{"id":64408,"date":"2022-05-28T17:09:36","date_gmt":"2022-05-28T15:09:36","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=64408"},"modified":"2022-05-28T17:14:19","modified_gmt":"2022-05-28T15:14:19","slug":"12-09-21","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=64408","title":{"rendered":"Trzy etapy stworzenia"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Trzy etapy stworzenia [Komentarz do parszy Be-reszit]<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

RABIN JONATHAN SACKS<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

\u201eStworzenie zwierz\u0105t”. Szkic nieznanego tw\u00f3rcy, Niderlandy, XVI wiek \/fot. The Metropolitan Museum of Art<\/em><\/span><\/p>\n

PARSZA BE-RESZIT<\/p>\n

\u201eI rzek\u0142 B\u00f3g: \u00abNiech si\u0119 stanie (\u2026)\u00bb. I sta\u0142o si\u0119 (\u2026). I widzia\u0142 B\u00f3g, \u017ce dobre\u201d.<\/strong><\/p>\n

To zdanie rozpoczyna najwa\u017cniejsz\u0105 i najbardziej rewolucyjn\u0105 opowie\u015b\u0107 o stworzeniu w dziejach ludzkiej duchowo\u015bci.<\/span><\/p>\n

Raszi w swoim komentarzu cytuje rabina Icchaka, kt\u00f3ry zastanawia si\u0119, dlaczego Tora zaczyna si\u0119 od historii stworzenia. Twierdzi on, \u017ce jako ksi\u0119ga praw \u2013 zbi\u00f3r przykaza\u0144 spajaj\u0105cych dzieci Izraela w jeden nar\u00f3d \u2013 powinna rozpoczyna\u0107 si\u0119 pierwszym z nich. To jednak pojawia si\u0119 dopiero w dwunastym rozdziale ksi\u0119gi Szemot.<\/span><\/p>\n

Wed\u0142ug rabina Icchaka Tora zaczyna si\u0119 histori\u0105 narodzin wszech\u015bwiata, aby uzasadni\u0107 przekazanie Erec Israel ludowi Izraela. Stw\u00f3rca \u015bwiata jest wi\u0119c tym samym jego w\u0142a\u015bcicielem i zarz\u0105dc\u0105. Jego dar nadaje tytu\u0142. Roszczenia \u017byd\u00f3w do tej ziemi maj\u0105 inne podstawy ni\u017c roszczenia jakiegokolwiek innego narodu. Wynikaj\u0105 bowiem nie z arbitralnych fakt\u00f3w zwi\u0105zanych z osiedleniem: historycznych powi\u0105za\u0144, podbicia terytorium czy mi\u0119dzynarodowej umowy (cho\u0107 w przypadku wsp\u00f3\u0142czesnego Pa\u0144stwa Izrael wszystkie trzy maj\u0105 zastosowanie). Nadrz\u0119dne znaczenie roszcze\u0144 \u017byd\u00f3w ma sw\u00f3j pocz\u0105tek w s\u0142owie samego Boga, kt\u00f3ry w dodatku uznawany jest przez wszystkie trzy wielkie monoteistyczne religie: judaizm, islam i chrze\u015bcija\u0144stwo. Tak wygl\u0105da upolitycznione odczytanie pierwszego rozdzia\u0142u ksi\u0119gi Be-reszit. Pozwol\u0119 sobie jednak zasugerowa\u0107 inn\u0105 (nie sprzeczn\u0105, ale dodatkow\u0105) interpretacj\u0119.<\/span><\/p>\n

Jednym z niezwyk\u0142ych za\u0142o\u017ce\u0144 Tory jest wezwanie ludzi, stworzonych na podobie\u0144stwo Boga, do na\u015bladowania Go. \u201e\u015awi\u0119tymi b\u0105d\u017acie, bom \u015bwi\u0119ty Ja Wiekuisty B\u00f3g wasz!\u201d (Wa-jikra 19:2). Przyjrzyjmy si\u0119 s\u0142owom Majmonidesa:<\/span><\/p>\n

