{"id":64725,"date":"2018-10-24T17:09:36","date_gmt":"2018-10-24T15:09:36","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=64725"},"modified":"2018-10-24T07:41:29","modified_gmt":"2018-10-24T05:41:29","slug":"26-09-28","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=64725","title":{"rendered":"75 lat temu w ruinach warszawskiego getta Niemcy rozstrzelali 300 wi\u0119\u017ani\u00f3w Pawiaka"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>
\n75 lat temu w ruinach warszawskiego getta Niemcy rozstrzelali 300 wi\u0119\u017ani\u00f3w Pawiaka<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Micha\u0142 Szuka\u0142a (PAP)<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Muzeum Wi\u0119zienia Pawiak w Warszawie. Fot. PAP\/A. Guz<\/em><\/span><\/p>\n

75 lat temu, 23 pa\u017adziernika 1943 r., w ruinach warszawskiego getta Niemcy rozstrzelali oko\u0142o 300 m\u0119\u017cczyzn przywiezionych z wi\u0119zienia na Pawiaku.<\/strong><\/p>\n

Pawiak w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w Warszawy szczeg\u00f3lnie z\u0142\u0105 s\u0142aw\u0105. Wi\u0119zienie w tym miejscu powsta\u0142o jeszcze w XIX w. Po 1939 r. przej\u0119li je Niemcy, kt\u00f3rzy zamienili je w wi\u0119zienie \u015bledcze gestapo. W ocenie historyk\u00f3w ze 100 tys. os\u00f3b, kt\u00f3re przesz\u0142y przez Pawiak podczas okupacji, 37 tys. straci\u0142o \u017cycie. Kolejne 60 tys. wywieziono do oboz\u00f3w koncentracyjnych i oboz\u00f3w pracy.<\/span><\/p>\n

Miejscem masowych egzekucji wi\u0119\u017ani\u00f3w Pawiaka by\u0142y Palmiry lub inne miejsca strace\u0144 w lasach wok\u00f3\u0142 stolicy. Transport setek wi\u0119\u017ani\u00f3w wymaga\u0142 jednak zaanga\u017cowania wielu \u015brodk\u00f3w i silnej obstawy SS lub \u017candarmerii. Istnia\u0142o r\u00f3wnie\u017c du\u017ce ryzyko ucieczki niekt\u00f3rych wi\u0119\u017ani\u00f3w lub pr\u00f3by ich odbicia przez organizacje podziemne. Niewygodne dla Niemc\u00f3w mog\u0142o by\u0107 tak\u017ce odkrywanie przez okolicznych mieszka\u0144c\u00f3w lub struktury Polskiego Pa\u0144stwa Podziemnego masowych grob\u00f3w oraz publikowanie informacji o nich w prasie konspiracyjnej.\u00a0<\/span><\/p>\n

Opustosza\u0142y teren getta s\u0105siaduj\u0105cy z wi\u0119zieniami by\u0142 wi\u0119c du\u017co lepszym miejscem wykonywania masowych egzekucji. \u201eDoktor Hahn [Ludwig Hahn \u2013 komendant niemieckiej policji bezpiecze\u0144stwa i s\u0142u\u017cby bezpiecze\u0144stwa] m\u00f3wi\u0142 mniej wi\u0119cej tak: skorzystajmy z Grossaktion [akcji likwidacji getta] dla wyka\u0144czania r\u00f3wnie\u017c Polak\u00f3w. W getcie zgin\u0119\u0142o i b\u0119dzie nadal gin\u0119\u0142o bardzo wielu \u017byd\u00f3w. Wsz\u0119dzie poniewieraj\u0105 si\u0119 tam trupy, wi\u0119c gdy dojdzie do tego jeszcze kilka tysi\u0119cy Polak\u00f3w, to i tak nikt niczego nie b\u0119dzie m\u00f3g\u0142 sprawdzi\u0107\u201d \u2013 m\u00f3wi\u0142 w rozmowie z Kazimierzem Moczarskim Juergen Stroop. Bezpo\u015bredni\u0105 odpowiedzialno\u015b\u0107 za organizowanie egzekucji w getcie ponosi Stroop, pe\u0142ni\u0105cy w\u00f3wczas obowi\u0105zki dow\u00f3dcy SS i policji w Dystrykcie Warszawskim.<\/span><\/p>\n

