{"id":64527,"date":"2018-10-15T17:09:27","date_gmt":"2018-10-15T15:09:27","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=64527"},"modified":"2018-10-14T09:56:48","modified_gmt":"2018-10-14T07:56:48","slug":"17-09-25","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=64527","title":{"rendered":"Wielka Synagoga w Gda\u0144sku. Na ostatnim nabo\u017ce\u0144stwie ludzie rwali w\u0142osy, rozdzierali ubrania."},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Wielka Synagoga w Gda\u0144sku. Na ostatnim nabo\u017ce\u0144stwie ludzie rwali w\u0142osy, rozdzierali ubrania. Wiedzieli, \u017ce to koniec<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Marek G\u00f3rlikowski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Wielka Synagoga w Gda\u0144sku na barwnej poczt\u00f3wce z pocz\u0105tku XX w (Domena Publiczna)<\/em><\/span><\/p>\n

Ostatnie nabo\u017ce\u0144stwo Wielkiej Synagodze w Gda\u0144sku odby\u0142o si\u0119 15 kwietnia 1939 r. Kilka dni p\u00f3\u017aniej nazi\u015bci otoczyli \u015bwi\u0105tyni\u0119 murem i powiesili transparent z napisem: “Przyb\u0105d\u017a, kochany maju, i uwolnij nas od \u017byd\u00f3w”.<\/strong><\/p>\n

Czarny plaster kamieni na szarym tle nawierzchni \u2013 to jedyny \u015blad, jaki pozosta\u0142 po Wielkiej Synagodze w Gda\u0144sku przy \u00f3wczesnej ulicy Reitbahn, a dzi\u015b Bogus\u0142awskiego. Biegnie wzd\u0142u\u017c dawnych mur\u00f3w \u015bwi\u0105tyni zbudowanej w 1887 r. staraniem pi\u0119ciu gda\u0144skich gmin \u017cydowskich zjednoczonych w jednym zwi\u0105zku.<\/span><\/p>\n

8 pa\u017adziernika 2018 r., prawie 80 lat po nocy kryszta\u0142owej w Gda\u0144sku, w miejscu oryginalnej \u015bwi\u0105tyni stanie jej makieta z br\u0105zu w skali 1:70.<\/span><\/p>\n

Bo\u017cnica wielofunkcyjna<\/strong><\/p>\n

Na XIX-wiecznej panoramie Gda\u0144ska wida\u0107 wysok\u0105, pot\u0119\u017cn\u0105 kopu\u0142\u0119 z latarni\u0105 i wie\u017ce zako\u0144czone he\u0142mami. Nad wej\u015bciem mieni\u0142 si\u0119 w\u00a0s\u0142o\u0144cu<\/strong><\/span><\/a>ogromny witra\u017c z a\u017curow\u0105 gwiazd\u0105 Dawida. \u017baglowe sklepienie otacza\u0142y arkadowe galerie wsparte na kolumnach. Na \u015bcianie wschodniej, wskazuj\u0105cej kierunek Jerozolimy, umieszczono ozdobn\u0105 aron ha-kodesz, czyli szaf\u0119 o\u0142tarzow\u0105, w kt\u00f3rej przechowywane by\u0142y zwoje Tory. Nad ni\u0105 znajdowa\u0142a si\u0119 tablica dziesi\u0119ciorga przykaza\u0144 trzymana przez dwa lwy.<\/span><\/p>\n

Synagoga mie\u015bci\u0142a 2 tys. os\u00f3b, opr\u00f3cz tego mia\u0142a specjaln\u0105 galeri\u0119 dla kobiet i dla ch\u00f3ru \u015bpiewaj\u0105cego do muzyki z organ\u00f3w wykonanych przez firm\u0119 Terleckiego z Elbl\u0105ga, kt\u00f3ra zrobi\u0142a podobny instrument dla bazyliki Mariackiej w Gda\u0144sku.<\/span><\/p>\n

\u2013 To by\u0142a synagoga gminy reformowanej, obrz\u0105dki by\u0142y tu nieco lu\u017aniejsze ni\u017c w synagogach ortodoksyjnych. Charakterystyczne s\u0105 w\u0142a\u015bnie organy i ch\u00f3r, a \u015bpiewa\u0142y r\u00f3wnie\u017c kobiety \u2013 m\u00f3wi Mieczys\u0142aw Abramowicz, pisarz, re\u017cyser, historyk teatru i rzecznik prasowy Zwi\u0105zku Gmin Wyznaniowych \u017bydowskich w Gda\u0144sku.<\/span><\/p>\n

