{"id":65005,"date":"2018-12-13T17:09:23","date_gmt":"2018-12-13T15:09:23","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=65005"},"modified":"2018-12-07T08:43:45","modified_gmt":"2018-12-07T06:43:45","slug":"10-09-31","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=65005","title":{"rendered":"Mykwy polskie"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Mykwy polskie<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

KATARZYNA ANDERSZ<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Pocz\u0105tki remontu wroc\u0142awskiej mykwy, jesie\u0144 2017 r. \/fot. Tomasz Fila<\/em><\/span><\/p>\n

\u201eNIE POWIEM PANI WI\u0118CEJ NI\u017b MOG\u0118, A MOG\u0118 NIEWIELE\u201d \u2013 M\u00d3WI, WYCI\u0104GAJ\u0104C BROSZURK\u0118 ZATYTU\u0141OWAN\u0104 \u201ePOS\u0141ANNICTWO BALANIT<\/em>\u201d. SIEDZIMY W KANTORKU PRZED WEJ\u015aCIEM DO MYKWY W \u0141ODZI. TERESA, PRZEZ CZ\u0141ONK\u00d3W GMINY NAZYWANA \u201eCIOTK\u0104\u201d, OSTRO\u017bNIE DOBIERA S\u0141OWA. NIE ZDRADZI SZCZEG\u00d3\u0141\u00d3W PRZYGOTOWANIA DO ZANURZENIA, BO NIE S\u0104 TO SPRAWY WY\u0141\u0104CZNIE TECHNICZNE, A INTYMNE, \u201eNIE DLA TEGO \u015aWIATA\u201d.<\/span><\/p>\n

W JUDAIZMIE MYKW\u0118 OTACZA AURA MISTYCYZMU, TAJEMNICY DOST\u0118PNEJ TYLKO DLA KOBIET. W POLSCE W POWSZECHNEJ \u015aWIADOMO\u015aCI NIE ISTNIEJE W OG\u00d3LE. DLA W WI\u0118KSZO\u015aCI NIERELIGIJNYCH POLSKICH \u017bYD\u00d3W STANOWI MA\u0141O ISTOTNY ELEMENT ORTODOKSYJNEGO FOLKLORU. MYKWA NIE JEST JEDNAK RELIKTEM. KOBIECE \u0141A\u0179NIE RYTUALNE FUNKCJONUJ\u0104 PRZY GMINACH \u017bYDOWSKICH W WARSZAWIE I \u0141ODZI, A OD PRZYSZ\u0141EGO ROKU TAK\u017bE WE WROC\u0141AWIU. OPR\u00d3CZ TEGO DWIE KOBIECE MYKWY, W WARSZAWIE I KRAKOWIE, PROWADZI CHABAD.<\/span><\/p>\n

Odczarowywanie<\/strong><\/p>\n

Na pocz\u0105tku przyjmujemy, \u017ce trzeba zacz\u0105\u0107 od spraw podstawowych. \u201eWi\u0119kszo\u015b\u0107 polskich \u017byd\u00f3wek nigdy nie mia\u0142a styczno\u015bci z mykw\u0105\u201d \u2013 m\u00f3wi Magdalena (Malka) Szpilman, kt\u00f3ra towarzyszy kobietom przychodz\u0105cym do warszawskiej mykwy znajduj\u0105cej si\u0119 w podziemiach synagogi No\u017cyk\u00f3w. Brak wiedzy jest ogromny, ale ona nie ma poczucia, \u017ce kogokolwiek musi na si\u0142\u0119 o\u015bwieca\u0107 albo przekonywa\u0107, \u017ce zachowanie taharat ha-miszpacha<\/em>, czysto\u015bci rodzinnej, kt\u00f3rej mykwa jest fundamentalnym elementem, to jej obowi\u0105zek. \u201eBy\u0107 mo\u017ce to b\u0142\u0119dne za\u0142o\u017cenie\u201d \u2013 dodaje po chwili. Uwa\u017ca jednak, \u017ce s\u0105 to indywidualne decyzje ka\u017cdego ma\u0142\u017ce\u0144stwa, tak samo, jak stopie\u0144 przestrzegania szabatu i zasad koszerno\u015bci. Mykwa swoj\u0105 funkcj\u0119 wype\u0142nia w\u015br\u00f3d kobiet, kt\u00f3re zdecydowa\u0142y, \u017ce w swoje \u017cydostwo zanurz\u0105 si\u0119 ze wszystkimi tego religijnymi konsekwencjami.<\/span><\/p>\n

Wa\u017cne jest, \u017ceby odczarowa\u0107 wszystkie mity zwi\u0105zane z mykw\u0105, a jednocze\u015bnie nie przekroczy\u0107 granicy intymno\u015bci. Danielle Chaimovitz-Basok, \u017cona wroc\u0142awskiego rabina, kt\u00f3ra przez ostatnie p\u00f3\u0142tora roku w historycznej mykwie z pocz\u0105tku XX wieku prowadzi\u0142a otwarte wyk\u0142ady dla kobiet i m\u0119\u017cczyzn, mia\u0142a poczucie, \u017ce musi o pewnych sprawach m\u00f3wi\u0107 delikatnie. \u201eBa\u0142am si\u0119, \u017ce je\u015bli podam zbyt wiele szczeg\u00f3\u0142\u00f3w, \u017ale co\u015b ujm\u0119, to ludzie pomy\u015bl\u0105, \u017ce mamy dziwne, sekciarskie zwyczaje. Dla kogo\u015b, kto o \u017bydach i judaizmie nie ma poj\u0119cia, tak to mo\u017ce brzmie\u0107\u201d. Magdalena Szpilman wielokrotnie prowadzi\u0142a podobne wyk\u0142ady podczas kolejnych edycji warszawskiego Festiwalu Singera. Spotkania z ni\u0105, przeznaczone tylko dla kobiet, pomaga\u0142y zrozumie\u0107, \u017ce mykwa to nie \u201eczary-mary\u201d, a prawa funkcjonuj\u0105ce od tysi\u0119cy lat. \u201eCo\u015b nieznanego budzi czasami, zupe\u0142nie pod\u015bwiadomie, negatywne emocje\u201d \u2013 m\u00f3wi. Szpilman stara\u0142a si\u0119 przekaza\u0107 wiedz\u0119, kt\u00f3ra okaza\u0142a si\u0119 tak po\u017c\u0105dana, \u017ce czasami na udzia\u0142 w jej wyk\u0142adach uczestniczki czeka\u0142y dwa lata. Tak samo by\u0142o we Wroc\u0142awiu \u2013 organizowane przez Fundacj\u0119 Bente Kahan spotkania z Danielle Chaimovitz-Basok zawsze przyci\u0105ga\u0142y mn\u00f3stwo ch\u0119tnych.<\/span><\/p>\n

