{"id":63972,"date":"2018-09-16T17:09:38","date_gmt":"2018-09-16T15:09:38","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=63972"},"modified":"2018-09-16T06:56:28","modified_gmt":"2018-09-16T04:56:28","slug":"19-09-33","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=63972","title":{"rendered":"Rudnicki o samotnym Tyrmandzie w lesie spodni. (Ksi\u0105\u017cki)"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Tak zadziwia\u0142 Amerykan\u00f3w, \u017ce obra\u017ceni zrywali z nim kontakt. Rudnicki o samotnym Tyrmandzie w lesie spodni<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Janusz Rudnicki<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Literaci polscy XX wieku (East News \/ LUCJAN FOGIEL)<\/em><\/span><\/p>\n

M\u0142oda Murzynka nie chce usi\u0105\u015b\u0107 ko\u0142o Tyrmanda w autobusie. Czuje si\u0119 dyskryminowany: czy to rasizm a rebours? Dzieje si\u0119 to w Nowym Orleanie, o kt\u00f3rym napisa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119, o paradoksie, wyros\u0142\u0105 w\u0142a\u015bnie z podziwu dla jego czarnych mieszka\u0144c\u00f3w! Nigdy wcze\u015bniej tam nie b\u0119d\u0105c.<\/strong><\/span><\/p>\n

Leopold Tyrmand, \u201eZapiski dyletanta\u201d, t\u0142um. Ma\u0142gorzata Wolanin, Wydawnictwo MG, Warszawa<\/strong><\/p>\n

Otworzy\u0142em \u201eZapiski dyletanta\u201d \u2013 nowe polskie wydanie ksi\u0105\u017cki, kt\u00f3ra w Stanach wysz\u0142a w 1970 r. \u2013 na chybi\u0142 trafi\u0142 i szeroki u\u015bmiech. Tyrmand cytuje tu Augusta Comte:\u00a0Ludzko\u015b\u0107 to bardziej umarli ni\u017c \u017cywi,<\/i>\u00a0i ogarnia go fala dobrego humoru, bo w zdaniu tym pociecha. Apetytu na czytanie dostaj\u0119, tym bardziej \u017ce w innym miejscu znowu podaje cytat \u2013 ze znajomego, kt\u00f3ry po powrocie do\u00a0Warszawy<\/strong><\/span><\/a>\u00a0powtarza\u0142 b\u0119dzie wszystkim, \u017ce ameryka\u0144ska klasa robotnicza pozbawiona jest dachu nad g\u0142ow\u0105, g\u0142\u00f3wnie podczas przeja\u017cd\u017cek kabrioletem.<\/span><\/p>\n

No i jak to cz\u0119sto bywa, trac\u0119 apetyt w miar\u0119 czytania. Przyznaje Tyrmand, \u017ce nie ma odpowiedniego wykszta\u0142cenia, ale \u017ce my\u015bli o filozofii, socjologii, historii i kulturze nieustannie. A \u017ce ma na\u0142\u00f3g uzewn\u0119trzniania tych\u017ce my\u015bli, wi\u0119c nimi si\u0119 dzieli. Gdzie bowiem napisane jest, \u017ce\u00a0dyletant nie ma nic do powiedzenia<\/i>?<\/span><\/p>\n

No ma, ale przede wszystkim archeologom antykomunistycznych wykopalisk. \u201eKomunizm\u201d i jego pochodne padaj\u0105 na ka\u017cdej niemal stronie. Tyrmand w 1966 r. przyje\u017cd\u017ca do Stan\u00f3w i rzecze. Nakre\u015bla b\u0142\u0105dz\u0105cym we mgle z\u0142udze\u0144 Amerykanom prawdziwy, \u015bwi\u0144ski ryj komunizmu i tak ich tym prowokuje, tak zadziwia, tak do muru przypiera celno\u015bci\u0105 komentarzy, \u017ce obra\u017ceni zrywaj\u0105 z nim kontakt. Co on za ka\u017cdym razem dumnie odnotowuje. Na bankiecie pyta go o co\u015b pan domu, on wyczerpuj\u0105co obja\u015bnia, wywo\u0142uj\u0105c konsternacj\u0119, po czym ko\u0144czy tak:\u00a0I chyba z tej przyczyny nigdy ju\u017c nie otrzyma\u0142em zaproszenia do uroczego mieszkania w Village<\/i>.<\/span><\/p>\n