Od pierwszego dnia istnienia, czyli od 15 wrze\u015bnia 1887 r., gdy w procesji wniesiono \u015bwi\u0119te zwoje Tory, by\u0142o to nie tylko miejsce modlitwy, ale te\u017c punkt spotka\u0144 gda\u0144skich \u017byd\u00f3w, co jest norm\u0105 dla ka\u017cdej synagogi. Sta\u0142a si\u0119 r\u00f3wnie\u017c sal\u0105 koncertow\u0105, teatraln\u0105, a od 1904 r. czym\u015b w rodzaju muzeum, w kt\u00f3rym umieszczono prawdopodobnie najwi\u0119ksz\u0105 wtedy na \u015bwiecie kolekcj\u0119 judaik\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Gda\u0144ski ryt<\/strong><\/p>\n

Tu rodzi\u0142a si\u0119 sztuka. Do dzi\u015b kantorzy mianem gda\u0144skiego rytu okre\u015blaj\u0105 specyficzny rodzaj muzyki, kt\u00f3ra powsta\u0142a w\u0142a\u015bnie przy Reitbahn i by\u0142a cz\u0119\u015bci\u0105 mniej ortodoksyjnej formy modlitwy przy akompaniamencie organ\u00f3w i ch\u00f3ru. Jest wykonywana wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie w synagogach gmin reformowanych w Izraelu i\u00a0USA<\/strong><\/span><\/a>. W gda\u0144skiej go\u015bcili najwybitniejsi kantorzy dwudziestolecia mi\u0119dzywojennego: \u201ekr\u00f3l kantor\u00f3w\u201d Mosze Kusewicki i Gerszon Sirota z Warszawy oraz Karl Neumann z\u00a0Berlina<\/strong><\/span><\/a>. Zapraszano ch\u00f3ry synagogalne z Niemiec, ale mo\u017cna by\u0142o r\u00f3wnie\u017c pos\u0142ucha\u0107 koncert\u00f3w muzyki \u015bwieckiej, np. gda\u0144skiego zespo\u0142u kameralnego Henry\u2019ego Prinsa.<\/span><\/p>\n

Przy Reitbahn panowa\u0142a wyj\u0105tkowa atmosfera; wielka hala Domu Bo\u017cego, g\u0142o\u015bne mod\u0142y, \u015bpiew kantora i przede wszystkim wspania\u0142a muzyka organowa \u2013 tak wizyty w Wielkiej Synagodze opisywa\u0142 Mieczys\u0142awowi Abramowiczowi Horst Salzmann, przed wojn\u0105 gda\u0144ski adwokat.<\/span><\/p>\n

Z okazji \u015bwi\u0105t \u017cydowskich zapraszano do \u015bwi\u0105tyni zespo\u0142y teatralne, a wyk\u0142ady wyg\u0142aszali wybitni rabini z Berlina, ale te\u017c prof. Majer Ba\u0142aban z Warszawy czy wielki filozof z Frankfurtu \u2013 prof. Martin Buber.<\/span><\/p>\n

Z prawej na g\u00f3rze: Napis wywieszony przez nazist\u00f3w w 1939 r.: ‘Przyb\u0105d\u017a, kochany maju, i uwolnij nas od \u017byd\u00f3w’ Domena Publiczna<\/em><\/span><\/p>\n

Dar Gie\u0142dzi\u0144skiego<\/strong><\/p>\n

Z Wielk\u0105 Synagog\u0105 w Gda\u0144sku zwi\u0105zane jest te\u017c nazwisko bogacza, handlarza zbo\u017cem i drewnem Lessera Gie\u0142dzi\u0144skiego, marszanda, kolekcjonera sztuki i rzemios\u0142a, ale te\u017c judaik\u00f3w. W latach 80. XIX w. je\u017adzi\u0142 do ma\u0142ych, cz\u0119sto nieczynnych synagog na wschodzie dawnej Rzeczypospolitej i na Ukrainie. Zbiera\u0142 eksponaty nawet z XVI czy XVIII w.: menory, ponad 20 zwoj\u00f3w Tory, tzw. parochety, czyli bogato haftowane zas\u0142ony zdobi\u0105ce miejsce przechowywania Tory, i inne przedmioty religijne \u017byd\u00f3w. W 1904 r. przekaza\u0142 kolekcj\u0119 Wielkiej Synagodze w Gda\u0144sku; w testamencie zapisa\u0142, \u017ce ma si\u0119 zwa\u0107 \u201eDarem Gie\u0142dzi\u0144skiego\u201d i by\u0107 eksponowana \u201epo wsze czasy\u201d. W Domu Bo\u017cym mie\u015bci\u0142y si\u0119 te\u017c biblioteka i archiwum z cennymi zbiorami \u017cydowskimi si\u0119gaj\u0105cymi XVI w.<\/span><\/p>\n