Ciotka z \u0141odzi<\/strong><\/p>\n

\u2013 Dlaczego ciotka?<\/span><\/p>\n

\u2013 Przez dobre serce. M\u00f3wili, \u017ce taka ze mnie \u201ematka Teresa\u201d, wi\u0119c powiedzia\u0142am, \u017ce matka nie, co najwy\u017cej ciotka.<\/span><\/p>\n

Teresa Klepacka, ciotka, jest jedn\u0105 z dw\u00f3ch balanijot<\/em> w \u0141odzi. Gdyby pomy\u015ble\u0107 o polskim odpowiedniku tego s\u0142owa, by\u0142aby to \u0142azienna, cho\u0107 balanit<\/em> nie zajmuje si\u0119 utrzymaniem czysto\u015bci w mykwie, a jej praca ma przede wszystkim znaczenie religijne. Teresa uwa\u017ca, \u017ce jej zaj\u0119cie to zaszczyt i obowi\u0105zek. Kobietami przychodz\u0105cymi do mykwy opiekuje si\u0119 od pocz\u0105tku istnienia \u0142\u00f3dzkiej \u0142a\u017ani rytualnej, czyli od dziesi\u0119ciu lat. By\u0142a religijna, du\u017co czyta\u0142a, uchodzi\u0142a za najlepiej przygotowan\u0105 do pe\u0142nienia tej funkcji osob\u0119. I by\u0142a stara. To jej w\u0142asne s\u0142owa, mocno przesadzone. \u201e\u0141atwiej si\u0119 rozebra\u0107 w mojej obecno\u015bci\u201d \u2013 \u015bmieje si\u0119. Ale nie tylko o wstyd i kompleksy chodzi. Balanit <\/em>powinna mie\u0107 na tyle wyczucia, \u017ceby nie wpatrywa\u0107 si\u0119 nachalnie w nagie cia\u0142o, tylko pom\u00f3c kobiecie w wyeliminowaniu element\u00f3w, kt\u00f3re mog\u0105 blokowa\u0107 kontakt z wod\u0105. Mo\u017ce to by\u0107 na przyk\u0142ad bi\u017cuteria, kt\u00f3rej w po\u015bpiechu zapomnia\u0142a \u015bci\u0105gn\u0105\u0107, albo pojedyncze w\u0142osy, kt\u00f3re przyczepi\u0105 si\u0119 do cia\u0142a. Woda mykwy musi dotkn\u0105\u0107 ca\u0142ej jego powierzchni, dlatego balanit<\/em> obecna jest przy zanurzeniu. Wcze\u015bniej przypomina o wszystkich warunkach dobrego przygotowania wej\u015bcia do mykwy, nie tylko tych zwi\u0105zanych z higien\u0105, ale tak\u017ce o odm\u00f3wieniu b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

\u201eDodatkowa cecha balanit: dobre serce, bogobojno\u015b\u0107, osobowo\u015b\u0107\u201d \u2013 Teresa Klepacka przytacza fragment broszury dla balanijot<\/em>. Za nadrz\u0119dn\u0105 zasad\u0119 uznaje jednak dyskrecj\u0119. \u017badnych rozm\u00f3w o kobietach odwiedzaj\u0105cych mykw\u0119, nawet z drug\u0105 balanit<\/em>. Kobieta musi mie\u0107 poczucie, \u017ce je\u015bli co\u015b jej powie, jakiegokolwiek tematu by dotyczy\u0142o, zostanie potraktowane jak tajemnica lekarska. Zale\u017cy jej nie tylko na tym, \u017ceby kobiety jej ufa\u0142y, ale tak\u017ce lubi\u0142y atmosfer\u0119 mykwy. \u201ePogadamy, po\u015bmiejemy si\u0119, jest przyjemnie. W\u0142a\u015bnie o to chodzi, \u017ceby dziewczyny, kt\u00f3re przychodz\u0105 do mykwy, odpr\u0119\u017cy\u0142y si\u0119 i, wracaj\u0105c do domu po spe\u0142nieniu tej micwy<\/em>, by\u0142y pogodne, poniewa\u017c maj\u0105 powiedzie\u0107 swoim m\u0119\u017com, \u017ce po prawie dwutygodniowej przerwie zn\u00f3w mog\u0105 si\u0119 z nimi spotka\u0107\u201d \u2013 m\u00f3wi. Zdradza, \u017ce zanim kobiety wyjd\u0105 na zewn\u0105trz, ma zwyczaj przytula\u0107 je, po to, \u017ceby pierwsz\u0105 osob\u0105 spotkan\u0105 po wizycie w mykwie by\u0142a inna \u017byd\u00f3wka.<\/span><\/p>\n