Lub zaproszony na kolacj\u0119, znowu monologiem odpowiada na pytanie, po czym nast\u0119puje:\u00a0\u2026i nigdy wi\u0119cej nie uda\u0142o mi si\u0119 zje\u015b\u0107 z ni\u0105 kolacji.<\/i>\u00a0I tak co jaki\u015b czas, jak refren, czasami wygl\u0105da to tak, jakby wymy\u015bla\u0142 sytuacje po to, \u017ceby mie\u0107 alibi do drukowania nie tyle spontanicznych zapisk\u00f3w, co przemy\u015blanych referat\u00f3w. Cytuje rozmow\u0119 na \u0142awce w Hyde Parku, on z trzema kobietami, one zdawkowe pytania, on elaborat, o c\u00f3rce Stalina i jej ojcu:\u00a0Komu bardziej ni\u017c jej pisane by\u0142o da\u0107 \u015bwiadectwo demonicznej r\u00f3wnowagi mi\u0119dzy prymitywn\u0105, krwio\u017cercz\u0105 gwa\u0142towno\u015bci\u0105 jego instynkt\u00f3w a bezdenn\u0105 perfidi\u0105 jego umys\u0142u?\u201d.<\/i><\/span><\/p>\n

I tak jak ogl\u0105da si\u0119 telewizj\u0119 lub czyta co\u015b podczas gotowania, \u017ceby do ja\u0142owego czasu dosypa\u0107 cho\u0107by szczypt\u0119 sensu, tak ja z Tyrmandem udaj\u0119 si\u0119 na balkon i siadam na rower, \u017ceby nie tylko dla ducha, ale te\u017c cia\u0142a swego co\u015b czyni\u0107. Leci czas, leci strona za stron\u0105 i metr leci za metrem. Nie przem\u0119czam si\u0119 zbytnio, jako cz\u0142owiek z gruntu leniwy kupi\u0142em sobie\u00a0rower stacjonarny<\/strong><\/span><\/a>\u00a0o nap\u0119dzie elektrycznym. Jedyny ruch, jaki wykonuj\u0119, to kr\u0119cenie g\u0142ow\u0105. Nad tym, co zabytkowy ten jegomo\u015b\u0107 wypisuje.<\/span><\/p>\n

Zdziwienia Tyrmanda<\/strong><\/p>\n

Dziwi si\u0119 Europejczykom, kt\u00f3rzy kobiet\u0119 uwa\u017caj\u0105 za istot\u0119 wy\u017csz\u0105, bo to ca\u0142kiem\u00a0idiotyczne<\/i>. I Amerykanom si\u0119 dziwi, bo do kobiety stosunek maj\u0105 uni\u017cony wielce, a pensj\u0119 oddaj\u0105 swoim \u017conom, to\u00a0niem\u0105drze<\/i>. Na przyk\u0142ad na Zanzibarze kobieta pieni\u0119dzmi operowa\u0107 nie mog\u0142a, bo dotyk jej uwa\u017cano za nieczysty. Nie dziwi si\u0119 z kolei muzu\u0142manom, \u017ce kobiet\u0119 uwa\u017caj\u0105 za istot\u0119 ni\u017csz\u0105, bo to\u00a0logiczne<\/i>. Ale dziwi si\u0119 temu, \u017ce to, co logiczne, przegrywa z tym, co nielogiczne, bo przecie\u017c gdzie dzi\u015b Ameryka, a jak daleko z ty\u0142u ci, kt\u00f3rym si\u0119 nie dziwi\u0142. Wi\u0119c mo\u017ce to jednak nie jest tak \u017ale, \u017ce kobiety ameryka\u0144skie s\u0105\u00a0zastraszaj\u0105c\u0105 si\u0142\u0105 spo\u0142eczn\u0105, polityczn\u0105 i moraln\u0105<\/i>. Ale \u017ce te\u017c \u2013 pisze w innym miejscu \u2013 Amerykanka jest taka,\u00a0jak\u0105 \u017cycz\u0105 sobie tego jej m\u0119\u017cczy\u017ani.<\/i>\u00a0By\u0142a kiedy\u015b staro\u015bwiecko puryta\u0144ska, dzi\u015b staje si\u0119 prawie \u017ce rozwi\u0105z\u0142a, romanse z \u017con\u0105 przyjaciela, tr\u00f3jk\u0105ty, czworok\u0105ty, Tyrmand czuje si\u0119 tu jak u siebie w domu, a na mnie przychodzi pora, \u017ceby si\u0119 zdziwi\u0107, bo niby jaka ta kobieta ameryka\u0144ska w ko\u0144cu jest?<\/span><\/p>\n

