{"id":64616,"date":"2018-10-22T17:09:24","date_gmt":"2018-10-22T15:09:24","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=64616"},"modified":"2018-10-21T08:03:55","modified_gmt":"2018-10-21T06:03:55","slug":"21-09-32","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=64616","title":{"rendered":"Pogromy \u017byd\u00f3w: \u0141opat\u0105, sztachet\u0105, kijem"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Pogromy \u017byd\u00f3w: \u0141opat\u0105, sztachet\u0105, kijem<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

JACEK TOMCZUK
\n<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

W Rajgrodzie, w lesie, gdzie zastrzelono 40 \u017byd\u00f3w, lokalne w\u0142adze urz\u0105dzi\u0142y po wojnie wysypisko \u015bmieci. Tak wygl\u0105da nasza pami\u0119\u0107 o pogromach \u2013 m\u00f3wi dr Miros\u0142aw Tryczyk, autor ksi\u0105\u017cki \u201eMiasta \u015bmierci. S\u0105siedzkie pogromy \u017byd\u00f3w\u201d.<\/strong><\/p>\n

Fot.: Artur Reszko \/ PAP<\/em><\/span><\/p>\n

NEWSWEEK: \u201eS\u0105siedzi\u201d ukazali si\u0119 15 lat temu. Przez lata \u017cyli\u015bmy w prze\u015bwiadczeniu, \u017ce mord Polak\u00f3w z Jedwabnego na prawie 300 \u017cydowskich s\u0105siadach to wydarzenie wstrz\u0105saj\u0105ce, ale jednostkowe.<\/strong><\/p>\n

MIROS\u0141AW TRYCZYK:<\/strong> Ta ksi\u0105\u017cka otworzy\u0142a dyskusj\u0119 o wsp\u00f3\u0142odpowiedzialno\u015bci Polak\u00f3w za Holokaust. Jan Tomasz Gross dok\u0142adnie opisa\u0142 to, co si\u0119 zdarzy\u0142o w Jedwabnem, ale po pierwsze, wiedza \u201eprzyros\u0142a\u201d \u2013 dzi\u015b wiemy wi\u0119cej. A po drugie, tego, co si\u0119 dzia\u0142o, nie umie\u015bci\u0142 w kontek\u015bcie regionu. W efekcie dosz\u0142o do zbudowania mitu Jedwabnego. Zreszt\u0105, gdy je\u017adzi\u0142em po Podlasiu, chc\u0105c dotrze\u0107 do \u015bwiadk\u00f3w, najcz\u0119\u015bciej s\u0142ysza\u0142em: \u201eNie ma co wspomina\u0107, bo pan zrobi z naszej miejscowo\u015bci drugie Jedwabne\u201d.<\/span><\/p>\n

W swojej ksi\u0105\u017cce \u201eMiasta \u015bmierci. S\u0105siedzkie pogromy \u017byd\u00f3w\u201d opisuje pan kolejne 13 miejscowo\u015bci, gdzie dosz\u0142o do tragicznych zdarze\u0144.<\/strong><\/p>\n

\u2013 To tylko wierzcho\u0142ek g\u00f3ry lodowej. Na podstawie zezna\u0144 z proces\u00f3w z lat 1944-1946 prowadzonych w celu os\u0105dzenia \u201ezbrodniarzy winnych zab\u00f3jstw i zn\u0119cania si\u0119 nad ludno\u015bci\u0105 cywiln\u0105 i je\u0144cami\u201d, kt\u00f3re czyta\u0142em przez trzy lata, mog\u0119 potwierdzi\u0107 128 miejscowo\u015bci na terenie dzisiejszego Podlasia \u2013 zar\u00f3wno po polskiej, jak i obecnie bia\u0142oruskiej stronie granicy, w kt\u00f3rych Polacy, sami lub we wsp\u00f3\u0142udziale z Niemcami, dokonali pogrom\u00f3w na \u017bydach.<\/span><\/p>\n

Czy wsz\u0119dzie wygl\u0105da\u0142o to tak jak w Jedwabnem?
\n<\/strong>
\n\u2013 Wok\u00f3\u0142 ksi\u0105\u017cki Grossa zbudowano kilka mit\u00f3w; cho\u0107by ten, \u017ce pogrom w Jedwabnem by\u0142 spontanicznym wybuchem agresji oszala\u0142ej t\u0142uszczy, kt\u00f3r\u0105 dodatkowo zastraszy\u0142o trzech polskich bandyt\u00f3w, a wszystko dzia\u0142o si\u0119 pod nadzorem niemieckich \u017co\u0142nierzy. Czytaj\u0105c akta procesowe, nie mam w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce pogromy by\u0142y starannie przygotowane.<\/span><\/p>\n