Kobiety, kt\u00f3re trafiaj\u0105 do Teresy, maj\u0105 szcz\u0119\u015bcie. W Izraelu mykw \u2013 w wi\u0119kszo\u015bci utrzymywanych z pa\u0144stwowych pieni\u0119dzy \u2013 jest tak wiele, \u017ce to osobna bran\u017ca, a bycie balanit<\/em> to niewdzi\u0119czna pod wzgl\u0119dem finansowym profesja. S\u0142abe zarobki czasami przek\u0142adaj\u0105 si\u0119 na nastawienie balanijot<\/em>, kt\u00f3re potrafi\u0105 by\u0107 dla przychodz\u0105cych kobiet nieprzyjemne. Ortodoksyjne pracownice mykw szczeg\u00f3lny problem maj\u0105 z kobietami, kt\u00f3re identyfikuj\u0105 si\u0119 z nowoczesn\u0105 ortodoksj\u0105, a zatem s\u0105 lepiej od nich wykszta\u0142cone i wiedz\u0105, jakie s\u0105 granice tego, co wed\u0142ug halachy<\/em>, religijnego prawa, trzeba zrobi\u0107 przed wej\u015bciem do mykwy. \u201eNiekt\u00f3re balanijot <\/em>uwa\u017caj\u0105, \u017ce ich zadaniem jest zbawienie twojej duszy, wi\u0119c zdarza si\u0119, \u017ce dopuszczaj\u0105 si\u0119 naruszenia twojej intymno\u015bci\u201d \u2013 m\u00f3wi Danielle Chaimovitz-Basok. Zamiast dyskretnie przypomina\u0107 o tym, jakie czynno\u015bci nale\u017cy wykona\u0107, atakuj\u0105 pytaniami. \u201eWyobra\u017a sobie, \u017ce jeste\u015b przepytywana na lotnisku Ben Guriona, tylko wszystko jest jeszcze gorsze, bo stoisz nago\u201d. Bywa, \u017ce traktowanie kobiet przez balanijot<\/em> zdecydowanie przekracza granice tego, co dopuszczalne i mo\u017ce by\u0107 uznane za molestowanie seksualne. To ekstremalne przypadki, ale dzi\u0119ki ich nag\u0142o\u015bnieniu w Izraelu zosta\u0142o zmienione prawo i teraz balanit<\/em> nie musi towarzyszy\u0107 kobiecie podczas procesu przygotowania i zanurzenia, je\u015bli ta sobie tego nie \u017cyczy. Kobiety wymieniaj\u0105 si\u0119 te\u017c swoimi do\u015bwiadczeniami w internecie i polecaj\u0105 mykwy, gdzie panuje przyjemna atmosfera. Na Facebooku istnieje grupa Towlot be-nachat<\/em>, co po hebrajsku znaczy mniej wi\u0119cej tyle, co p\u00f3j\u015bcie do mykwy bez stresu.<\/span><\/p>\n

Wroc\u0142awska mykwa przed remontem \/fot. Chidusz<\/em><\/span><\/p>\n

Technika i mistyka<\/strong><\/p>\n

Mykwa to ka\u017cdy zbiornik naturalnej wody (morze, jezioro, rzeka), a w warunkach stworzonych przez cz\u0142owieka \u2013 ka\u017cdy basen wype\u0142niony odpowiedni\u0105 ilo\u015bci\u0105 naturalnej wody (40 sea<\/em> to biblijna miara, kt\u00f3ra mo\u017ce mie\u0107 r\u00f3\u017cny przelicznik, w zale\u017cno\u015bci od stopnia ortodoksyjno\u015bci osoby wykonuj\u0105cej obliczenia), kt\u00f3ra dosta\u0142a si\u0119 do niego si\u0142\u0105 grawitacji. W praktyce najcz\u0119\u015bciej jest to woda deszczowa, doprowadzana specjalnym systemem instalacji, lub naturalnie wybijaj\u0105ce \u017ar\u00f3d\u0142o.<\/span><\/p>\n

Zagadnienia techniczne z regu\u0142y wywo\u0142uj\u0105 lawin\u0119 pyta\u0144, na wyk\u0142adach Danielle Chaimovitz-Basok chyba najcz\u0119\u015bciej powtarzanym by\u0142o to o sytuacj\u0119, co si\u0119 dzieje, kiedy w danym miejscu przez d\u0142ugi czas panuje susza. Kolejne dotyczy\u0142y kwestii higieny.<\/span><\/p>\n

Naturalna woda tylko w cz\u0119\u015bci wype\u0142nia mykw\u0119, reszta uzupe\u0142niana jest zwyk\u0142\u0105 wod\u0105 z kranu. Deszcz\u00f3wka nie musi do mykwy sp\u0142ywa\u0107 regularnie, w zale\u017cno\u015bci od jej konstrukcji czasami wystarczy nape\u0142ni\u0107 j\u0105 tylko na pocz\u0105tku. Tak jest na przyk\u0142ad w Warszawie \u2013 mykwa w podziemiach synagogi nie ma na sta\u0142e zamontowanego systemu rynien, kt\u00f3re zbiera\u0142yby wod\u0119 z dachu. Zosta\u0142a nape\u0142niona kilkana\u015bcie lat temu, rury zosta\u0142y zdj\u0119te, a naturalna woda mo\u017ce by\u0107 w niesko\u0144czono\u015b\u0107 rozcie\u0144czana. Mykwa w \u0141odzi jest skonstruowana inaczej, bo deszcz\u00f3wka, sp\u0142ywaj\u0105ca zainstalowanym na sta\u0142e systemem rur, gromadzona jest tylko w jednym zbiorniku. Z niego rozdziela si\u0119 j\u0105 na mykwy dla kobiet i m\u0119\u017cczyzn oraz nape\u0142nia zbiornik s\u0142u\u017c\u0105cy do koszerowania naczy\u0144. Nawet rodzaj materia\u0142u, z kt\u00f3rego wykonany jest korek za\u015blepiaj\u0105cy wyj\u015bcie z \u201eserca mykwy\u201d, jest \u015bci\u015ble okre\u015blony w przepisach religijnych. Tak samo jest z tworzywem, z kt\u00f3rego wybudowany jest basen, a tak\u017ce z filtrowaniem wody \u2013 wszystko musi by\u0107 zrobione zgodnie z instrukcjami rabin\u00f3w specjalizuj\u0105cych si\u0119 w halachot<\/em>odnosz\u0105cych si\u0119 do mykwy. Dostosowuj\u0105c te zasady do wsp\u00f3\u0142czesnych reali\u00f3w, dba si\u0119 o to, \u017ceby mykwa nie by\u0142a siedliskiem bakterii i mikroorganizm\u00f3w. Do basenu, zanim ktokolwiek do niego wejdzie, wrzuca si\u0119 \u015brodek, kt\u00f3ry chloruje wod\u0119. Jednych taka higiena przekonuje, innych nie, ale, \u017ceby nie zdekoszerowa\u0107 mykwy, niewiele wi\u0119cej da si\u0119 zrobi\u0107. \u201eS\u0105 osoby, kt\u00f3re od razu po mykwie wskakuj\u0105 pod prysznic, a s\u0105 i takie, kt\u00f3re uznaj\u0105 w\u0142a\u015bciwo\u015bci tej wody za wyj\u0105tkowe i tego nie robi\u0105\u201d \u2013 m\u00f3wi Maria (Miriam) Szychowska, druga \u0142\u00f3dzka balanit<\/em>.<\/span><\/p>\n