Dziwi si\u0119 jako czujny, bia\u0142y obywatel. Unosi brwi, poniewa\u017c nie do\u015b\u0107, \u017ce widzi czarnego policjanta, to jeszcze uzbrojonego, a przecie\u017c on, nale\u017c\u0105c do mniejszo\u015bci etnicznej, uwa\u017ca siebie za osob\u0119 gn\u0119bion\u0105 i prze\u015bladowan\u0105, wi\u0119c\u00a0mo\u017ce by\u0107 niebezpieczny.<\/i>\u00a0I dziwi si\u0119 jako ofiara rasizmu \u2013 raz, kiedy nie chc\u0105 go wpu\u015bci\u0107 do Harlemu, bo tam\u00a0bia\u0142ych nie lubi\u0105,<\/i>\u00a0a przecie\u017c biali s\u0105 wobec czarnych jak najbardziej w porz\u0105dku, dwa \u2013 kiedy w zat\u0142oczonym autobusie m\u0142oda Murzynka nie chce ko\u0142o niego usi\u0105\u015b\u0107, czuje si\u0119 dyskryminowany i pyta, czy to rasizm \u00e0 rebours? I, jakby by\u0142o ma\u0142o, przydarza mu si\u0119 to w Nowym Orleanie, czyli w mie\u015bcie, o kt\u00f3rym napisa\u0142 ksi\u0105\u017ck\u0119, o paradoksie, wyros\u0142\u0105 w\u0142a\u015bnie z podziwu dla jego czarnych mieszka\u0144c\u00f3w! Napisa\u0142 j\u0105, nigdy wcze\u015bniej w Nowym Orleanie nie b\u0119d\u0105c. A teraz chodzi po nim i rozpoznaje\u00a0nigdy niewidziane miejsca.<\/i><\/span><\/p>\n

Dziwi si\u0119 te\u017c, nie bez racji, \u017ce Amerykanie zajmuj\u0105cy si\u0119 technik\u0105 tak oczytani i obeznani s\u0105 w \u015bwiecie filmowym, teatralnym i literackim. W Europie naukowcy nie mog\u0105 nad\u0105\u017cy\u0107 za dynamicznym rozwojem we w\u0142asnych specjalno\u015bciach, a co dopiero orientowa\u0107 si\u0119 w innych,\u00a0jak oni to robi\u0105? I kiedy?<\/i>\u00a0I dziwi si\u0119, nie bez racji, \u017ce inteligencja europejska marzy o Stanach, a ameryka\u0144ska o Europie, chocia\u017c ta przesta\u0142a ju\u017c by\u0107 intelektualnym hegemonem. A Europejczycy wol\u0105 ju\u017c Hitchcocka od Godarda, Tennessee Williamsa od Friedricha D\u00fcrrenmatta i Johna Forda od Alaina Resnais.<\/span><\/p>\n

Pos\u0142uchaj audycji o Tyrmandzie z cyklu Polskiego Radia “Finezje literackie”<\/span><\/a><\/strong><\/span><\/p>\n