Przez kogo?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Przez Polak\u00f3w. 17 wrze\u015bnia 1939 r. na mocy uk\u0142adu Ribbentrop \u2013 Mo\u0142otow tereny dzisiejszego Podlasia zajmuj\u0105 Sowieci. Tworzy si\u0119 samorzutna partyzantka, narodowe podziemie niezwi\u0105zane z AK. Takich oddzia\u0142\u00f3w by\u0142o wiele, mia\u0142y hierarchi\u0119, bro\u0144, struktur\u0119 i nacjonalistyczne, antykomunistyczne przekonania. 22 czerwca 1941 roku, kiedy III Rzesza naje\u017cd\u017ca ZSRR, Rosjanie si\u0119 wycofuj\u0105, a Niemcy przeje\u017cd\u017caj\u0105 przez te tereny i zatrzymuj\u0105 si\u0119 w miejscowo\u015bciach na kilka godzin. Zostawiaj\u0105 rozkazy zorganizowania lokalnej w\u0142adzy i jad\u0105 dalej na front, na Mi\u0144sk. Na tej ziemi niczyjej w\u0142adz\u0119 przejmuj\u0105 w\u0142a\u015bnie partyzanci, kt\u00f3rzy tworz\u0105 oddzia\u0142y milicji, stra\u017cy obywatelskich, o kt\u00f3rych Gross nie wspomina ani zdaniem.<\/span><\/p>\n

Partyzanci czuli si\u0119 odpowiedzialni za utrzymanie porz\u0105dku na tych terenach…<\/strong><\/p>\n

\u2013 Oraz za rozprawienie si\u0119 z \u017bydami i osobami, kt\u00f3re wsp\u00f3\u0142pracowa\u0142y z Sowietami. To oni wydawali zalecenia zakazuj\u0105ce Polakom ukrywania \u017byd\u00f3w, a im samym zakaz poruszania si\u0119 po drogach.<\/span><\/p>\n

Akcje eksterminacyjne mia\u0142y charakter zaplanowany i zbrodniczy. Zacz\u0119\u0142o si\u0119 5 lipca 1941 roku w W\u0105soszu, gdzie mieszka\u0142o oko\u0142o 1700 os\u00f3b, z czego 700 narodowo\u015bci \u017cydowskiej. W nocy z 5 na 6 lipca osada zosta\u0142a otoczona przez specjalnie do tego wyznaczonych polskich mieszka\u0144c\u00f3w. Jeden z uczestnik\u00f3w pogromu zeznawa\u0142: \u201eL. J\u00f3zef poleci\u0142 mi i\u015b\u0107 za stodo\u0142y w W\u0105soszu w \u017cyto i tam uwa\u017ca\u0107, gdzie b\u0119d\u0105 si\u0119 chowa\u0107 \u017bydzi, gdy\u017c tam oni b\u0119d\u0105 ucieka\u0107. Ty b\u0119dziesz ich nawraca\u0142 z powrotem, do miasta, a my z nimi b\u0119dziemy si\u0119 za\u0142atwia\u0107\u201d. I dalej, \u017ce \u201euda\u0142 si\u0119 tam z kijem w\u0142asnej roboty, tak\u0105 sztachet\u0105 z p\u0142otu\u201d. Istnieli zatem dow\u00f3dcy akcji, wydawali rozkazy i polecenia, rozstawiali ludzi na rogatkach miasta i w zbo\u017cu, wsz\u0119dzie tam, gdzie mogli si\u0119 ukry\u0107 \u017bydzi. Innych wzywano z wozami do zwo\u017cenia cia\u0142, kto inny mia\u0142 zaciera\u0107 \u015blady krwi piaskiem. \u015awiadkowie podkre\u015blali w zeznaniach, \u017ce mordercy u\u017cywali wcze\u015bniej przygotowanych narz\u0119dzi: okutych pa\u0142ek, spr\u0119\u017cyn z odwa\u017cnikami… \u017beby przygotowa\u0107 takie przedmioty, trzeba czasu, pomys\u0142u i planu.<\/span><\/p>\n

Poch\u00f3wku dokonano w miejscu najlepszym z mo\u017cliwych, w g\u0142\u0119bokim rowie przeciwczo\u0142gowym wykopanym za osad\u0105 jeszcze przez Armi\u0119 Czerwon\u0105. Potem ten schemat dzia\u0142a\u0144 zosta\u0142 powt\u00f3rzony w Radzi\u0142owie, Jedwabnem, Szczuczynie, Grajewie, Rajgrodzie, Goni\u0105dzu i innych miasteczkach regionu.<\/span><\/p>\n