Rabin Gedalja Olshtein z Jerozolimy, kt\u00f3ry w Polsce nadzorowa\u0142 budow\u0119 kilku mykw (m.in. w \u0141odzi, m\u0119skiej mykwy w Lublinie, remontowanej w\u0142a\u015bnie mykwy we Wroc\u0142awiu), podkre\u015bla specjalne w\u0142a\u015bciwo\u015bci \u201e\u017cywej wody\u201d. Twierdzi, \u017ce jej struktura jest taka sama jak struktura wody znajduj\u0105cej si\u0119 w organizmie nowonarodzonego dziecka czy ludzkim oku. St\u0105d przekonanie, \u017ce zanurzenie si\u0119 w mykwie jest nowym pocz\u0105tkiem, powrotem do stanu czysto\u015bci. Przede wszystkim jednak nale\u017cy ono do grupy przykaza\u0144, kt\u00f3rych przyczyn wykonywania nie mo\u017cemy logicznie wyja\u015bni\u0107. \u201eCz\u0142owiek nie by\u0142by cz\u0142owiekiem, gdyby nie pr\u00f3bowa\u0142 tego zracjonalizowa\u0107\u201d \u2013 m\u00f3wi Magdalena Szpilman, warszawska balanit<\/em>. \u201eAle sze\u015b\u0107set trzyna\u015bcie przykaza\u0144 przyjmujemy na siebie bez wzgl\u0119du na to, czy istnieje ich wyja\u015bnienie. To kwestia wiary\u201d.<\/span><\/p>\n

PRENUMERATA<\/strong><\/span>
\nFeminizm czy antyfeminizm?<\/strong><\/span><\/a><\/p>\n

Mykwa jest podstaw\u0105 \u017cycia \u017cydowskiego, bo odnosi si\u0119 do kwestii fundamentalnej \u2013 relacji pomi\u0119dzy kobiet\u0105 a m\u0119\u017cczyzn\u0105, kt\u00f3ra obwarowana jest szeregiem praw religijnych dotycz\u0105cych taharat ha-miszpacha<\/em>, czysto\u015bci rodziny. Jest wa\u017cniejsza ni\u017c synagoga \u2013 wed\u0142ug halachy,<\/em> je\u015bli dana spo\u0142eczno\u015b\u0107 nie mo\u017ce sobie pozwoli\u0107 na budow\u0119 mykwy, mo\u017ce w celu pozyskania funduszy sprzeda\u0107 budynek synagogi, a nawet zwoje Tory. Je\u015bli kobieta po menstruacji nie zanurzy si\u0119 w mykwie, nie b\u0119dzie mog\u0142a mie\u0107 fizycznego kontaktu ze swoim m\u0119\u017cem, a \u017cydowska ci\u0105g\u0142o\u015b\u0107 zostanie przerwana, wi\u0119c synagoga i tak nie b\u0119dzie nikomu potrzebna.<\/span><\/p>\n

Dlaczego kobiety musz\u0105 chodzi\u0107 do mykwy co miesi\u0105c (chyba \u017ce s\u0105 w ci\u0105\u017cy lub przyjmuj\u0105 tabletki antykoncepcyjne, kt\u00f3re zatrzymuj\u0105 krwawienie), a dla m\u0119\u017cczyzn zanurzenia s\u0105 tylko zwyczajowe? Takie pytania cz\u0119sto padaj\u0105 podczas wyk\u0142ad\u00f3w Magdaleny Szpilman i Danielle Chaimovitz-Basok. Odpowied\u017a na ukryty w nich zarzut o antyfeminizm ortodoksyjnego judaizmu to wyzwanie. Magdalena Szpilman zaczyna od wyja\u015bnienia historycznych korzeni mykwy, pokazuj\u0105c, \u017ce kiedy\u015b ten obowi\u0105zek nie dotyczy\u0142 tylko kobiet. W czasach istnienia \u015awi\u0105tyni istnia\u0142 szereg powod\u00f3w, dla kt\u00f3rych nale\u017ca\u0142o dokona\u0107 rytualnego oczyszczenia. M\u00f3wi o poj\u0119ciach tame<\/em> i tahor<\/em>, przymiotnikach okre\u015blaj\u0105cych stan \u2013 odpowiednio \u2013 rytualnej nieczysto\u015bci i czysto\u015bci. Rytualnie nieczystym i niezdolnym do sk\u0142adania ofiar cz\u0142owiek stawa\u0142 si\u0119 na przyk\u0142ad przez kontakt ze zw\u0142okami. Dzi\u015b nikt od cz\u0142onk\u00f3w \u017cydowskich bractw pogrzebowych nie wymaga zanurzenia w mykwie. \u201eGdyby istnia\u0142a \u015awi\u0105tynia, m\u0119\u017cczy\u017ani zanurzaliby si\u0119 r\u00f3wnie cz\u0119sto jak kobiety\u201d \u2013 m\u00f3wi Magdalena Szpilman. Wystarczy spojrze\u0107 na wykopaliska archeologiczne w Jerozolimie, tak zwane Miasto Dawida \u2013 wida\u0107, \u017ce mykwa znajdowa\u0142a si\u0119 tu\u017c przed schodami prowadz\u0105cymi na wzg\u00f3rze \u015bwi\u0105tynne. Prawa dotycz\u0105ce mykwy do naszych czas\u00f3w dotrwa\u0142y w stopniu szcz\u0105tkowym i tak si\u0119 sk\u0142ada, \u017ce dotycz\u0105 w g\u0142\u00f3wnej mierze kobiet.<\/span><\/p>\n