A dzi\u0119ki wydrukowanemu po polsku nekrologowi w niemieckoj\u0119zycznej gazecie gda\u0144skich \u017byd\u00f3w, \u201eJ\u00fcdisches Gemeindeblatt\u201d, wiemy, \u017ce 17 maja 1935 r. Zjednoczenie \u017byd\u00f3w Polskich i Zwi\u0105zek Samodzielnych Kupc\u00f3w i Rzemie\u015blnik\u00f3w \u017byd\u00f3w Obywateli Polskich modli\u0142y si\u0119 w Wielkiej Synagodze na nabo\u017ce\u0144stwie \u017ca\u0142obnym po \u015bmierci marsza\u0142ka J\u00f3zefa Pi\u0142sudskiego. W ka\u017cd\u0105 rocznic\u0119 jego \u015bmierci organizowano takie modlitwy, zapraszaj\u0105c r\u00f3wnie\u017c nie-\u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Krzy\u017ce \u017belazne przeciw nazistom<\/strong><\/p>\n

\u017byczenie Lessera Gie\u0142dzi\u0144skiego, by jego kolekcja ogl\u0105dana by\u0142a \u201epo wsze czasy\u201d, unicestwi\u0142 Hitler. W Wolnym Mie\u015bcie Gda\u0144sku po doj\u015bciu w 1933 r. nazist\u00f3w do w\u0142adzy \u017byd\u00f3w zacz\u0119to prze\u015bladowa\u0107 jak w ca\u0142ych Niemczech. Napady na \u017cydowskich kupc\u00f3w przy hali targowej, pobicia, wybijanie szyb w sklepach przez oddzia\u0142y m\u0142odzie\u0144c\u00f3w z Hitlerjugend stawa\u0142y si\u0119 coraz cz\u0119stsze. W grudniu 1935 r. boj\u00f3wka 15 umundurowanych nazist\u00f3w rani\u0142a no\u017cami portiera Teatru \u017bydowskiego przy ul. Szerokiej w Gda\u0144sku i pobi\u0142a publiczno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Od 1938 r. \u017bydzi byli pozbawiani pracy, wyrzucani z mieszka\u0144, tracili depozyty bankowe. Po nocy kryszta\u0142owej z 9 na 10 listopada 1938 r. zamordowano w Niemczech 91 \u017byd\u00f3w i spalono 181 synagog. Gda\u0144scy nazi\u015bci nie chcieli by\u0107 gorsi. W nocy z 12 na 13 listopada napadli na synagogi w Sopocie, we Wrzeszczu i przy ulicy Szopy. Sopock\u0105 bo\u017cnic\u0119 podpalili i doszcz\u0119tnie zniszczyli. To samo mog\u0142o spotka\u0107 Wielk\u0105 Synagog\u0119, ale Wolne Miasto Gda\u0144sk to nie by\u0142a jednak jeszcze\u00a0III Rzesza<\/strong><\/span><\/a>. \u017bydzi zwr\u00f3cili si\u0119 do policji z pro\u015bb\u0105 o ochron\u0119 i oficer dy\u017curny wys\u0142a\u0142 funkcjonariuszy przeciwko nazistowskim boj\u00f3wkom, kt\u00f3re otoczy\u0142y synagog\u0119. By\u0142o to o tyle \u0142atwiejsze, \u017ce kilka minut piechot\u0105 od \u015bwi\u0105tyni mie\u015bci\u0142o si\u0119 Prezydium Policji.<\/span><\/p>\n

W noc kryszta\u0142ow\u0105 Wielk\u0105 Synagog\u0119 chroni\u0142y te\u017c patrole z\u0142o\u017cone ze starszych ju\u017c m\u0119\u017cczyzn. Pod p\u0142aszczami mieli mundury. Byli to weterani wielkiej wojny odznaczeni za bitwy stoczone za Niemcy, cz\u0119sto Krzy\u017cami \u017belaznymi.<\/strong><\/p>\n

To jednak tylko odsun\u0119\u0142o Zag\u0142ad\u0119, kt\u00f3ra wielkimi krokami dochodzi\u0142a r\u00f3wnie\u017c do Gda\u0144ska.<\/span><\/p>\n

