{"id":64591,"date":"2018-10-18T17:09:25","date_gmt":"2018-10-18T15:09:25","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=64591"},"modified":"2018-10-17T15:05:00","modified_gmt":"2018-10-17T13:05:00","slug":"20-09-32","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=64591","title":{"rendered":"Powstanie w Sobiborze \u2013 relacja Estery Raab (z domu Terner)"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Powstanie w Sobiborze \u2013 relacja Estery Raab (z domu Terner)<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Estery Raab <\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Estera Raab<\/strong>, z domu Terner, urodzi\u0142a si\u0119 11 czerwca 1922 r. w Che\u0142mie. Jesieni\u0105 1939 r. jej ojciec zosta\u0142 zamordowany przez nazi\u00adst\u00f3w; matk\u0119 i brata zamkni\u0119to w che\u0142mskim getcie; matka tam zmar\u0142a. Ona sama uciek\u0142a z getta i przedosta\u0142a si\u0119 do miejscowo\u015bci Siedliszcze, gdzie wkr\u00f3t\u00adce r\u00f3wnie\u017c utworzono getto i ob\u00f3z pracy. W pa\u017adzierniku 1942 r. zosta\u0142a deporto\u00adwana do obozu pracy w Stawie, sk\u0105d po dw\u00f3ch miesi\u0105cach wys\u0142ano j\u0105 do Sobiboru. Po ucieczce z obozu ukrywa\u0142a si\u0119 w gospodarstwie Polak\u00f3w \u2013 przyjaci\u00f3\u0142 rodziny. Tam spotka\u00ad\u0142a si\u0119 z bratem. Wr\u00f3ci\u0142a do Che\u0142ma, a stamt\u0105d wraz z Irvingiem Ra\u00adabem, swoim przysz\u0142ym m\u0119\u017cem, ruszy\u0142a z armi\u0105 sowieck\u0105 do Berlina. W 1949 r. w Berlinie przyczyni\u0142a si\u0119 do schwytania i skazania Ericha Bauera, sobiborskiego \u201egazownika\u201d. W 1950 r. emigrowa\u0142a do USA. Zmar\u0142a 13 kwietnia 2015 r. w Vineland (USA).<\/em><\/span><\/p>\n

\u201e[…] Nie mia\u0142am wyboru. \u017badnego. Robi\u0142am to, co musia\u0142am i za to dawali mi co\u015b do zjedzenia. Jedyne wzgl\u0119dy, jakie mieli\u015bmy w Sobiborze w por\u00f3wnaniu z innymi obozami, cho\u0107 nie wiem nic o Be\u0142\u017ccu czy Treblince to to, \u017ce nie obcinali nam w\u0142os\u00f3w, mogli\u015bmy bra\u0107 czyste ubrania z transport\u00f3w i mogli\u015bmy si\u0119 my\u0107. To, \u017ce byli\u015bmy czy\u015bci, nie odcz\u0142owiecza\u0142o nas tak jak to by\u0142o w innych obozach. Niemcy robili to z jednego powodu. Z powodu propagandy. Kiedy przychodzi\u0142y transporty, chcieli, aby\u015bmy wygl\u0105dali jak ludzkie istoty, to po pierwsze, po drugie Niemcy mieszkali blisko naszych barak\u00f3w i bali si\u0119 ewentualnych chor\u00f3b. W obozie by\u0142o wystarczaj\u0105co du\u017co odzie\u017cy, dlatego te\u017c mogli\u015bmy j\u0105 bra\u0107 dla siebie i dzi\u0119ki temu utrzymywa\u0107 czysto\u015b\u0107. Byli\u015bmy g\u0142odni. Czasami kradli\u015bmy co\u015b z transportu, ludzie przynosili czasami kawa\u0142ek chleba lub czego\u015b tam, ale by\u0142o to bardzo ryzykowne, poniewa\u017c bardzo cz\u0119sto, jak wracali\u015bmy do barak\u00f3w Niemcy sprawdzali nas. Zazwyczaj sprawdzali nas, czy czego\u015b nie zabrali\u015bmy, ale pr\u00f3bowali\u015bmy i cz\u0119sto si\u0119 nam to udawa\u0142o, ale i tak najwa\u017cniejsz\u0105 rzecz\u0105 by\u0142o to, \u017ce udawa\u0142o si\u0119 nam utrzyma\u0107 czysto\u015b\u0107, dlatego mogli\u015bmy zachowa\u0107 odwag\u0119 i ch\u0119\u0107 zrobienia czego\u015b. S\u0105dzili\u015bmy, \u017ce je\u015bli kto\u015b to zrobi i ucieknie, i b\u0119dzie wygl\u0105da\u0142 normalnie, nie b\u0119dzie o nic podejrzewany. Bez pasiak\u00f3w, bez obci\u0119tych w\u0142os\u00f3w, to by\u0142 nasz plus, a oni nie przypuszczali, \u017ce my\u015blimy o ucieczce i wzi\u0119ciu odwetu. Jaki\u015b oddzia\u0142 partyzancki zbli\u017cy\u0142 si\u0119 do obozu i chcia\u0142 nas wyzwoli\u0107 lub