\u2013 To nie jest tak, \u017ce kobieta, kt\u00f3ra jest nida<\/em>, czyli znajduje si\u0119 w stanie rytualnej nieczysto\u015bci spowodowanej krwawieniem miesi\u0119cznym, jest odsuni\u0119ta na margines spo\u0142eczno\u015bci. O tym wie tylko ona i jej m\u0105\u017c \u2013 m\u00f3wi Magdalena Szpilman.<\/span><\/p>\n

\u2013 Ale jest odsuni\u0119ta od m\u0119\u017ca. Przez wszystkie dni miesi\u0105czki i siedem \u201eczystych dni\u201d po niej. Przez prawie dwa tygodnie nie ma w jej zwi\u0105zku miejsca na czu\u0142o\u015b\u0107. M\u0105\u017c nie ma prawa jej te\u017c dotkn\u0105\u0107 po porodzie, kiedy ona mo\u017ce tego potrzebowa\u0107 \u2013 kontynuuj\u0119 temat.<\/span><\/p>\n

\u2013  W ma\u0142\u017ce\u0144stwie, kt\u00f3re przestrzega praw taharat ha-miszpacha<\/em>, jest miejsce na wszystko, ale jest te\u017c na wszystko okre\u015blony czas. Pos\u0142u\u017c\u0119 si\u0119 analogi\u0105 do szabatu. Mo\u017cna zapyta\u0107: a co, je\u015bli kto\u015b ma ochot\u0119 i\u015b\u0107 na wyprzeda\u017ce w Black Friday<\/em>? Przez szabat omin\u0105 go przecie\u017c wielkie okazje. To jest wyb\u00f3r dw\u00f3ch doros\u0142ych os\u00f3b. Mo\u017cna traktowa\u0107 go jako ograniczenie, a mo\u017cna wykorzysta\u0107 do budowania relacji w ma\u0142\u017ce\u0144stwie tak\u017ce poprzez kontakt werbalny, kiedy ten fizyczny jest zabroniony.<\/span><\/p>\n

Maria Szychowska w odseparowaniu ma\u0142\u017conk\u00f3w stara si\u0119 doszuka\u0107 samych pozytywnych stron. Uwa\u017ca, \u017ce czas nidy<\/em> to pr\u00f3ba dla m\u0119\u017cczyzny, \u017ceby okaza\u0142 kobiecie zainteresowanie i czu\u0142o\u015b\u0107 w inny ni\u017c fizyczny spos\u00f3b. \u201eRabini w jesziwach uwra\u017cliwiaj\u0105 m\u0142odych m\u0119\u017cczyzn, \u017ceby zaprosi\u0107 wtedy \u017con\u0119 do kina, na kolacj\u0119, kupi\u0107 prezent, zrobi\u0107 co\u015b bardziej wymagaj\u0105cego, w\u0142a\u015bnie po to, \u017ceby nie czu\u0142a si\u0119 wtedy odrzucona\u201d \u2013 m\u00f3wi. Podkre\u015bla, \u017ce wbrew temu, co mo\u017ce si\u0119 wydawa\u0107 po pierwszym zetkni\u0119ciu ze zwyczajami dotycz\u0105cymi sfery intymnej, prawa judaizmu zapewniaj\u0105 kobiecie, \u017ce m\u0105\u017c nie b\u0119dzie jej wykorzystywa\u0142 i zadba o to, aby tak\u017ce ona czerpa\u0142a z seksu satysfakcj\u0119. \u201eJest napisane, \u017ce m\u0119\u017cczyzna nie ma prawa by\u0107 z kobiet\u0105 pod wp\u0142ywem alkoholu, bo wtedy rodzi si\u0119 w nim zwierz\u0119co\u015b\u0107. Nie ma prawa robi\u0107 niczego, na co ona nie ma ochoty, ale ma obowi\u0105zek zaspokoi\u0107 j\u0105 fizycznie. To w XXI wieku trzeba facetom t\u0142umaczy\u0107, \u017ce kobieta ma mie\u0107 orgazm? Tak. Trzeba t\u0142umaczy\u0107, \u017ce nie mog\u0105 gwa\u0142ci\u0107 swoich \u017con? Tak, bo niestety \u017cyjemy w kraju, w kt\u00f3rym faceci m\u00f3wi\u0105, \u017ce nie mo\u017cna zgwa\u0142ci\u0107 prostytutki, a przemoc fizyczna jest na porz\u0105dku dziennym. Judaizm ju\u017c tysi\u0105ce lat temu si\u0119 temu przeciwstawia\u0142\u201d \u2013 m\u00f3wi Szychowska.<\/span><\/p>\n

Uwa\u017ca, \u017ce religia idzie z duchem czasu. Kiedy przez kilka lat razem ze swoim m\u0119\u017cem mieszka\u0142a i uczy\u0142a si\u0119 w Izraelu, spotkali si\u0119 ze zwyczajem, \u017ceby o byciu w nidzie<\/em> m\u00f3wi\u0107 w liczbie mnogiej. Co\u015b na zasadzie m\u00f3wienia \u201ejeste\u015bmy w ci\u0105\u017cy\u201d. D\u0105\u017cy si\u0119 do tego, \u017ceby ca\u0142y czas kiedy ma\u0142\u017conkowie nie mog\u0105 wsp\u00f3\u0142\u017cy\u0107, nazywa\u0107 nid\u0105<\/em>, a nie m\u00f3wi\u0107, \u017ce to kobieta jest nida<\/em>. Okre\u015blenia tego i tak nie u\u017cywa si\u0119 publicznie, przy innych. Wa\u017cne jest jednak, \u017ceby para porozumiewa\u0142a si\u0119 ze sob\u0105 kodem, kt\u00f3ry sugeruje, \u017ce odpowiedzialno\u015b\u0107 za \u017cycie ma\u0142\u017ce\u0144skie, zgodnie z zasadami dotycz\u0105cymi czysto\u015bci rodziny, ponosz\u0105 oboje. Nida<\/em> ma by\u0107 do\u015bwiadczeniem scalaj\u0105cym duchowo, cho\u0107 fizycznie rozdziela. Tak ucz\u0105, jak podkre\u015bla \u0142\u00f3dzka balanit<\/em>, \u201em\u0105drzy rabini\u201d.<\/span><\/p>\n