Wymuszona likwidacja<\/strong><\/p>\n

Miesi\u0105c po nocy kryszta\u0142owej w\u0142adze Wolnego Miasta da\u0142y \u017bydom ultimatum: zapewni\u0105 im bezpiecze\u0144stwo i kupi\u0105 od nich ca\u0142y maj\u0105tek w zamian za likwidacj\u0119 gminy oraz emigracj\u0119 poza Gda\u0144sk, w przeciwnym razie trafi\u0105 do oboz\u00f3w koncentracyjnych. Tak\u0105 obietnic\u0119 \u201eochrony\u201d zapewni\u0142 im m.in. prezydent policji Helmut Froboess. Wielu, np. robotnik\u00f3w \u017cydowskich, nie by\u0142o na to sta\u0107, bo wyjazd do Palestyny kosztowa\u0142 od 600 do 700 dolar\u00f3w, a oni nigdy nie widzieli takich pieni\u0119dzy. G\u0142\u00f3wnie z my\u015bl\u0105 o nich gmina zgodzi\u0142a si\u0119 na propozycj\u0119 Senatu Wolnego Miasta, by si\u0119 rozwi\u0105za\u0107, sprzeda\u0107 ca\u0142y maj\u0105tek, a pieni\u0105dze wykorzysta\u0107 na emigracj\u0119. Przez nazist\u00f3w akcja Wolnego Miasta Gda\u0144ska zosta\u0142a szyderczo nazwana \u201epopieraniem \u017cydowskiej emigracji\u201d.<\/span><\/p>\n

Do likwidacyjnego zebrania gminy dosz\u0142o w\u0142a\u015bnie w Wielkiej Synagodze 17 grudnia 1938 r. Wzi\u0119\u0142o w nim udzia\u0142 ponad 2 tys. os\u00f3b.<\/span><\/p>\n

Po dramatycznych przem\u00f3wieniach, m.in. Kurta Itziga i Hermanna Segala, zgromadzeni zgodzili si\u0119, \u017ce najwa\u017cniejsze jest ratowanie \u017cycia. Gestem zgody na likwidacj\u0119 by\u0142o wstanie z miejsc kolejnych os\u00f3b w milczeniu.<\/span><\/p>\n

Samuel Echt, izraelski historyk, pisze, \u017ce wielu \u017byd\u00f3w w synagodze mdla\u0142o czy p\u0142aka\u0142o, zdaj\u0105c sobie spraw\u0119, \u017ce to koniec wielowiekowej obecno\u015bci \u017byd\u00f3w w Gda\u0144sku.<\/strong><\/p>\n

Na mocy porozumienia gminy z w\u0142adzami Wielk\u0105 Synagog\u0119 sprzedano za 330 tys. gda\u0144skich gulden\u00f3w, mimo \u017ce nawet po ogo\u0142oceniu budynek wart by\u0142 ponad 2 mln gulden\u00f3w. Po zani\u017conych cenach kupowano r\u00f3wnie\u017c maj\u0105tki, firmy i sklepy gda\u0144skich \u017byd\u00f3w. Gmina przeforsowa\u0142a obietnic\u0119, \u017ce synagoga nie zostanie zburzona, spalona czy wysadzona, lecz tylko rozebrana ceg\u0142a po cegle \u2013 i tak si\u0119 sta\u0142o. Uda\u0142o si\u0119 te\u017c uzyska\u0107 pozwolenie na wywiezienie jej wyposa\u017cenia. Dzi\u0119ki temu zbiory Gie\u0142dzi\u0144skiego w marcu 1939 r. w 10 skrzyniach pop\u0142yn\u0119\u0142y do Nowego Jorku, gdzie sta\u0142y si\u0119 zal\u0105\u017ckiem najwi\u0119kszego na \u015bwiecie Muzeum \u017bydowskiego.<\/span><\/p>\n

Z prawej na dole: Kontur dawnej synagogi widoczny jest dzi\u015b na chodniku Fot. Zbiory: Mieczys\u0142aw Abramowicza<\/em><\/span><\/p>\n