Kto mordowa\u0142?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Trzeba obali\u0107 mit, \u017ce za mordami stali ch\u0142opi, niepi\u015bmienny lud, jaka\u015b t\u0142uszcza. Milicj\u0119, kt\u00f3ra inspirowa\u0142a i realizowa\u0142a mordy, tworzy\u0142a lokalna prawicowa elita: lekarze, przedsi\u0119biorcy, przedwojenni policjanci. Osoby, kt\u00f3re mia\u0142y w miejscowo\u015bci szacunek i pos\u0142uch. W Rajgrodzie szefem zosta\u0142 L., nauczyciel greki, kt\u00f3ry po kolejnych morderstwach relaksowa\u0142 si\u0119 albo dyskusjami z proboszczem, albo ok\u0142adaniem w papier ukochanych ksi\u0105\u017cek o historii staro\u017cytno\u015bci. W Bra\u0144sku \u2013 przedwojenny lider lokalnego PSL, w Szczuczynie \u2013 dyrektor szko\u0142y.<\/span><\/p>\n

\u201eTrzeba obali\u0107 mit, \u017ce za mordami stali ch\u0142opi, niepi\u015bmienny lud,
\njaka\u015b t\u0142uszcza. Milicj\u0119, kt\u00f3ra inspirowa\u0142a i realizowa\u0142a mordy,
\ntworzy\u0142a lokalna prawicowa elita\u201d.<\/strong><\/p>\n

Po ksi\u0105\u017cce Grossa na g\u0142\u00f3wnych prowodyr\u00f3w w Jedwabnem wyro\u015bli bracia Lauda\u0144scy, przedstawieni jako prymitywne bestie. Tymczasem Lauda\u0144scy to w\u0142a\u015bnie przyk\u0142ad lokalnej elity: maj\u0105 wsp\u00f3lne zdj\u0119cie z biskupem \u0142om\u017cy\u0144skim, co \u015bwiadczy o ich pozycji spo\u0142ecznej. Dzia\u0142acze Stronnictwa Narodowego. Prowadzili firm\u0119 budowlan\u0105, stawiali szko\u0142y, ko\u015bcio\u0142y. Kiedy w Jedwabnem szukano stodo\u0142y do spalenia \u017byd\u00f3w, zaproponowali, \u017ce temu, kto si\u0119 zgodzi udost\u0119pni\u0107 swoj\u0105, dostarcz\u0105 drewno na now\u0105. Co zreszt\u0105 zrobili.<\/span><\/p>\n

Wielu \u015bwiadk\u00f3w w pana ksi\u0105\u017cce m\u00f3wi, \u017ce pogromy odbywa\u0142y si\u0119 z rozkazu Niemc\u00f3w. Pojawiaj\u0105 si\u0119 gro\u017aby, \u017ce je\u017celi tego nie zrobi\u0105, hitlerowcy spal\u0105 ca\u0142\u0105 miejscowo\u015b\u0107. Byli obecni w Radzi\u0142owie, Jedwabnem, Suchowoli, Kolnie… A pan uparcie twierdzi, \u017ce \u017byd\u00f3w mordowali Polacy.<\/strong>
\n\u2013 Niemcy zach\u0119cali, grozili, czasami tylko sugerowali. Robili wiele, by Polacy sami mordowali, chcieli osi\u0105gn\u0105\u0107 efekt propagandowy, \u017ce nawet ludy s\u0142owia\u0144skie chc\u0105 si\u0119 pozby\u0107 \u017byd\u00f3w z w\u0142asnych ziem.<\/strong><\/p>\n

W wi\u0119kszo\u015bci relacji z miasteczek, gdzie si\u0119 odby\u0142y pogromy, pojawia si\u0119 jednak uwaga, \u017ce Niemc\u00f3w w czasie samej zbrodni na miejscu nie by\u0142o. Wyjechali. Tam, gdzie byli, zachowywali si\u0119 biernie, fotografowali.<\/span><\/p>\n