co\u015b innego, nie wiem o co chodzi\u0142o, wiedzieli\u015bmy, \u017ce s\u0105 to partyzanci, w nocy us\u0142yszeli\u015bmy gwizdki i musieli\u015bmy szybko wybiec na zewn\u0105trz i sta\u0107 przez dwie, trzy godziny w \u015bniegu otoczeni przez karabiny maszynowe. Zamierzali, je\u015bliby partyzanci weszli, zastrzeli\u0107 nas. Partyzanci odeszli, a my wr\u00f3cili\u015bmy do barak\u00f3w. Po tym Niemcy otoczyli ob\u00f3z minami. Wcze\u015bniej tego nie by\u0142o. Byli\u015bmy tak g\u0142\u0119boko w lesie, \u017ce nikt nie m\u00f3g\u0142 wiedzie\u0107, co si\u0119 tutaj dzieje.<\/span><\/p>\n

Zacz\u0119li\u015bmy my\u015ble\u0107 o powstaniu i zem\u015bcie, to nas podtrzymywa\u0142o na duchu, by\u0107 mo\u017ce by\u0142o to g\u0142upie, ale mimo wszystko dodawa\u0142o nam odwagi, aby prze\u017cy\u0107, po prostu mogli\u015bmy planowa\u0107. Mo\u017ce i plany te nie by\u0142y na pocz\u0105tku nic warte, ale planowali\u015bmy to i widzieli\u015bmy siebie na zewn\u0105trz, widzieli\u015bmy pozabijanych wszystkich nazist\u00f3w i to dodawa\u0142o nam codziennie si\u0142. Chyba w lutym 1943 r. Leon [Lejb] Felhendler zosta\u0142 wybrany z kt\u00f3rego\u015b transportu. Byli\u015bmy spokrewnieni. Opowiedzieli\u015bmy mu, co tu si\u0119 dzieje. Powiedzia\u0142, \u017ce musimy st\u0105d uciec. Zapytali\u015bmy jak, a on odpowiedzia\u0142, \u017ce musi by\u0107 jaki\u015b spos\u00f3b i uciekniemy st\u0105d. Zacz\u0119li\u015bmy planowa\u0107 i spotyka\u0107 si\u0119. Tylko w kilka os\u00f3b, musieli\u015bmy by\u0107 bardzo ostro\u017cni. Je\u015bli si\u0119 powiedzie, to b\u0119dzie wspaniale, je\u015bli nie, to dostaniesz kulk\u0119 w plecy, ale i to jest lepsze ni\u017c komory gazowe. Obieca\u0142am sobie, \u017ce nigdy nie dam si\u0119 zabra\u0107 do komory gazowej. Zaczn\u0119 ucieka\u0107 i zrobi\u0119 to, a oni b\u0119d\u0105 musieli straci\u0107 jedn\u0105 kulk\u0119.<\/span><\/p>\n

Zacz\u0119li\u015bmy organizowa\u0107 powstanie, rozmawia\u0107 o tym i trzyma\u0142o nas przy \u017cyciu to, \u017ce mo\u017ce byli\u015bmy w stanie pom\u015bci\u0107 tych, kt\u00f3rzy ju\u017c tego zrobi\u0107 nie mogli i zostali tutaj spaleni. Postanowili\u015bmy sobie, \u017ce bez wzgl\u0119du na wszystko, prze\u017cyjemy czy nie, to musimy co\u015b zrobi\u0107, aby \u015bwiat nie m\u00f3g\u0142 m\u00f3wi\u0107, \u017ce \u017bydzi zachowywali jak owieczki id\u0105ce na rze\u017a. To nie jest prawda, to nie jest prawda. Widzia\u0142am wiele razy jak w obozie kobiety rzuca\u0142y si\u0119 na esesman\u00f3w i bi\u0142y ich.<\/span><\/p>\n

Powstanie w Sobiborze powiod\u0142o si\u0119. Inni pr\u00f3bowali, ale im si\u0119 nie uda\u0142o. To by\u0142o jedyne udane powstanie. Ludzie zacz\u0119li znowu walczy\u0107. Walczyli wsz\u0119dzie. To wszystko ci\u0105gle boli. Mimo ci\u0105g\u0142ego up\u0142ywu czasu tych, co prze\u017cyli to wszystko, wci\u0105\u017c boli. Planowali\u015bmy to przez ca\u0142y czas, rozmawiali\u015bmy o tym i mieli\u015bmy gotowy plan. By\u0142 to w\u0142a\u015bciwy czas, poniewa\u017c my\u015bleli\u015bmy o czasie, kiedy Wagner mia\u0142 wyjecha\u0107 na wakacje. Dlatego czekali\u015bmy. W mi\u0119dzyczasie mieli\u015bmy pozna\u0107 plan ich urlop\u00f3w. Wiedzieli\u015bmy o wszystkim. Na 28 dni przed wyjazdem Wagnera na urlop Niemcy przyprowadzili do obozu radziecki oddzia\u0142 wojskowy. Na pocz\u0105tku nie mogli\u015bmy zrozumie\u0107, dlaczego? Ale p\u00f3\u017aniej dowiedzieli\u015bmy si\u0119, \u017ce s\u0105 to \u017bydzi. Byli oddzia\u0142em partyzanckim i pozostawali\u015bmy w kontakcie z jednym z ich lider\u00f3w, rozmawiali\u015bmy z nim o naszych planach, o wiele rzeczy pytali\u015bmy jego, co dzieje si\u0119 na zewn\u0105trz, jak daleko jest front, co dzieje