M\u0119drcy nauczali: \u201eTak jak o Bogu m\u00f3wi si\u0119, \u017ce jest mi\u0142osierny, tak i ty b\u0105d\u017a mi\u0142osierny. Tak jak Jego nazywa si\u0119 lito\u015bciwym, i ty b\u0105d\u017a lito\u015bciwy. Tak jak On jest \u015bwi\u0119ty, i ty b\u0105d\u017a \u015bwi\u0119ty\u201d. R\u00f3wnie\u017c prorocy przypisywali Wszechmocnemu wiele r\u00f3\u017cnych atrybut\u00f3w \u2013 niezwyk\u0142\u0105 cierpliwo\u015b\u0107, niepor\u00f3wnywaln\u0105 dobro\u0107, absolutn\u0105 cnot\u0119, prawo\u015b\u0107, doskona\u0142o\u015b\u0107, pot\u0119g\u0119, si\u0142\u0119 i tak dalej \u2013 aby nauczy\u0107 nas, \u017ce te warto\u015bci s\u0105 dobre i s\u0142uszne, i \u017ce cz\u0142owiek powinien je u siebie doskonali\u0107, a w ten spos\u00f3b na\u015bladowa\u0107 Boga tak dok\u0142adnie, jak to tylko mo\u017cliwe (Miszne Tora, Hilchot deot 1:6).<\/span><\/p>\n

Pierwszy rozdzia\u0142 ksi\u0119gi Be-reszit kryje wi\u0119c w sobie donios\u0142e wyzwanie: B\u00f3g jest stw\u00f3rc\u0105, wi\u0119c i my powinni\u015bmy tworzy\u0107. W procesie kreacji tylko jedna istota (znana dot\u0105d nauce) zosta\u0142a obdarzona zdolno\u015bci\u0105 nie tylko dostosowywania si\u0119 do \u015brodowiska, ale i podporz\u0105dkowywania go sobie. Cz\u0142owiekowi dano zdolno\u015b\u0107 kszta\u0142towania \u015bwiata, bycia aktywnym w stosunku do wp\u0142yw\u00f3w i okoliczno\u015bci, kt\u00f3re go otaczaj\u0105:<\/span><\/p>\n

Egzystencja zwierz\u0119cia jest niegodna, poniewa\u017c jest bezradna. Istnienie cz\u0142owieka jest godne, poniewa\u017c jest pe\u0142ne chwa\u0142y, dumne i silne. Starcy, kt\u00f3rzy nie mogli walczy\u0107 z chorob\u0105 i w wielkiej liczbie poddali si\u0119 z poni\u017caj\u0105c\u0105 bezsilno\u015bci\u0105 \u017c\u00f3\u0142tej febrze lub innej pladze, nie mogli pretendowa\u0107 do statusu godnego cz\u0142owieka. Tylko ten, kto buduje szpitale, wynajduje metody leczenia i ratuje \u017cycie innych mo\u017ce otrzyma\u0107 b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo godno\u015bci (\u2026). Cywilizowany cz\u0142owiek zdoby\u0142 ograniczon\u0105 kontrol\u0119 nad przyrod\u0105 i sta\u0142 si\u0119 pod pewnymi wzgl\u0119dami jej panem. Dzi\u0119ki w\u0142adzy zdoby\u0142 r\u00f3wnie\u017c godno\u015b\u0107. W\u0142adza sprawi\u0142a, \u017ce mo\u017ce lepiej spe\u0142nia\u0107 swoje powinno\u015bci[1].<\/span><\/p>\n

Pierwszy rozdzia\u0142 Be-reszit uczy nas zatem, jak w trzech krokach sta\u0107 si\u0119 stw\u00f3rc\u0105. Pierwszy etap to powiedzenie \u201eniech si\u0119 stanie\u201d, drugi \u201ei sta\u0142o si\u0119\u201d i trzeci to dostrze\u017cenie, \u017ce to, co uczynili\u015bmy, \u201ejest dobre\u201d.<\/span><\/p>\n

Nawet pobie\u017cnie patrz\u0105c na ten model tworzenia, zauwa\u017cymy co\u015b niezwyk\u0142ego, co zaprzecza zdrowemu rozs\u0105dkowi: prawdziw\u0105 si\u0142\u0105 tw\u00f3rcz\u0105 nie jest nauka czy technologia per se, ale s\u0142owo. To ono formuje wszystko, co istnieje.<\/span><\/p>\n

To, co rzeczywi\u015bcie wyr\u00f3\u017cnia Homo sapiens od innych gatunk\u00f3w zwierz\u0105t, to zdolno\u015b\u0107 mowy. W Targum Onkelosa ostatnie s\u0142owa wersu \u201eI tak utworzy\u0142 Wiekuisty B\u00f3g cz\u0142owieka z prochu ziemi, i tchn\u0105\u0142 w nozdrza jego dech \u017cywota, i sta\u0142 si\u0119 cz\u0142owiek istot\u0105 \u017cyj\u0105c\u0105\u201d (Be-reszit 2:7) przet\u0142umaczone s\u0105 jako \u201eI zmieni\u0142 si\u0119 cz\u0142owiek w ruach memalela\u201d, w m\u00f3wi\u0105cego ducha. Dzi\u0119ki zdolno\u015bci m\u00f3wienia mo\u017cemy r\u00f3wnie\u017c my\u015ble\u0107, a co za tym idzie, wyobra\u017ca\u0107 sobie \u015bwiat inny ni\u017c ten, kt\u00f3ry istnieje obecnie.<\/span><\/p>\n