Po wojnie Polacy buduj\u0105 narracj\u0119, \u017ce nie mieli wyj\u015bcia, bo zostaliby rozstrzelani. Ale tak naprawd\u0119 przej\u0119cie w\u0142adzy na tych terenach przez Niemc\u00f3w nast\u0105pi\u0142o dopiero p\u00f3\u017an\u0105 jesieni\u0105. Ca\u0142e lato 1941 roku w\u0142adz\u0119 sprawuje polska milicja, kt\u00f3ra mo\u017ce pomaga\u0107 \u017bydom, ale nie robi tego. Odwrotnie \u2013 w Goni\u0105dzu z w\u0142asnej inicjatywy przygotowuje Niemcom list\u0119 \u017byd\u00f3w do rozstrzelania. W Bra\u0144sku posterunek niemiecki liczy trzy-cztery osoby. Tymczasem z miasta ucieka 800 \u017byd\u00f3w, a wojn\u0119 prze\u017cywa kilkudziesi\u0119ciu. To Polacy zamordowali ich w okolicznych lasach<\/span>.<\/p>\n

W dotychczasowej narracji pogromy trwaj\u0105 dzie\u0144-dwa, kumuluj\u0105 nienawi\u015b\u0107, a potem \u017cycie wraca do normy. Ile naprawd\u0119 trwa\u0142y?<\/strong><\/p>\n

\u2013 By\u0142y wielodniowe, nawet wielotygodniowe, a atmosfera zbrodni narasta\u0142a powoli. Najpierw milicja czy patrole obywatelskie aresztowa\u0142y \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy wsp\u00f3\u0142pracowali z Sowietami. To by\u0142 sygna\u0142, \u017ce zabicie \u017byd\u00f3w mo\u017ce odby\u0107 si\u0119 szybko, bez procesu i bezkarnie. Potem spirala przemocy zaczyna si\u0119 od pojedynczych akt\u00f3w przemocy. Czes\u0142aw Lauda\u0144ski na ulicy bije w twarz przypadkowego \u017byda. Kto\u015b innego rozstrzeliwuje za miastem, kolejnego utopi\u0105 w studni. Pojawiaj\u0105 si\u0119 pierwsze nocne podpalenia po\u0142\u0105czone z grabie\u017c\u0105 \u017cydowskiego maj\u0105tku. Polacy p\u00f3\u017aniej zeznaj\u0105: \u201eS\u0142ysza\u0142em w nocy krzyki, ale ba\u0142em si\u0119 wyj\u015b\u0107\u201d.<\/span><\/p>\n

Kiedy napastnicy poczuj\u0105 si\u0119 pewniej, zaczynaj\u0105 si\u0119 morderstwa za dnia. W Szczuczynie, jak zezna\u0142 Leon K., \u201eWincenty R. i Dominik D. bili \u017byd\u00f3w no\u017cem, by\u0142o to w niedziel\u0119 i ludzie szli z ko\u015bcio\u0142a\u201d. Nikt nie reaguje. Wreszcie kt\u00f3rej\u015b nocy pada has\u0142o: \u201eKto ma twarde sumienie, niech idzie z nami bi\u0107 \u017byda\u201d. Zaczynaj\u0105 si\u0119 masowe mordy: w W\u0105soszu oko\u0142o 1200 os\u00f3b zosta\u0142o zabitych w domach i na ulicach, w Szczuczynie 100. Wtedy zwykle zjawiali si\u0119 Niemcy, wydawali zgod\u0119 na pogrom lub sankcjonowali zastan\u0105 sytuacj\u0119 poprzez og\u0142oszenie, \u017ce \u017bydzi s\u0105 wyj\u0119ci spod prawa i wolno ich zabija\u0107.<\/span><\/p>\n

Ale by\u0142y te\u017c osady, gdzie nie by\u0142o takich jednorazowych pogrom\u00f3w, w Goni\u0105dzu mordowanie \u017cydowskich s\u0105siad\u00f3w trwa\u0142o dwa tygodnie, noc w noc.<\/span><\/p>\n

\u201eW Goni\u0105dzu mordowanie \u017cydowskich s\u0105siad\u00f3w trwa\u0142o dwa tygodnie, noc w noc\u201d.<\/span><\/strong><\/p>\n

Jak mieszka\u0144cy reagowali na masowe pogromy?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Z czasem przemoc sta\u0142a si\u0119 tak normalna, \u017ce nikt si\u0119 z ni\u0105 nie ukrywa\u0142. Jeden ze \u015bwiadk\u00f3w w W\u0105soszu zeznawa\u0142, \u017ce dw\u00f3ch mieszka\u0144c\u00f3w by\u0142o \u201emordercami do\u015b\u0107 \u015bmia\u0142ymi, gdy w bia\u0142y dzie\u0144 chodzili z zawini\u0119tymi r\u0119kawami i z no\u017cami, kt\u00f3rymi mordowali \u017byd\u00f3w\u201d. \u201eWincenty R. zabi\u0142 \u017byda, kt\u00f3rego nazwiska nie pami\u0119tam, na oczach ludno\u015bci ca\u0142ego miasta Szczuczyna\u201d \u2013 m\u00f3wi\u0142 kto\u015b inny.<\/span><\/p>\n