Mimo powszechnej akceptacji ortodoksyjnego judaizmu dla procedury sztucznego zap\u0142odnienia, antykoncepcji hormonalnej, czy coraz wi\u0119kszej uwagi przywi\u0105zywanej do kwestii r\u00f3wnouprawnienia, czasami przepisy religijne okazuj\u0105 si\u0119 niemo\u017cliwe do nagi\u0119cia. Wystarczy porozmawia\u0107 o problemie halachicznej niep\u0142odno\u015bci. To przypad\u0142o\u015b\u0107, kt\u00f3ra dotyka marginalnej ilo\u015bci par, ale jednak kiedy si\u0119 zdarzy, mo\u017ce mie\u0107 smutne konsekwencje. Halachiczna niep\u0142odno\u015b\u0107 nie ma nic wsp\u00f3lnego z niep\u0142odno\u015bci\u0105 biologiczn\u0105. Oznacza tylko tyle, \u017ce kobieta owuluje w okresie siedmiu \u201eczystych dni\u201d po miesi\u0105czce, kiedy nie mo\u017ce doj\u015b\u0107 do zap\u0142odnienia. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 ortodoksyjnych rabin\u00f3w zasugeruje wtedy zap\u0142odnienie pozaustrojowe, a to, jak wiadomo, jest dla organizmu kobiety bardzo obci\u0105\u017caj\u0105c\u0105 procedur\u0105, nie zawsze zreszt\u0105 ko\u0144cz\u0105c\u0105 si\u0119 sukcesem i ci\u0105\u017c\u0105. Dla wielu par borykaj\u0105cych si\u0119 z problemem, a niemaj\u0105cych zamiaru przeciwstawia\u0107 si\u0119 ortodoksyjnej wyk\u0142adni, religia staje si\u0119 wtedy nieusuwaln\u0105 przeszkod\u0105 na drodze do rozwi\u0105zania prostej przyczyny. Tym bardziej, \u017ce Tora m\u00f3wi tylko o siedmiu dniach nidy<\/em>, a dodatkowe pi\u0119\u0107 dni zosta\u0142o przyj\u0119te za obowi\u0105zuj\u0105ce oko\u0142o tysi\u0105ca pi\u0119ciuset lat po jej powstaniu. Oznacza to, \u017ce w wyj\u0105tkowych okoliczno\u015bciach mo\u017cna zaproponowa\u0107 odej\u015bcie od przestrzegania dodatkowych pi\u0119ciu dni, jednak nie wszyscy rabini si\u0119 z tym zgadzaj\u0105, pi\u0119trz\u0105c niepotrzebne trudno\u015bci.<\/span><\/p>\n

Ozdobna ceramika z czasu powstania wroc\u0142awskiej mykwy \/fot. Chidusz<\/em><\/span><\/p>\n

Ile?<\/strong><\/p>\n

\u201eTego wol\u0119 nie m\u00f3wi\u0107\u201d \u2013 s\u0142ysz\u0119 od Marii Szychowskiej, gdy pytam, ile os\u00f3b korzysta z \u0142\u00f3dzkiej mykwy. Zaczynamy jednak liczy\u0107. Kiedy Maria i Dawid przyjechali do \u0141odzi, w gminie licz\u0105cej oko\u0142o stu cz\u0142onk\u00f3w, religijnych par by\u0142o dziesi\u0119\u0107, teraz jest ich troch\u0119 mniej. Przyjmujemy, \u017ce to mo\u017ce cztery kobiety, kt\u00f3re potencjalnie korzystaj\u0105 z mykwy. \u201eOd tej liczby musimy odliczy\u0107 wszystkie, kt\u00f3re nie maj\u0105 menstruacji. Ci\u0119\u017carne i te po menopauzie\u201d \u2013 t\u0142umaczy. O wyniku nie musimy rozmawia\u0107.<\/span><\/p>\n

Magdalena Szpilman m\u00f3wi mi, \u017ce z warszawskiej mykwy w piwnicy synagogi No\u017cyk\u00f3w regularnie korzysta \u201edo kilkunastu kobiet w miesi\u0105cu\u201d. Trzeba te\u017c wzi\u0105\u0107 pod uwag\u0119, \u017ce w Warszawie funkcjonuje druga mykwa \u2013 ufundowana przez filantropa Zygmunta Rolata i prowadzona przez Chabad \u2013 w internecie zaprezentowana ze zdj\u0119ciami, wi\u0119c to ona zapewne przyci\u0105ga wi\u0119kszo\u015b\u0107 turystek.<\/span><\/p>\n