Pierwszej wielkiej egzekucji na terenie getta dokonano 7 maja 1943 r., jeszcze w trakcie walk w getcie. Tego dnia naprzeciwko, przy Dzielnej 27, rozstrzelano grup\u0119 ok. 95 wi\u0119\u017ani\u00f3w Pawiaka i innych wi\u0119zie\u0144. W\u015br\u00f3d ofiar by\u0142o wielu zas\u0142u\u017conych dzia\u0142aczy spo\u0142ecznych, naukowc\u00f3w i s\u0119dzi\u00f3w, m.in. uczestnik III Powstania \u015al\u0105skiego Roman Perczy\u0144ski. Cz\u0119\u015b\u0107 z zamordowanych by\u0142a oficerami AK. Prawdopodobnie tego dnia zgin\u0105\u0142 r\u00f3wnie\u017c cichociemny ppor. Jan H\u00f6rl. Cztery dni p\u00f3\u017aniej w tym samym miejscu dokonano kolejnej egzekucji, w kt\u00f3rej zgin\u0119li przerzuceni na teren Generalnego Gubernatorstwa dywersanci Polskiej Partii Robotniczej.\u00a0<\/span><\/p>\n

Ju\u017c 9 maja wiedza o egzekucjach na terenie getta przedosta\u0142a si\u0119 do mieszka\u0144c\u00f3w Warszawy. W swoim dzienniku ekonomista i konspiracyjny publicysta Ludwik Landau zapisa\u0142: \u201eTerror nie ustaje. S\u0142ycha\u0107 ostatnio o wypadkach zwolnienia pewnej liczby os\u00f3b z Pawiaka \u2013 ale te\u017c o nowym rozstrzelaniu wi\u0119\u017ani\u00f3w, ok. 80 m\u0119\u017cczyzn wraz z kilkunastoma kobietami przewiezionymi sk\u0105d indziej\u201d. Terror, o kt\u00f3rym wspomina Landau, nasili\u0142 si\u0119 m.in. z powodu kilku przeprowadzonych w tym czasie spektakularnych akcji Armii Krajowej; m.in. 6 maja Tadeusz Zawadzki \u201eZo\u015bka\u201d wraz z Maciejem Bittnerem \u201eMa\u0107kiem\u201d w mieszkaniu przy ul. Mokotowskiej dokonali likwidacji SS-Oberscharfuehrera Herberta Schultza z gestapo. Sam \u201eMaciek\u201d zosta\u0142 zamordowany w ruinach getta po aresztowaniu 28 lutego 1944 r.\u00a0<\/span><\/p>\n

W nast\u0119pnych dniach maja w ruinach getta odbywa\u0142y si\u0119 kolejne, mniejsze egzekucje. Prawdopodobnie 13 maja w getcie zamordowano Kazimierza Smole\u0144skiego, wybitnego chemika, profesora Politechniki Warszawskiej.<\/span><\/p>\n

15 maja cele wi\u0119zienia na Dzielnej ponownie zape\u0142ni\u0142y si\u0119 wi\u0119\u017aniami. W ob\u0142awie w s\u0142ynnej kawiarni Fuchsa na Filtrowej aresztowano kilkadziesi\u0105t os\u00f3b. Dwa dni p\u00f3\u017aniej, w nocy z 17 na 18 maja, na Pawiak przywieziono ok. 640 os\u00f3b aresztowanych w domach w r\u00f3\u017cnych cz\u0119\u015bciach miasta. W\u015br\u00f3d nich by\u0142o bardzo wielu cz\u0142onk\u00f3w konspiracji. Wi\u0119\u017ani\u00f3w odizolowano od pozosta\u0142ych przetrzymywanych na Pawiaku i niemal natychmiast rozpocz\u0119to przes\u0142uchania. W przeciwie\u0144stwie do wi\u0119kszo\u015bci innych \u015bledztw wi\u0119\u017ani\u00f3w nie przewo\u017cono na al. Szucha. \u201eW dawnej piekarni na oddziale VII zobaczy\u0142em raz przeniesionych z przes\u0142uchania trzech ci\u0119\u017cko poranionych i skatowanych wi\u0119\u017ani\u00f3w, z kt\u00f3rych jeden, nazwiskiem Grzelak, robotnik z Grochowa nied\u0142ugo skona\u0142\u201d \u2013 pisa\u0142 Leon Wanat, wi\u0119zie\u0144 Pawiaka w latach 1940\u20131944, \u015bwiadek w powojennych procesach funkcjonariuszy gestapo.<\/span><\/p>\n