Czy to mo\u017cliwe, \u017ce \u017bydzi byli tak sterroryzowani, \u017ce nawet Niemc\u00f3w prosili o pomoc?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Trudno w to uwierzy\u0107, ale by\u0142y takie przypadki w Grajewie, Jedwabnem czy Goni\u0105dzu. Tam miejscowa milicja zamkn\u0119\u0142a m\u0119\u017cczyzn \u017cydowskich w stodole. Pozbawione opieki kobiety stawa\u0142y si\u0119 obiektami przemocy. Tylko jednej nocy z 20 na 21 lipca 1941 roku Polacy zabili 20 \u017byd\u00f3w: kogo\u015b \u0142omem, innego powieszono, komu\u015b polski s\u0105siad nie otworzy\u0142 drzwi i nie da\u0142 schronienia… Niemc\u00f3w nie ma w miasteczku, stacjonuj\u0105 w okolicznym forcie Osowiec. Nast\u0119pnego dnia \u017bydzi w desperacji op\u0142acaj\u0105 Niemc\u00f3w, by przyjechali do Goni\u0105dza i patrolowali miasteczko, daj\u0105c im ochron\u0119. Zadzia\u0142a\u0142 mechanizm: zap\u0142a\u0107cie nam, bo inaczej pozwolimy Polakom was mordowa\u0107.<\/span><\/p>\n

W zeznaniach mowa jest o gwa\u0142tach. Jaka by\u0142a ich skala?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Gwa\u0142ty na \u017byd\u00f3wkach by\u0142y norm\u0105. W relacjach s\u0105 gwa\u0142ty zbiorowe, w domach, w obecno\u015bci innych, w parkach, na skwerkach, przy cerkwiach, na ulicy. Nikt nie reagowa\u0142. Polka z Goni\u0105dza wspomina\u0142a, \u017ce \u201eK. Franciszek gwa\u0142ci\u0142 m\u0142ode \u017byd\u00f3wki czternastoletnie, i na podw\u00f3rzu widzia\u0142am na w\u0142asne oczy krew po zgwa\u0142ceniu\u201d. Jaka\u015b kobieta zezna\u0142a, \u017ce jej s\u0105siad gwa\u0142ci\u0142 \u017byd\u00f3wki, ale m\u00f3wi\u0142a to w taki spos\u00f3b, jakby objawem zezwierz\u0119cenia m\u0119\u017cczyzny nie by\u0142 sam gwa\u0142t, ale fakt, \u017ce dopu\u015bci\u0142 si\u0119 go na \u017byd\u00f3wce, co by\u0142o gorsze ni\u017c skorzystanie z us\u0142ug prostytutki.<\/span><\/p>\n

Pojawiaj\u0105 si\u0119 opisy sadystycznych zachowa\u0144 z W\u0105sosza i Kolna, gdzie kazano kobietom nago biega\u0107 po ulicach. W Goni\u0105dzu pognano \u017byd\u00f3w na \u0142\u0105ki, by si\u0119 pa\u015bli, to znaczy jedli traw\u0119. Helena A. zeznawa\u0142a, \u017ce widzia\u0142a w Rajgrodzie, jak jeden z Polak\u00f3w \u201et\u0142uk\u0142 szk\u0142o i przez to szk\u0142o p\u0119dzi\u0142 \u017byd\u00f3w boso do k\u0105pieli w jeziorze, bij\u0105c ich przy tym mocno powrozami\u201d. W Suchowoli byli sp\u0119dzani do rzeki. Z relacji Jana W. wiemy, \u017ce \u201ewszyscy lec\u0105 popatrze\u0107 si\u0119, jak topi\u0105 tych \u017byd\u00f3w\u201d. Zabijanie traktowano jak spektakl.<\/span><\/p>\n

\u201ePojawiaj\u0105 si\u0119 opisy sadystycznych zachowa\u0144 z W\u0105sosza i Kolna,<\/strong>
\n gdzie kazano kobietom nago biega\u0107 po ulicach\u201d.<\/strong><\/p>\n

