u0142ano do Auschwitz i Sobiboru na skutek dzia\u0142a\u0144 samych Holendr\u00f3w. Dla wszystkich to by\u0142 szok. A po szoku nast\u0105pi\u0142y dyskusje, debaty.<\/p>\n

Dwa lata temu na konferencji w Amsterdamie by\u0142em \u015bwiadkiem awantury: holenderscy historycy k\u0142\u00f3cili si\u0119 o stopie\u0144 tej wsp\u00f3\u0142winy, skakali sobie do oczu. A my \u2013 badacze Zag\u0142ady z\u00a0Francji<\/strong><\/span><\/a>,<\/strong><\/span> USA, Kanady i z innych kraj\u00f3w \u2013 patrzyli\u015bmy na to w os\u0142upieniu, ale i z uznaniem, bo to by\u0142a warto\u015bciowa, bezkompromisowa debata. Nikt niczego nie pr\u00f3bowa\u0142 ukry\u0107, wy\u0142\u0105czy\u0107 z debaty, nikt nikogo nie kneblowa\u0142 ani nie grozi\u0142 nikomu wi\u0119zieniem. Ta dyskusja trwa tam zreszt\u0105 do dzi\u015b, a w zasadzie wr\u0119cz wrze.<\/span><\/p>\n

A spo\u0142ecze\u0144stwo prze\u0142kn\u0119\u0142o t\u0119 gorzk\u0105 pigu\u0142k\u0119. Fakty zosta\u0142y ujawnione i sprawiedliwie ocenione. I w\u0142a\u015bnie dlatego Holendrzy nie s\u0105 dzi\u015b bohaterami awantury na skal\u0119 \u015bwiatow\u0105. Wiedz\u0105, \u017ce na ich przodkach ci\u0105\u017cy w jakim\u015b stopniu odpowiedzialno\u015b\u0107 za \u015bmier\u0107 wielu \u017byd\u00f3w. Maj\u0105 poczucie winy i s\u0105 gotowi rozliczy\u0107 si\u0119 z przesz\u0142o\u015bci\u0105. I jestem przekonany, \u017ce gdyby premier\u00a0Holandii<\/a><\/strong><\/span>\u00a0po\u0142o\u017cy\u0142 dzi\u015b kwiaty na grobach Holendr\u00f3w, kt\u00f3rzy w latach 1944-45 wycofywali si\u0119 na zach\u00f3d wraz z Niemcami, to rozp\u0119ta\u0142oby si\u0119 tam piek\u0142o, po kt\u00f3rym musia\u0142by si\u0119 poda\u0107 do dymisji.<\/span>
\nW Polsce na taki rozrachunek nikt jeszcze nie jest gotowy. Lepiej nieprzyjemne fakty przemilcza\u0107, a tych, kt\u00f3rzy o nich m\u00f3wi\u0105, wsadzi\u0107 za kratki.<\/span><\/p>\n

\n

*Prof. Jan Grabowski (ur. 1962 r.), historyk, absolwent UJ, doktoryzowa\u0142 si\u0119 w 1994 r. na Uniwersytecie Montrealskim, obecnie pracuje na uniwersytecie w Ottawie oraz w Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w PAN. Badacz Holocaustu, autor lub wsp\u00f3\u0142autor mn\u00f3stwa artyku\u0142\u00f3w i wielu cennych prac naukowych m.in. \u201e\u00bbJa tego \u017byda znam!\u00ab. Szanta\u017cowanie \u017byd\u00f3w w Warszawie, 1939-1943\u201d, Warszawa 2004, \u201eZarys krajobrazu. Wie\u015b polska wobec zag\u0142ady \u017byd\u00f3w 1942-1945\u201d, Warszawa 2011, \u201eKlucze i kasa. O mieniu \u017cydowskim w Polsce pod okupacj\u0105 niemieck\u0105 i we wczesnych latach powojennych, 1939-1950\u201d, Warszawa 2014<\/i><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Prof. Jan Grabowski: Pomagali\u015bmy Niemcom zabija\u0107 \u017byd\u00f3w Miros\u0142aw Maciorowski Jan Grabowski   M\u0142oda \u017byd\u00f3wka, uciekaj\u0105c przed Polakami, dotar\u0142a a\u017c do tartaku pod Sadownem. Tam pad\u0142a, nieprzytomna. Rano wok\u00f3\u0142 niej zgromadzi\u0142 si\u0119 t\u0142um. M\u0142ody Polak, robotnik, usi\u0142owa\u0142 \u015bci\u0105gn\u0105\u0107 z niej sk\u00f3rzane buty. Przemoczone przywar\u0142y do sk\u00f3ry. Polecia\u0142 po siekier\u0119, by odr\u0105ba\u0107 jej nogi z butami poni\u017cej […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/63312"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=63312"}],"version-history":[{"count":11,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/63312\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":63341,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/63312\/revisions\/63341"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=63312"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=63312"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=63312"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}