Mimo \u015bcis\u0142ej izolacji wi\u0119\u017ani\u00f3w w dniach 19\u201328 maja z Pawiaka uda\u0142o si\u0119 przemyci\u0107 wiele gryps\u00f3w. W jednym z nich uwi\u0119ziona na \u201eSerbii\u201d (oddziale kobiecym) Wanda Wilczy\u0144ska pisa\u0142a: \u201eTempo jest w\u015bciek\u0142e, wida\u0107, \u017ce chc\u0105 jak najszybciej wyko\u0144czy\u0107 t\u0119 spraw\u0119. Te same osoby brane s\u0105 [na przes\u0142uchania] 3\u20134 razy dziennie. To, co teraz urz\u0105dzaj\u0105, to istna katownia, ok. 60 proc. kobiet wraca zbitych. Wszystkie pobicia bardzo ci\u0119\u017ckie, ca\u0142ego cia\u0142a. Po pobiciu rannym stosuje si\u0119 na okalecza\u0142e cia\u0142o drug\u0105 porcj\u0119 w po\u0142udnie i znowu to samo \u2013 wieczorem. Gdy pomimo to nie mog\u0105 osi\u0105gn\u0105\u0107 zezna\u0144 \u2013 poj\u0105 w\u00f3dk\u0105 a\u017c do wymiot\u00f3w. Skatowane kobiety, upadaj\u0105ce, mdlej\u0105ce si\u0142\u0105 ci\u0105gn\u0105 na powt\u00f3rne badania\u201d. Wielu wi\u0119\u017ani\u00f3w by\u0142o mordowanych ju\u017c na Pawiaku. \u201eDnia 20 maja przeniesiono do kostnicy czterech zamordowanych m\u0119\u017cczyzn, nazwiska nieznane. S\u0105 zmasakrowani tak, \u017ce nie rozpozna\u0142yby ich nawet rodziny [\u2026] System bada\u0144 jest tak makabryczny, \u017ce niekt\u00f3rzy stra\u017cnicy Ukrai\u0144cy nie wytrzymuj\u0105 nerwowo, i reaguj\u0105 p\u0142aczem i histeri\u0105 na to, co widz\u0105\u201d \u2013 pisano w jednym z gryps\u00f3w przes\u0142anych w tych dniach z Pawiaka.<\/span><\/p>\n

\u201eW sobot\u0119 29 maja wywo\u0142ano i zgrupowano na dziedzi\u0144cu Pawiaka ok. 600 os\u00f3b (przewa\u017cnie z ostatnich aresztowa\u0144)\u201d \u2013 czytamy w jednym z raport\u00f3w dzia\u0142aj\u0105cych w wi\u0119zieniu kom\u00f3rek konspiracyjnych. Wi\u0119\u017ani\u00f3w zgrupowano na dziedzi\u0144cu wi\u0119zienia i podzielono na 30-osobowe grupy. \u201ePo wyprowadzeniu wywo\u0142anych z cel na dziedziniec korytarzowi kazali ich rzeczy, jak palta, czapki, u\u0142o\u017cy\u0107 przed drzwiami cel, sk\u0105d rzeczy te zosta\u0142y wywiezione do magazynu. Tego samego dnia ok. godz. 11 by\u0142o s\u0142ycha\u0107 w getcie ogromn\u0105 strzelanin\u0119\u201d \u2013 wspomina\u0142 jeden z wi\u0119\u017ani\u00f3w. Kolejne informacje na temat losu wywiezionych przekazali wi\u0119\u017aniom ukrai\u0144scy stra\u017cnicy, kt\u00f3rzy, jak pisa\u0142 Leon Wanat, \u201ewygadali si\u0119, \u017ce transport ten w ca\u0142o\u015bci zlikwidowano w kilku punktach getta, a dla zatarcia \u015blad\u00f3w zw\u0142oki pomordowanych spalono na stosach drzewa oblanych naft\u0105. Par\u0119 dni czu\u0107 by\u0142o na Pawiaku dym i sw\u0105d pal\u0105cych si\u0119 cia\u0142\u201d.<\/span><\/p>\n

Zdaniem badaczki dziej\u00f3w Pawiaka Reginy Doma\u0144skiej w tych dniach w egzekucjach w\u015br\u00f3d ruin getta zgin\u0119\u0142o co najmniej 530 wi\u0119\u017ani\u00f3w. Wed\u0142ug W\u0142adys\u0142awa Bartoszewskiego zgin\u0119\u0142o ok. 600 wi\u0119\u017ani\u00f3w z Pawiaka, wi\u0119zienia na Rakowieckiej i cel w siedzibie gestapo na Szucha. Imienna lista ofiar liczy ponad 250 nazwisk. W\u015br\u00f3d nich s\u0105 urz\u0119dnicy, naukowcy, dzia\u0142acze polityczni, \u017co\u0142nierze i oficerowie AK, arty\u015bci, przedwojenni policjanci; r\u00f3wnie\u017c wiele kobiet, m.in. Janina Zgli\u0144ska, przedwojenna instruktor Przysposobienia Wojskowego Kobiet. W czasie wojny tworzy\u0142a Kobiece Zespo\u0142y Saperskie AK. Jak podkre\u015bla\u0142 W\u0142adys\u0142aw Bartoszewski w fundamentalnej monografii \u201eWarszawski pier\u015bcie\u0144 \u015bmierci 1939\u20131944\u201d, egzekucje z 29 maja i kontynuowane 30 maja by\u0142y najwi\u0119ksz\u0105 jednorazow\u0105 zbrodni\u0105 pope\u0142nion\u0105 na terenie miasta przed wybuchem Powstania Warszawskiego.<\/span><\/p>\n