Dziwi go nawet to, \u017ce studenci si\u0119 ciesz\u0105, bo wywalczyli wej\u015bcie do \u017ce\u0144skich akademik\u00f3w bez ogranicze\u0144. Bo tam, gdzie mo\u017cna ju\u017c wszystko, wszystko staje si\u0119\u00a0tanie i jednakie.<\/i>\u00a0I tak pieprzy w stylu \u201ezakazany owoc bardziej smakuje\u201d ten zwolennik koszar\u00f3w p\u0142ciowych, zacofany m\u00f3l obyczajowy. Lub to \u2013 kartkuje magazyn, w kt\u00f3rym o nowych trendach w teatrze, i widzi zdj\u0119cia z happening\u00f3w, na kt\u00f3rych widniej\u0105 nagie kobiety i m\u0119\u017cczy\u017ani. Ma uczucie, \u017ce sk\u0105d\u015b to zna, i przypominaj\u0105 mu si\u0119 nazistowskie kroniki i obrazy z\u00a0Ery Piec\u00f3w<\/i>.<\/span><\/p>\n

Projekcja trafiona, ale \u017ce niby co teraz? Zakaza\u0107 nago\u015bci na scenie? Ach, ta jego niech\u0119\u0107 do wszystkiego, co maszerowa\u0142o wtedy rado\u015bnie jako nowe. I jeszcze kultem swej jednostki otacza s\u0142owo\u00a0Podziemie<\/i>. \u015awi\u0119te to s\u0142owo, bo zbrojny ruch oporu wobec hitlerowskiego naje\u017ad\u017acy oznacza. To dobry symbol dobrej walki ze z\u0142ym z\u0142em, to gotowo\u015b\u0107 do po\u015bwi\u0119cenia \u017cycia. A w Stanach okre\u015blaj\u0105 nim produkcj\u0119 i rozpowszechnianie literatury i film\u00f3w erotycznych. A przecie\u017c za to nic nie grozi, to nawet legalne, wi\u0119c jakie to podziemie ten ich underground? I jeszcze grozi patetycznie palcem, pisz\u0105c:\u00a0ale s\u0142owa si\u0119 mszcz\u0105. Gdy zajdzie potrzeba, mog\u0105 si\u0119 obr\u00f3ci\u0107 przeciw ustom, kt\u00f3re je przekr\u0119ci\u0142y.<\/i>\u00a0No jak tu pisa\u0107, jak mi r\u0119ce opadaj\u0105? Co mieliby profanowa\u0107 Amerykanie, je\u015bli podziemia w sensie polskim nie mieli nigdy?<\/span><\/p>\n

Prorok w niew\u0142asnym kraju<\/strong><\/p>\n

Nie znaczy to jednak, \u017ce jak na kur\u0119 przysta\u0142o, nic ju\u017c z tego tyrmandowskiego podw\u00f3rka nie wydziobi\u0119. Na pocz\u0105tku odhacz\u0119 to, co recenzenci uwielbiaj\u0105, a mianowicie wyci\u0105gn\u0105\u0107 i unaoczni\u0107, \u017ce jakie\u015b zdanie, spostrze\u017cenie aktualne jest dzi\u015b, a przecie\u017c tak dawno pisane. W ten spos\u00f3b pisarze zyskuj\u0105 status proroka, a pisz\u0105cy o nich tego\u017c proroka odkrywcy. A przecie\u017c nie ma takiego dziennika czy zapisk\u00f3w, w kt\u00f3rych nie znale\u017aliby\u015bmy czego\u015b, co by\u0142oby aktualne. Tyrmand:\u00a0Ju\u017c ponad po\u0142owa \u015bwiata jest w r\u0119kach (je\u015bli nie w \u015bmiertelnym u\u015bcisku) \u0107wier\u0107inteligent\u00f3w i p\u00f3\u0142analfabet\u00f3w.<\/i>\u00a0Ma\u0142o tego, je\u015bli o Polsk\u0119 chodzi, no nie b\u00f3jmy si\u0119 s\u0142\u00f3w, zadziwiaj\u0105co aktualne. Odhaczone.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n