\u201eKobiet jest ma\u0142o\u201d \u2013 r\u00f3wnie dyplomatycznie m\u00f3wi druga \u0142\u00f3dzka balanit<\/em>. Dlatego przed wizyt\u0105 zawsze prosi je o telefon, \u017ceby mog\u0142a wcze\u015bniej przygotowa\u0107 mykw\u0119. Woda nie jest na co dzie\u0144 ogrzewana, trzeba j\u0105 wychlorowa\u0107, dope\u0142ni\u0107 basen. Wspomina czasy, kiedy do mykwy przychodzi\u0142o regularnie siedem, osiem kobiet. Teraz tak nie jest, mykwa otwierana jest sporadycznie, cho\u0107 zdarzaj\u0105 si\u0119 te\u017c wizyty niespodziewane. Na przyk\u0142ad takie jak wtedy, kiedy w\u015br\u00f3d chasyd\u00f3w, przyje\u017cd\u017caj\u0105cych z regu\u0142y w zupe\u0142nie m\u0119skim gronie, jest \u017cona jednego z nich i akurat wypada jej dzie\u0144 mykwy. Albo jak ta, kt\u00f3ra przydarzy\u0142a si\u0119 Marii i rytualnym obmyciem w sensie religijnym nie by\u0142a. Do mykwy przysz\u0142a wtedy dojrza\u0142a ju\u017c Amerykanka, kt\u00f3rej matka prze\u017cy\u0142a \u0142\u00f3dzkie getto. Obieca\u0142a sobie, \u017ce skoro jej matka nie mog\u0142a korzysta\u0107 z mykwy, bo z g\u0142odu usta\u0142y jej wszystkie kobiece funkcje, to ona przyjedzie do \u0141odzi i zrobi to w jej imieniu, siedemdziesi\u0105t lat po wojnie. By\u0142a roztrz\u0119siona, zap\u0142akana, siedzia\u0142a w aucie i zastanawia\u0142a si\u0119, czy ma si\u0142\u0119 to zrobi\u0107. Maria towarzyszy\u0142a jej w mykwie. Wysz\u0142a spokojna, ukojona. \u201eTo mia\u0142o dla niej ogromne znacznie. Mog\u0142a powiedzie\u0107 sobie: \u017cyj\u0119, jestem w mie\u015bcie, w kt\u00f3rym moja matka prze\u017cy\u0142a horror, ale teraz jest tu mykwa, kt\u00f3r\u0105 opiekuje si\u0119 ortodoksyjna dziewczyna, matka \u017cydowskich dzieci. To by\u0142o dla niej wa\u017cne. I dla mnie te\u017c\u201d \u2013 m\u00f3wi.<\/span><\/p>\n

Wroc\u0142aw w budowie<\/strong><\/p>\n

Gdyby renowacj\u0119 mykwy we Wroc\u0142awiu opiera\u0107 tylko na przes\u0142ankach ekonomicznych i praktycznych, pewnie nigdy by do niej nie dosz\u0142o. Pytania o sens inwestowania pieni\u0119dzy w co\u015b, z czego w najlepszym wypadku b\u0119dzie korzysta\u0142o kilka kobiet, przez lata dzieli\u0142y rabin\u00f3w i bardziej pragmatycznych, a mniej religijnych cz\u0142onk\u00f3w spo\u0142eczno\u015bci. Debata by\u0142a jednak czysto teoretyczna, bo pieni\u0119dzy na renowacj\u0119 nie by\u0142o. W ko\u0144cu problem rozwi\u0105za\u0142 si\u0119 w nieco inny spos\u00f3b, bez finansowego udzia\u0142u gminy. Fundacji Bente Kahan, odpowiedzialnej za wcze\u015bniejsz\u0105 renowacj\u0119 synagogi Pod Bia\u0142ym Bocianem, uda\u0142o si\u0119 pozyska\u0107 finansowanie z grant\u00f3w Unii Europejskiej, Polsko-Niemieckiej Fundacji Ochrony Zabytk\u00f3w Kultury oraz miasta Wroc\u0142aw, co pozwoli\u0142o jesieni\u0105 tego roku rozpocz\u0105\u0107 remont. Pieni\u0105dze zosta\u0142y przyznane dlatego, \u017ce wroc\u0142awska mykwa jest cennym zabytkiem. Cho\u0107 w Niemczech na przyk\u0142ad, jak twierdzi rabin Olshtein, nowe mykwy powstaj\u0105 dzi\u0119ki finansowemu wsparciu pa\u0144stwa, kt\u00f3re dba o rozw\u00f3j spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskich.<\/span><\/p>\n

Wroc\u0142awska mykwa, sk\u0142adaj\u0105ca si\u0119 z dw\u00f3ch du\u017cych pomieszcze\u0144 (jednego z basenem, drugiego wykorzystywanego dawniej jako szatnia), trzech mniejszych pokoj\u00f3w z wannami oraz sauny, b\u0119dzie pe\u0142ni\u0107 podw\u00f3jn\u0105 funkcj\u0119. Jej g\u0142\u00f3wna sala, czyli przebieralnia, zostanie zamieniona na przestrze\u0144 wystawiennicz\u0105 (w przygotowaniu wystawa o \u017cydowskim cyklu \u017cycia), a basenowi, pod rabinackim nadzorem, zostanie przywr\u00f3cona koszerno\u015b\u0107 i najwy\u017csze standardy czysto\u015bci.<\/span><\/p>\n

Do tej pory ponad stuletnia mykwa, kt\u00f3ra niezniszczona przetrwa\u0142a wojn\u0119 i do 1968 roku by\u0142a u\u017cywana przez wroc\u0142awskich \u017byd\u00f3w i \u017byd\u00f3wki, by\u0142a otwierana rzadko \u2013 g\u0142\u00f3wnie podczas sezonowych wystaw i wyk\u0142ad\u00f3w Danielle Chaimovitz-Basok. Jak \u017cona rabina i prawdopodobnie przysz\u0142a balanit<\/em> wyobra\u017ca sobie funkcjonowanie przestrzeni b\u0119d\u0105cej zar\u00f3wno muzeum, jak i czynn\u0105 mykw\u0105? \u201eB\u0119dziemy musieli mentalnie poradzi\u0107 sobie z t\u0105 niestandardow\u0105 sytuacj\u0105\u201d \u2013 m\u00f3wi Danielle. Cieszy si\u0119, \u017ce zanim otworzy si\u0119 wystawa, up\u0142ynie prawdopodobnie kilka miesi\u0119cy, podczas kt\u00f3rych mykwa b\u0119dzie funkcjonowa\u0142a tylko jako \u0142a\u017ania rytualna. Mo\u017ce uda si\u0119 wtedy wypracowa\u0107 najlepsze rozwi\u0105zanie dla korzystaj\u0105cych z niej, tak \u017ceby obecno\u015b\u0107 wystawy tu\u017c obok im nie przeszkadza\u0142a. Danielle ju\u017c teraz pyta znajome z izraelskich grup internetowych, na co powinno si\u0119 zwr\u00f3ci\u0107 najwi\u0119ksz\u0105 uwag\u0119, wyposa\u017caj\u0105c pomieszczenia mykwy. \u201eNajwi\u0119kszym problemem, o kt\u00f3rym m\u00f3wi\u0105, jest niewystarczaj\u0105ca liczba wieszak\u00f3w na ubrania. To wydaje si\u0119 g\u0142upie, ale okazuje si\u0119, \u017ce ma wp\u0142yw na ca\u0142e do\u015bwiadczenie\u201d.<\/span><\/p>\n