\u201eMasakra by\u0142a nie pierwsz\u0105 i b\u0119dzie \u2013 nie \u0142ud\u017amy si\u0119 \u2013 nie ostatni\u0105 zbrodni\u0105 niemieck\u0105 w Polsce. Czy zbrodnie te spe\u0142ni\u0105 stawiany im przez Niemc\u00f3w cel, czy st\u0142umi\u0105 w kraju akcj\u0119 przeciwniemieckiego oporu? Tylko g\u0142upota pruska mo\u017ce mie\u0107 w tym wzgl\u0119dzie nadziej\u0119. Skutki masakry pawiackiej b\u0119d\u0105 wr\u0119cz przeciwne: pomno\u017c\u0105 szeregi Polski podziemnej setkami nowych fanatycznych m\u015bcicieli, wzmocni\u0105 w\u015br\u00f3d narodu ca\u0142ego pragnienie sprawiedliwej odp\u0142aty i odwetu\u201d \u2013 pisa\u0142 \u201eBiuletyn Informacyjny\u201d z 10 czerwca 1943 r. Wydaje si\u0119, \u017ce opinie redaktor\u00f3w najwa\u017cniejszej gazety podziemnej podzielali Niemcy. W przeciwie\u0144stwie do wielu innych egzekucji nie zdecydowali si\u0119 o jej og\u0142oszeniu, mimo \u017ce wydrukowali obwieszczenia.\u00a0<\/span><\/p>\n

Pierwsz\u0105 reakcj\u0105 Polski Podziemnej by\u0142y dzia\u0142ania Organizacji Ma\u0142ego Sabota\u017cu \u201eWawer\u201d. Na murach Warszawy pojawi\u0142y si\u0119 napisy \u201ePawiak pom\u015bcimy\u201d. Wydrukowano i rozrzucono ok. 40 tys. ulotek informuj\u0105cych o zbrodni w ruinach getta. Mordy w okolicach G\u0119siej i innych ulic otaczaj\u0105cych Pawiak trwa\u0142y w kolejnych miesi\u0105cach, a\u017c do likwidacji wi\u0119zienia na Pawiaku. Do ostatniej udokumentowanej zbrodni dosz\u0142o 13 sierpnia 1944 r. Liczba ofiar egzekucji jest szacowana na co najmniej kilkana\u015bcie tysi\u0119cy. Najwy\u017csze szacunki si\u0119gaj\u0105 20 tys.\u00a0<\/span><\/p>\n

Cytaty ze \u017ar\u00f3de\u0142 pochodz\u0105 z monografii W\u0142adys\u0142awa Bartoszewskiego \u201eWarszawski pier\u015bcie\u0144 \u015bmierci 1939\u20131944. Terror hitlerowski w okupowanej stolicy\u201d w wydaniu z 2008 r. oraz Reginy Doma\u0144skiej \u201ePawiak \u2013 ka\u017a\u0144 i heroizm\u201d z 1988 r.<\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

75 lat temu w ruinach warszawskiego getta Niemcy rozstrzelali 300 wi\u0119\u017ani\u00f3w Pawiaka Micha\u0142 Szuka\u0142a (PAP) Muzeum Wi\u0119zienia Pawiak w Warszawie. Fot. PAP\/A. Guz 75 lat temu, 23 pa\u017adziernika 1943 r., w ruinach warszawskiego getta Niemcy rozstrzelali oko\u0142o 300 m\u0119\u017cczyzn przywiezionych z wi\u0119zienia na Pawiaku. Pawiak w\u015br\u00f3d mieszka\u0144c\u00f3w Warszawy szczeg\u00f3lnie z\u0142\u0105 s\u0142aw\u0105. Wi\u0119zienie w tym miejscu […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64725"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=64725"}],"version-history":[{"count":5,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64725\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":64731,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/64725\/revisions\/64731"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=64725"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=64725"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=64725"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}