Czym zabijano?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Tym, co by\u0142o pod r\u0119k\u0105 na wsi i w miasteczku: pi\u0142ami, k\u0142onicami, pa\u0142kami, bagnetami, siekierami. Kto\u015b zabija\u0142 rze\u017anickim toporem, inny zeznawa\u0142, \u017ce Polacy \u201ekazali uk\u0142ada\u0107 si\u0119 ludziom na wznak, przyk\u0142adali im \u0142opaty do garde\u0142 i wbijali nogami. I ju\u017c cz\u0142owieka nie by\u0142o\u201d. Na dzieci szkoda by\u0142o kul, rozbijano je o bruk, \u015bciany. W Radzi\u0142owie milicjant pr\u00f3bowa\u0142 dla oszcz\u0119dno\u015bci zabi\u0107 jednym pociskiem 10 dzieci, kt\u00f3re ustawi\u0142 jedno obok drugiego. Nie wszystkie zgin\u0119\u0142y, reszt\u0119 pochowano \u017cywcem<\/span>.<\/p>\n

Motyw ruszaj\u0105cej si\u0119 ziemi, w kt\u00f3rej le\u017c\u0105 \u017cywi jeszcze ludzie, jest bardzo cz\u0119sty w relacjach \u015bwiadk\u00f3w.<\/strong><\/p>\n

\u2013 Polacy \u2013 niewprawieni w tym \u2013 ucz\u0105 si\u0119 zabija\u0107 na masow\u0105 skal\u0119.<\/span> Pierwsze relacje m\u00f3wi\u0105 o pr\u00f3bach topienia w studniach, stawie, rowach melioracyjnych. Potem orientuj\u0105 si\u0119, \u017ce nie warto zabija\u0107 na ulicach i wywozi\u0107 cia\u0142 za miasteczka. Kopi\u0105 do\u0142y w okolicznych lasach, polach i zabieraj\u0105 tam swe ofiary. \u201eB. Feliks wzi\u0105\u0142 bagnet i ka\u017cdego \u017byda po kolei przebija\u0142 bagnetem pod lew\u0105 \u0142opatk\u0105, a ci, kt\u00f3rzy z nim byli, szpadlami rozcinali \u017bydom g\u0142owy, (\u2026) potem zasypywali ich ziemi\u0105\u201d \u2013 to o Rajgrodzie. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce najbardziej efektywnie, tanio i skutecznie jest spali\u0107 w stodole.<\/span><\/p>\n

Po pogromach Niemcy zorganizowali getta. Kto nimi zarz\u0105dza\u0142, skoro, jak pan twierdzi, Niemc\u00f3w na tym terenie nie by\u0142o?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Na prze\u0142omie lat 1941-1942 Niemcy tworzyli w miasteczkach swoj\u0105 administracj\u0119, a wraz z ni\u0105 tzw. hilfspolizei, niemieck\u0105 policj\u0119 pomocnicz\u0105, do kt\u00f3rej wst\u0119powali ci Polacy, kt\u00f3rzy wcze\u015bniej s\u0142u\u017cyli w stra\u017cach obywatelskich i wykazali si\u0119 w mordach. Zdobyli tym zaufanie okupant\u00f3w. Cz\u0119\u015b\u0107 stra\u017cnik\u00f3w obywatelskich wst\u0119powa\u0142a do Niemc\u00f3w na s\u0142u\u017cb\u0119, a cz\u0119\u015b\u0107, po rozprawieniu si\u0119 z \u017bydami i komunistami, wst\u0119powa\u0142a do AK lub NSZ. W Szczuczynie R., uprzedni stra\u017cnik obywatelski, wst\u0105pi\u0142 do policji na \u017co\u0142dzie niemieckim, a ci go mianowali komendantem getta, kt\u00f3re powsta\u0142o na pocz\u0105tku 1942 roku. To on organizowa\u0142 ca\u0142y proceder wynajmowania kobiet \u017cydowskich do pracy na polach chrze\u015bcijan.<\/span><\/p>\n

\u201eOkoliczni ch\u0142opi zg\u0142aszali si\u0119 do lokalnych milicji polskich,
\nkt\u00f3re mia\u0142y pe\u0142n\u0105 w\u0142adz\u0119 nad \u017bydami i wynajmowa\u0142y ich do pracy\u201d.<\/strong><\/p>\n