Dzi\u015b jest tam ca\u0142a kolekcja Gie\u0142dzi\u0144skiego, ale kilka lat temu na ekspozycji widzia\u0142em zaledwie kilka eksponat\u00f3w, w tym \u017cydowsk\u0105 sof\u0119 \u015blubn\u0105 z 1838 r. i wzruszaj\u0105c\u0105 tablic\u0119 z nazwiskami 56 gda\u0144skich \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy zgin\u0119li za niemieck\u0105 ojczyzn\u0119 w czasie pierwszej wojny \u015bwiatowej. Wisia\u0142a wewn\u0105trz Wielkiej Synagogi. To ich frontowi koledzy chronili \u015bwi\u0105tyni\u0119 w noc kryszta\u0142ow\u0105 przed nazistami. Archiwum uda\u0142o si\u0119 wywie\u017a\u0107 do Jerozolimy, bibliotek\u0119 \u2013 do \u017bydowskiego Instytutu Naukowego w Wilnie, a potem r\u00f3wnie\u017c do Nowego Jorku. Organy firmy Terlecki znalaz\u0142y si\u0119 w Krakowie, \u015bwieczniki pojecha\u0142y do Warszawy, \u0142awki \u2013 do ko\u015bcio\u0142a ewangelickiego w gda\u0144skiej dzielnicy Nowy Port, ale prawdopodobnie sp\u0142on\u0119\u0142y w czasie wojny jak ca\u0142e wn\u0119trze ko\u015bcio\u0142a.<\/span><\/b><\/p>\n

\u201ePrzyb\u0105d\u017a, kochany maju, i uwolnij nas od \u017byd\u00f3w\u201d<\/strong><\/p>\n

Ostatnie nabo\u017ce\u0144stwo odby\u0142o si\u0119 w Wielkiej Synagodze 15 kwietnia 1939 r. Ludzie rwali\u00a0w\u0142osy<\/a>, rozdzierali ubrania, w nast\u0119pnych dniach dosz\u0142o do kilkunastu samob\u00f3jstw.<\/span><\/p>\n

Nazi\u015bci otoczyli kilka dni p\u00f3\u017aniej \u015bwi\u0105tyni\u0119 murem i powiesili transparent z napisem: \u201ePrzyb\u0105d\u017a, kochany maju, i uwolnij nas od \u017byd\u00f3w\u201d. 2 maja 1939 roku przyst\u0105piono do rozbi\u00f3rki. W Gda\u0144sku zdaniem Mieczys\u0142awa Abramowicza w listopadzie 1938 r. by\u0142o oko\u0142o 30 tys. \u017byd\u00f3w, a 1 wrze\u015bnia 1939 r. zosta\u0142o ledwie 1666. Pi\u0119\u0107 miesi\u0119cy przed wybuchem wojny ich gazeta \u201eJ\u00fcdisches Gemeindeblatt\u201d \u017cegna\u0142a si\u0119 z czytelnikami relacj\u0105 z ostatniego nabo\u017ce\u0144stwa: \u015awiat\u0142o wpada przez pi\u0119kne okna, wn\u0119trze oddycha nastrojem spokoju \u2013 odczuwa to ka\u017cdy. Tutaj stawali g\u0142osiciele S\u0142owa, rabini i kantorzy, by w mowie i modlitwie kierowa\u0107 ku nam s\u0142owa pociechy. Ko\u0144ca wojny w Gda\u0144sku w getcie na Wyspie Spichrz\u00f3w doczeka\u0142y 22 osoby.<\/span><\/p>\n

Wysy\u0142ce judaik\u00f3w Gie\u0142dzi\u0144skiego towarzyszy\u0142a adnotacja, \u017ce kolekcja ma wr\u00f3ci\u0107 do Gda\u0144ska, je\u015bli w ci\u0105gu 15 lat powr\u00f3c\u0105 tam \u017bydzi i b\u0119dzie dzia\u0142a\u0142a niezale\u017cna gmina \u017cydowska. Nie wr\u00f3ci\u0142a nigdy.
\n<\/span><\/p>\n

\n

Korzysta\u0142em z: Mieczys\u0142aw Abramowicz \u201eWielka Synagoga\u201d, w \u201e30 Dni\u201d, 2001 r.<\/i><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Wielka Synagoga w Gda\u0144sku. Na ostatnim nabo\u017ce\u0144stwie ludzie rwali w\u0142osy, rozdzierali ubrania. Wiedzieli, \u017ce to koniec Marek G\u00f3rlikowski Wielka Synagoga w Gda\u0144sku na barwnej poczt\u00f3wce z pocz\u0105tku XX w (Domena Publiczna) Ostatnie nabo\u017ce\u0144stwo Wielkiej Synagodze w Gda\u0144sku odby\u0142o si\u0119 15 kwietnia 1939 r. Kilka dni p\u00f3\u017aniej nazi\u015bci otoczyli \u015bwi\u0105tyni\u0119 murem i powiesili transparent z napisem: […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64527"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=64527"}],"version-history":[{"count":9,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64527\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":64541,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64527\/revisions\/64541"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=64527"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=64527"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=64527"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}