Proces tworzenia zaczyna si\u0119 od s\u0142owa, idei, wizji, marzenia. J\u0119zyk, a dzi\u0119ki niemu mo\u017cliwo\u015b\u0107 pami\u0119tania odleg\u0142ej przesz\u0142o\u015bci i konceptualizowania przysz\u0142o\u015bci, jest centralnym elementem wyj\u0105tkowo\u015bci istot stworzonych na obraz Boga. Tak jak On stworzy\u0142 \u015bwiat natury przy u\u017cyciu s\u0142\u00f3w (\u201eI rzek\u0142 B\u00f3g (\u2026). I sta\u0142o si\u0119\u2026\u201d), tak i my tworzymy ludzki \u015bwiat z ich pomoc\u0105. Dlatego w judaizmie s\u0142owa s\u0105 traktowane bardzo powa\u017cnie. W Ksi\u0119dze Przys\u0142\u00f3w czytamy: \u201e\u015amier\u0107 i \u017cycie s\u0105 w mocy j\u0119zyka\u201d (18:21). Ju\u017c pierwsze s\u0142owa Tory, sam pocz\u0105tek historii stworzenia, s\u0105 zapowiedzi\u0105 \u017cydowskiej doktryny objawienia, kt\u00f3ra m\u00f3wi, \u017ce B\u00f3g ujawnia si\u0119 ludziom nie w S\u0142o\u0144cu, gwiazdach, wietrze czy w burzy, ale w s\u0142owach i poprzez s\u0142owa, kt\u00f3re s\u0105 \u015bwi\u0119te i dzi\u0119ki kt\u00f3rym stajemy si\u0119 partnerami Boga w dziele zbawienia.<\/span><\/p>\n

\u201eI rzek\u0142 B\u00f3g: \u00abNiech si\u0119 stanie (\u2026)\u00bb. I sta\u0142o si\u0119\u2026\u201d. Drugi etap tworzenia jest dla nas najtrudniejszy. Sp\u0142odzi\u0107 ide\u0119 to jedno, czym innym jest wprowadzenie jej w \u017cycie. \u201eMi\u0119dzy zamiarem\/ A czynem\/ Pada cie\u0144\u201d, jak pisa\u0142 T. S. Elliot[2]. Mi\u0119dzy intencj\u0105 a faktem, marzeniem a rzeczywisto\u015bci\u0105, le\u017c\u0105 zmagania, sprzeciw i zawodno\u015b\u0107 ludzkiej woli. Zbyt \u0142atwo jest po nieudanej pr\u00f3bie nabra\u0107 przekonania, \u017ce cel jest niemo\u017cliwy do osi\u0105gni\u0119cia, \u017ce \u015bwiata nie da si\u0119 zmieni\u0107 i \u017ce wszystkie ludzkie wysi\u0142ki skazane s\u0105 na pora\u017ck\u0119.<\/span><\/p>\n

Jest to jednak wniosek charakterystyczny dla my\u015bli starogreckiej, nie \u017cydowskiej. To Grecy wierzyli, \u017ce pycha i przesadna arogancja (hybris) prowadz\u0105 do nieuniknionej kary (nemezis); \u017ce przeznaczenie jest nieub\u0142agane, a my musimy si\u0119 z nim pogodzi\u0107. W judaizmie jest odwrotnie \u2013 mimo \u017ce tworzenie jest trudne, skomplikowane, \u017cmudne i pe\u0142ne niepowodze\u0144, jest jednocze\u015bnie naszym podstawowym powo\u0142aniem. Jak powiedzia\u0142 rabin Tarfon: \u201eNie do ciebie nale\u017cy doko\u0144czenie zadania, ale nie mo\u017cesz te\u017c go zaniecha\u0107\u201d (Miszna awot 2:16). Inne pi\u0119kne rabiniczne sformu\u0142owanie g\u0142osi: machaszwa towa Ha-Kadosz baruch Hu mecarfa lemaase (Tosefta, Pea 1:4). Zazwyczaj t\u0142umaczy si\u0119 je jako: \u201eB\u00f3g traktuje dobr\u0105 intencj\u0119 jak dobry uczynek\u201d. Ja jednak wol\u0119 inne t\u0142umaczenie: \u201eKiedy cz\u0142owiek ma dobre intencje, B\u00f3g pomaga zamieni\u0107 je w czyny\u201d. To znaczy daje nam si\u0142\u0119, aby pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej zrealizowa\u0107 plan.<\/span><\/p>\n