\u017bydzi zostali tam sprowadzeni do roli niewolnik\u00f3w?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Zastraszani, upokorzeni i zdziesi\u0105tkowani, byli wykorzystywani jako tania si\u0142a robocza w Szczuczynie, Rajgrodzie czy Goni\u0105dzu. Okoliczni ch\u0142opi zg\u0142aszali si\u0119 do lokalnych milicji polskich, kt\u00f3re mia\u0142y pe\u0142n\u0105 w\u0142adz\u0119 nad \u017bydami i wynajmowa\u0142y ich do pracy. W ka\u017cdym wypadku ch\u0142opi musieli op\u0142aci\u0107 polsk\u0105 stra\u017c, a ta musia\u0142a si\u0119 podzieli\u0107 z Niemcami. Ch\u0142opi p\u0142acili jajkami, mas\u0142em, benzyn\u0105, kosztowno\u015bciami wcze\u015bniej zrabowanymi \u017bydom. W relacjach wyczuwa si\u0119 wyra\u017an\u0105 satysfakcj\u0119, \u017ce mo\u017cna by\u0142o sprowadzi\u0107 \u017byda do roli niewolnika. By\u0142o to traktowane jako swoista zemsta.<\/span><\/p>\n

Dlaczego w og\u00f3le pan zacz\u0105\u0142 czyta\u0107 te akta?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Dla mnie to historia osobista. Moja rodzina pochodzi z Podlasia, m\u00f3j ukochany dziadek mieszka\u0142 we wsi pod Terespolem. Z Wroc\u0142awia, gdzie mieszkam, je\u017adzi\u0142em tam na wakacje… W 2011 roku odkryto w tej wsi masowe groby, dos\u0142ownie par\u0119set metr\u00f3w od naszego domu. Poczu\u0142em, jakby moja dzieci\u0119ca Arkadia le\u017ca\u0142a na cmentarzu.<\/span><\/p>\n

Zastanawia\u0142o mnie, dlaczego dziadek ani razu nie wspomnia\u0142 o tych grobach, przecie\u017c musia\u0142 wiedzie\u0107. Dziadek by\u0142 antysemit\u0105, podobnie zreszt\u0105 jak ojciec, \u201e\u017cydki\u201d by\u0142y winne wszelkiemu nieszcz\u0119\u015bciu na \u015bwiecie. Za to bardzo ciep\u0142o wspomina\u0142 hitlerowskich oficer\u00f3w, kt\u00f3rzy spali w jego cha\u0142upie. Obaj nie \u017cyli, zacz\u0105\u0142em wi\u0119c szuka\u0107 w archiwach informacji.<\/span><\/p>\n

I co pan znalaz\u0142?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Stan dokument\u00f3w o zbrodniach na \u017bydach w bia\u0142ostockim IPN pokazuje stopie\u0144 zaanga\u017cowania historyk\u00f3w i prokurator\u00f3w w opisanie i wyja\u015bnienie tamtych wydarze\u0144. Kiedy je wypo\u017cycza\u0142em, s\u0142ysza\u0142em uwagi: \u201ePo co to czyta\u0107, to ju\u017c opisane historie\u201d. A z kart archiwalnych wynika\u0142o, \u017ce wi\u0119kszo\u015b\u0107 zezna\u0144 by\u0142a czytana po raz pierwszy. Poza tym s\u0105 niekompletnie oznaczone, nieuporz\u0105dkowane, w z\u0142ym stanie, czasami niemal zaple\u015bnia\u0142e. Za to jak si\u0119 bierze dokumenty o \u017co\u0142nierzach wykl\u0119tych… Konserwatorsko zabezpieczone, zafoliowane, opisane co do nazwiska, miejscowo\u015bci, oddzia\u0142u.<\/span><\/p>\n

Z akt s\u0105dowych wynika, \u017ce 80 procent spraw prowadzonych przeciwko osobom dopuszczaj\u0105cym si\u0119 zbrodni na obywatelach polskich \u017cydowskiego pochodzenia w czasie II wojny \u015bwiatowej zako\u0144czy\u0142o si\u0119 uniewinnieniem.<\/span><\/p>\n

\u201eZ akt s\u0105dowych wynika, \u017ce 80 procent spraw prowadzonych przeciwko<\/strong>
\n osobom dopuszczaj\u0105cym si\u0119 zbrodni na obywatelach polskich \u017cydowskiego<\/strong>
\n pochodzenia w czasie II wojny \u015bwiatowej zako\u0144czy\u0142o si\u0119 uniewinnieniem\u201d.<\/strong><\/p>\n

Prys\u0142 mit o jakiej\u015b zgodnej przedwojennej wieloetnicznej symbiozie w tych kresowych miasteczkach. Z tych zezna\u0144 wynika, \u017ce Polacy niemal nic nie wiedzieli o swoich \u017cydowskich s\u0105siadach, bardzo cz\u0119sto nie znali nawet nazwisk! Proszeni o wymienienie tych, kt\u00f3rzy zgin\u0119li, u\u017cywaj\u0105 ksywek, pseudonim\u00f3w: \u201eMarchewka\u201d, \u201ePietruszka\u201d, co wskazuje na to, \u017ce kojarzyli tych ludzi tylko z zaj\u0119ciem, jakim zarabiali na \u017cycie. W tym przypadku handlowali warzywami.<\/span><\/p>\n