Pytanie, kt\u00f3re nurtuje wszystkich<\/strong><\/p>\n

Jaka jest przysz\u0142o\u015b\u0107 polskich mykw? Maria Szychowska uwa\u017ca, \u017ce pytanie trzeba postawi\u0107 inaczej i zastanowi\u0107 si\u0119, jaki jest d\u0142ugofalowy cel spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej w Polsce. Czy chcemy, \u017ceby by\u0142o wi\u0119cej \u017byd\u00f3w, czy wi\u0119cej religijnych \u017byd\u00f3w?<\/span><\/p>\n

G\u0142\u00f3wnym problemem wydaje si\u0119 by\u0107 to, \u017ce ci, kt\u00f3rzy decyduj\u0105 si\u0119 na religijne \u017cycie, nie traktuj\u0105 Polski jako miejsca, gdzie ich religijno\u015b\u0107 mo\u017ce by\u0107 w pe\u0142ni realizowana. I cho\u0107 w \u0141odzi, podobnie jak w wielu wi\u0119kszych miastach, istniej\u0105 koszerne sto\u0142\u00f3wki, \u017cydowskie szko\u0142y i przedszkola, s\u0105 rabini i regularne nabo\u017ce\u0144stwa, nie ma du\u017cych spo\u0142eczno\u015bci. Ma\u0142a liczba \u017byd\u00f3w to przeszkoda szczeg\u00f3lnie dla m\u0142odych ludzi, kt\u00f3rzy nie maj\u0105 jak za\u0142o\u017cy\u0107 rodzin. \u201eGdyby\u015bmy mieli wystarczaj\u0105c\u0105 ilo\u015b\u0107 singli, \u0142atwiej \u0142\u0105czy\u0142oby si\u0119 ich w pary, wtedy te\u017c mo\u017cna by by\u0142o przekonywa\u0107 ich do prowadzenia religijnego \u017cycia i, na przyk\u0142ad, korzystania z mykwy\u201d \u2013 m\u00f3wi Maria Szychowska. Bywa\u0142y okresy, kiedy mykwa w \u0141odzi by\u0142a wykorzystywana w wi\u0119kszym stopniu, ale Teresa Klepacka zdaje si\u0119 by\u0107 pogodzona z tym, \u017ce je\u015bli kto\u015b chce wrasta\u0107 coraz bardziej w judaizm, emigruje do Izraela. \u201eTo najwi\u0119ksza micwa<\/em>, zamieszka\u0107 w Izraelu\u201d \u2013 m\u00f3wi. \u201eMo\u017cna wi\u0119c powiedzie\u0107, \u017ce tu, u nas, rodzi si\u0119 \u017cycie \u017cydowskie, tu zakwita i st\u0105d odfruwa\u201d.<\/span><\/p>\n

Danielle Chaimovitz-Basok przysz\u0142o\u015bci spo\u0142eczno\u015bci i mykwy nie dostrzega jednak tylko w religijnych \u017bydach. Uwa\u017ca, \u017ce wyremontowana mykwa we Wroc\u0142awiu na pewno pomo\u017ce przyci\u0105gn\u0105\u0107 ortodoksyjnych turyst\u00f3w i sprawi, \u017ce przyszli rabini, kt\u00f3rym zostanie zaoferowana tu praca, b\u0119d\u0105 na tak\u0105 ofert\u0119 patrze\u0107 o wiele przychylniej. Jednak, jak podkre\u015bla, naprawd\u0119 wierzy w to, \u017ce tak\u017ce nieortodoksyjne cz\u0142onkinie lokalnej spo\u0142eczno\u015bci rozwa\u017c\u0105 korzystanie z mykwy. Nie ma na my\u015bli regularnych wizyt, ale odwiedzanie mykwy w wa\u017cnych \u017cyciowych momentach, potraktowanie tego jako do\u015bwiadczenia duchowego, mistycznego. Od kilku lat obserwuje swoisty powr\u00f3t mody na korzystanie z mykwy, wiele m\u0142odych kobiet w Izraelu idzie zanurzy\u0107 si\u0119 przed porodem lub kiedy dzieje si\u0119 w ich \u017cyciu jaki\u015b prze\u0142om. Danielle ma nadziej\u0119, \u017ce z odpowiednim nastawieniem w\u0142adz wroc\u0142awskiej gminy i Naczelnego Rabina Polski uda si\u0119 uzgodni\u0107 wsp\u00f3lne stanowisko, kt\u00f3re sprawi, \u017ce rytua\u0142 korzystania z mykwy stanie si\u0119 czym\u015b wa\u017cnym nie tylko dla ortodoksyjnych \u017byd\u00f3wek.<\/span><\/p>\n

\n
<\/p>\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Mykwy polskie KATARZYNA ANDERSZ Pocz\u0105tki remontu wroc\u0142awskiej mykwy, jesie\u0144 2017 r. \/fot. Tomasz Fila \u201eNIE POWIEM PANI WI\u0118CEJ NI\u017b MOG\u0118, A MOG\u0118 NIEWIELE\u201d \u2013 M\u00d3WI, WYCI\u0104GAJ\u0104C BROSZURK\u0118 ZATYTU\u0141OWAN\u0104 \u201ePOS\u0141ANNICTWO BALANIT\u201d. SIEDZIMY W KANTORKU PRZED WEJ\u015aCIEM DO MYKWY W \u0141ODZI. TERESA, PRZEZ CZ\u0141ONK\u00d3W GMINY NAZYWANA \u201eCIOTK\u0104\u201d, OSTRO\u017bNIE DOBIERA S\u0141OWA. NIE ZDRADZI SZCZEG\u00d3\u0141\u00d3W PRZYGOTOWANIA DO ZANURZENIA, BO NIE […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65005"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=65005"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65005\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":65740,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65005\/revisions\/65740"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=65005"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=65005"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=65005"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}