Je\u015bli pierwszym etapem tworzenia jest u\u017cycie wyobra\u017ani, drugi musi by\u0107 zwi\u0105zany z wol\u0105. \u015awi\u0119to\u015b\u0107 ludzkiej woli jest jednym z najbardziej charakterystycznych motyw\u00f3w w Torze. Wiele nurt\u00f3w w filozofii, zwanych og\u00f3lnie determinizmem, bazowa\u0142o na przekonaniu, \u017ce wola cz\u0142owieka jest iluzj\u0105. Wed\u0142ug zwolennik\u00f3w tych idei o naszym losie maj\u0105 decydowa\u0107 inne czynniki \u2013 genetycznie zakodowany instynkt, spo\u0142eczne i ekonomiczne okoliczno\u015bci, odruchy warunkowe \u2013 a my\u015bl, \u017ce sami mo\u017cemy zdecydowa\u0107 o tym, kim jeste\u015bmy, jest mitem. Judaizm jest protestem przeciwko ideom determinizmu, w imi\u0119 ludzkiej wolno\u015bci i odpowiedzialno\u015bci. Nie jeste\u015bmy z g\u00f3ry zaprogramowanymi maszynami \u2013 jeste\u015bmy lud\u017ami obdarzonymi wol\u0105. Tak jak B\u00f3g, cz\u0142owiek jest wolny, a Tora jest wielkim wezwaniem ludzko\u015bci do praktykowania odpowiedzialnej wolno\u015bci i tworzenia takiego spo\u0142ecznego \u015brodowiska, kt\u00f3re by\u0142oby pe\u0142ne szacunku wobec wolno\u015bci innych. Wola jest mostem mi\u0119dzy \u201eniech si\u0119 stanie\u201d a \u201esta\u0142o si\u0119\u201d.<\/span><\/p>\n

Co jednak z trzecim etapem: \u201eI widzia\u0142 B\u00f3g, \u017ce dobre\u201d? Ten etap najtrudniej nam zrozumie\u0107. Co to zdanie oznacza? Wydaje si\u0119 ono zb\u0119dne. Czy\u017c nie wszystko, co stwarza B\u00f3g, jest dobre? Judaizm to nie gnostycyzm ani wschodni mistycyzm. Nie uwa\u017camy, \u017ce zmys\u0142owy \u015bwiat, tak jak zosta\u0142 stworzony, jest produktem z\u0142a. Przeciwnie, wierzymy, \u017ce jest on miejscem b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa i dobra.<\/span><\/p>\n

By\u0107 mo\u017ce owa fraza ma nas w\u0142a\u015bnie nauczy\u0107, \u017ce nie powinni\u015bmy prowadzi\u0107 religijnego \u017cycia w wycofaniu si\u0119 ze \u015bwiata i odwr\u00f3ceniu si\u0119 od jego konflikt\u00f3w, w zachwycie mistycyzmem i nirwan\u0105. B\u00f3g chce, aby\u015bmy stanowili cz\u0119\u015b\u0107 \u015bwiata, brali udzia\u0142 w staczanych w nim bojach, doznawali jego rozkoszy i celebrowali jego zjawiskowo\u015b\u0107. Ale to nie wszystko.<\/span><\/p>\n

Z powodu wykonywanej pracy zdarza\u0142o mi si\u0119 odwiedza\u0107 wi\u0119zienia i o\u015brodki dla nieletnich przest\u0119pc\u00f3w. Wielu z podopiecznych tych miejsc to potencjalnie dobrzy ludzie, kt\u00f3rzy tak jak my mieli marzenia, nadzieje, pragnienia i aspiracje. Ich \u017cyciowym celem nigdy nie by\u0142o zboczenie na kryminaln\u0105 \u015bcie\u017ck\u0119. Tragizm ich sytuacji polega\u0142 na tym, \u017ce zazwyczaj pochodzili z dysfunkcyjnych rodzin i dorastali w trudnych warunkach. Nikt nie po\u015bwi\u0119ci\u0142 im wystarczaj\u0105co du\u017co czasu i uwagi, nie wspiera\u0142 ich. Nie uczy\u0142, jak radzi\u0107 sobie w \u015bwiecie, jak osi\u0105ga\u0107 zamierzone cele poprzez ci\u0119\u017ck\u0105 prac\u0119 i perswazj\u0119 zamiast przemocy i \u0142amania prawa. Wszyscy oni byli pozbawieni szacunku do samych siebie i poczucia w\u0142asnej warto\u015bci. Nikt im nigdy nie powiedzia\u0142, \u017ce s\u0105 dobrymi lud\u017ami.<\/span><\/p>\n