si\u0119 w og\u00f3le, opowiada\u0142 nam, co dzieje si\u0119 dooko\u0142a, potrzebowali\u015bmy zach\u0119ty i on nam j\u0105 da\u0142. Powiedzia\u0142am wtedy: \u201etw\u00f3j plan jest dobry i mo\u017ce zadzia\u0142a\u0107, musi zadzia\u0142a\u0107, musimy spr\u00f3bowa\u0107, nie mamy nic do stracenia\u201d. Podj\u0119li\u015bmy decyzj\u0119 o terminie, mia\u0142o to by\u0107 wtedy, kiedy Wagner wyjedzie, mia\u0142o to by\u0107 13 pa\u017adziernika i na ten dzie\u0144 musieli\u015bmy by\u0107 wszyscy gotowi. Zabra\u0142am dwa swetry, ubra\u0142am znowu swoje buty, p\u0142aszcz i chustk\u0119, nie brali\u015bmy ze sob\u0105 baga\u017cu, nie wiedzia\u0142e\u015b, co si\u0119 b\u0119dzie dzia\u0142o, oczywi\u015bcie o ile to wszystko w og\u00f3le si\u0119 uda. Um\u00f3wionego dnia do obozu przyby\u0142y jakie\u015b oddzia\u0142y wojskowe, nigdy co\u015b takiego nie mia\u0142o miejsca wcze\u015bniej. My\u015bleli\u015bmy, \u017ce kto\u015b nas zdradzi\u0142, ale wojsko to zaraz pojecha\u0142o dalej. Powstanie przenie\u015bli\u015bmy na nast\u0119pny dzie\u0144 na godzin\u0119 czwart\u0105 po po\u0142udniu. Ka\u017cdy musia\u0142 zabi\u0107 swojego esesmana, swojego stra\u017cnika w miejscu gdzie pracowa\u0142. Zacz\u0119\u0142o si\u0119, by\u0142am pos\u0142a\u0144cem, zabijali ich, pi\u0119ciu. Nie mogli\u015bmy znale\u017a\u0107 Frenzla, druty pod napi\u0119ciem zosta\u0142y przerwane, linia telefoniczna by\u0142a przerwana, my\u015bleli\u015bmy, \u017ce uciek\u0142 i poszed\u0142 po pomoc. Wszystko sz\u0142o inaczej ni\u017c zaplanowali\u015bmy, ka\u017cdy dzia\u0142a\u0142 na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119. Ka\u017cdy bieg\u0142 i skaka\u0142, gdzie tylko m\u00f3g\u0142. Mo\u017ce chocia\u017c jednemu uda si\u0119 prze\u017cy\u0107 i b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 opowiedzie\u0107 \u015bwiatu. Wielu ludzi wpad\u0142o w panik\u0119. Wielu ludzi nie chcia\u0142o ucieka\u0107. Ci, kt\u00f3rzy uciekali, rozbiegli si\u0119 we wszystkich kierunkach. Wskoczy\u0142am na drabin\u0119 i kiedy by\u0142am na g\u00f3rze, zauwa\u017cy\u0142am cia\u0142a ludzi na polu minowym. Zosta\u0142am postrzelona i upad\u0142am na d\u00f3\u0142. Kiedy upad\u0142am, u\u015bwiadomi\u0142am sobie, \u017ce mog\u0119 \u017cy\u0107 i zacz\u0119\u0142am biec w kierunku drzew. By\u0142am mi\u0119dzy drzewami, zrobi\u0142am to, uda\u0142o si\u0119. Kiedy to wspominam, widz\u0119 ogie\u0144 i ludzi, kt\u00f3rzy tam zostali, Wzi\u0119li\u015bmy rewan\u017c. To, co dzia\u0142o si\u0119 od tamtej pory, to ju\u017c inna historia. Wci\u0105\u017c by\u0142a wojna. Musia\u0142am prze\u017cy\u0107 jeszcze nast\u0119pne dziewi\u0119\u0107 miesi\u0119cy […]\u201d[1.1].<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Powstanie w Sobiborze \u2013 relacja Estery Raab (z domu Terner) Estery Raab Estera Raab, z domu Terner, urodzi\u0142a si\u0119 11 czerwca 1922 r. w Che\u0142mie. Jesieni\u0105 1939 r. jej ojciec zosta\u0142 zamordowany przez nazi\u00adst\u00f3w; matk\u0119 i brata zamkni\u0119to w che\u0142mskim getcie; matka tam zmar\u0142a. Ona sama uciek\u0142a z getta i przedosta\u0142a si\u0119 do miejscowo\u015bci Siedliszcze, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64591"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=64591"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64591\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":64609,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64591\/revisions\/64609"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=64591"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=64591"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=64591"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}