Jad\u0105c do mojego rodzinnego Augustowa, przeje\u017cd\u017cam przez opisywane przez pana miejscowo\u015bci. Ani w szkole, ani w domu nigdy nie m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o pogromach.<\/strong><\/p>\n

\u2013 Bo wypierali\u015bmy te mordy i zacierali\u015bmy \u015blady.<\/span><\/p>\n

W Rajgrodzie w lesie, gdzie zastrzelono 40 \u017byd\u00f3w, lokalne w\u0142adze urz\u0105dzi\u0142y po wojnie najpierw miejsce, gdzie utylizuje si\u0119 ko\u015bci zwierz\u0105t z uboju, a potem wysypisko \u015bmieci. Do dzisiaj nie ma pami\u0105tkowej tablicy. T\u0142umaczy si\u0119, \u017ce identyfikacja masowego grobu jest niemo\u017cliwa, ko\u015bci zwierz\u0119ce wymiesza\u0142y si\u0119 z ludzkimi. Nie chc\u0119 pana martwi\u0107, ale w Augustowie te\u017c dosz\u0142o do pogrom\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Zanim zacz\u0105\u0142em lektur\u0119 tych akt, by\u0142em aktywist\u0105 miejskim, harcerzem, nauczycielem, ci\u0105gle co\u015b robi\u0142em, \u017ceby spo\u0142ecze\u0144stwo i ludzi uczyni\u0107 lepszymi. Ale odk\u0105d zacz\u0105\u0142em czyta\u0107 te sprawozdania po kilka godzin dziennie, jako\u015b straci\u0142em wiar\u0119 w cz\u0142owieka.<\/span><\/p>\n

A w sprawie pana wsi?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce mordowano w niej \u017byd\u00f3w z pobliskiego Terespola. Kiedy\u015b od dziadka dosta\u0142em zbi\u00f3r monet i srebrny zegarek. Bardzo si\u0119 z tego prezentu cieszy\u0142em, traktuj\u0119 go jako bardzo blisk\u0105 pami\u0105tk\u0119. Ale dzisiaj zadaj\u0119 sobie pytanie: sk\u0105d prosty ch\u0142op z Podlasia, kt\u00f3rego jednym maj\u0105tkiem by\u0142a krowa czy ko\u0144, mia\u0142 carski zegarek? Sk\u0105d monety z r\u00f3\u017cnych stron \u015bwiata, \u0142\u0105cznie ze srebrnymi rublami?<\/span><\/p>\n

I co pan pomy\u015bla\u0142?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Mo\u017ce dziadek bra\u0142 udzia\u0142 w egzekucjach? Mo\u017ce rozkopywa\u0142 groby lub uczestniczy\u0142 w pogromach. Nie dr\u0105\u017cy\u0142em tego tematu, nie mia\u0142em odwagi. To \u015bwi\u0119te dla mnie miejsce, moja Arkadia. Za to napisa\u0142em ksi\u0105\u017ck\u0119 o s\u0105siedzkich pogromach \u017byd\u00f3w. Do dziadka chcia\u0142bym wr\u00f3ci\u0107 w kolejnej ksi\u0105\u017cce, na razie zbieram si\u0119 na odwag\u0119.<\/span><\/p>\n

\n

\u201eWywiad po raz pierwszy ukaza\u0142 si\u0119 w \u201eNewsweeku\u201d 40\/15 we wrze\u015bniu 2015 roku.\u201d<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Pogromy \u017byd\u00f3w: \u0141opat\u0105, sztachet\u0105, kijem JACEK TOMCZUK W Rajgrodzie, w lesie, gdzie zastrzelono 40 \u017byd\u00f3w, lokalne w\u0142adze urz\u0105dzi\u0142y po wojnie wysypisko \u015bmieci. Tak wygl\u0105da nasza pami\u0119\u0107 o pogromach \u2013 m\u00f3wi dr Miros\u0142aw Tryczyk, autor ksi\u0105\u017cki \u201eMiasta \u015bmierci. S\u0105siedzkie pogromy \u017byd\u00f3w\u201d. Fot.: Artur Reszko \/ PAP NEWSWEEK: \u201eS\u0105siedzi\u201d ukazali si\u0119 15 lat temu. Przez lata \u017cyli\u015bmy […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64616"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=64616"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64616\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":64717,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64616\/revisions\/64717"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=64616"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=64616"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=64616"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}