Zauwa\u017cenie w cz\u0142owieku dobroci i powiedzenie mu o tym jest jednym z najwi\u0119kszych akt\u00f3w tworzenia. By\u0107 mo\u017ce istniej\u0105 ludzie bezwzgl\u0119dnie \u017ali, ale nie ma takich wielu. Niemal\u017ce w ka\u017cdym z nas kryje si\u0119 co\u015b pozytywnego i wyj\u0105tkowego, ale bardzo \u0142atwo jest to uszkodzi\u0107 \u2013 aby te cechy mog\u0142y rosn\u0105\u0107 i wydawa\u0107 owoce, potrzebuj\u0105 \u015bwiat\u0142a uwagi i pochwa\u0142y. Widzenie w ludziach dobra i danie im mo\u017cliwo\u015bci przejrzenia si\u0119 w lustrze naszego szacunku pomo\u017ce im sta\u0107 si\u0119 najlepsz\u0105 wersj\u0105 siebie. W Talmudzie jest powiedziane: \u201eWi\u0119kszym ni\u017c ten, kt\u00f3ry sam czyni dobro, jest cz\u0142owiek, kt\u00f3ry sk\u0142ania innych do szlachetnych czyn\u00f3w\u201d (Bawa batra 9a). Poprzez pomaganie innym w d\u0105\u017ceniu do bycia lepszym cz\u0142owiekiem, rozpalamy w ich duszach kreatywno\u015b\u0107. Nie osi\u0105gniemy tego jednak poprzez krytyk\u0119 i negatywne emocje, ale przez odnajdywanie dobroci w ka\u017cdym cz\u0142owieku i sprawianie, \u017ce ta osoba sama dostrze\u017ce, rozpozna i posi\u0105dzie t\u0119 dobro\u0107, a p\u00f3\u017aniej zacznie ni\u0105 \u017cy\u0107.<\/span><\/p>\n

\u201eI widzia\u0142 B\u00f3g, \u017ce dobre\u201d \u2013 ten etap jest r\u00f3wnie\u017c elementem procesu tw\u00f3rczego, najdelikatniejszym i najpi\u0119kniejszym ze wszystkich trzech. Kiedy dostrzegamy dobro w drugim cz\u0142owieku, nie tylko cz\u0119\u015bciowo je stwarzamy, ale nape\u0142niamy je tw\u00f3rcz\u0105 moc\u0105. Tak B\u00f3g post\u0119puje z nami i do takiego dzia\u0142ania wobec innych nas powo\u0142uje.
\n<\/span><\/p>\n

\n

[1] Joseph B. Soloveitchik, The Lonely Man of Faith, Nowy Jork 1992, s. 16-17.
\n[2] T. S. Elliot, The Hollow Men, [w:] Collected Poems 1909-1962, Londyn 1963, s. 92.
\nT\u0142umaczenie: Jolanta R\u00f3\u017cy\u0142o \u00a9 CHIDUSZ 2018<\/em><\/span><\/em><\/span><\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Trzy etapy stworzenia [Komentarz do parszy Be-reszit] RABIN JONATHAN SACKS \u201eStworzenie zwierz\u0105t”. Szkic nieznanego tw\u00f3rcy, Niderlandy, XVI wiek \/fot. The Metropolitan Museum of Art PARSZA BE-RESZIT \u201eI rzek\u0142 B\u00f3g: \u00abNiech si\u0119 stanie (\u2026)\u00bb. I sta\u0142o si\u0119 (\u2026). I widzia\u0142 B\u00f3g, \u017ce dobre\u201d. To zdanie rozpoczyna najwa\u017cniejsz\u0105 i najbardziej rewolucyjn\u0105 opowie\u015b\u0107 o stworzeniu w dziejach ludzkiej […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64408"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=64408"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64408\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":95450,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64408\/revisions\/95450"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=64408"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=64408"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=64408"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}