{"id":65354,"date":"2018-11-22T17:09:06","date_gmt":"2018-11-22T15:09:06","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=65354"},"modified":"2018-11-21T10:31:28","modified_gmt":"2018-11-21T08:31:28","slug":"26-00-31","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=65354","title":{"rendered":"Najbardziej \u017cydowskie” miejsca w Polsce"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Najbardziej \u017cydowskie” miejsca w Polsce<\/a><\/strong><\/span><\/span><\/h5>\n

Adam Dylewski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

\"\"<\/a><\/p>\n

\n
\n
\n
\n
\n

Przypadaj\u0105ca w\u0142a\u015bnie setna rocznica odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci sk\u0142ania do tworzenia syntez i podsumowa\u0144 dziej\u00f3w Polski w XX w., ze szczeg\u00f3lnym naciskiem na odrodzon\u0105 II Rzeczpospolit\u0105, a w niej \u2013 na lata, w kt\u00f3rym na nowo formowa\u0142o si\u0119 nasze pa\u0144stwo. Przychodzi w takich sytuacjach niekiedy posi\u0142kowa\u0107 si\u0119 statystyk\u0105 \u2013 w naszym przypadku danymi o liczebno\u015bci i osadnictwie \u017byd\u00f3w polskich. Cz\u0119sto s\u0105 to sprawy powszechnie znane \u2013 jak wielkie spo\u0142eczno\u015bci zamieszkuj\u0105ce niegdy\u015b Warszaw\u0119, \u0141\u00f3d\u017a, Lw\u00f3w czy Wilno. Ale czy potrafimy np. odpowiedzie\u0107 na pytanie, ile by\u0142o w mi\u0119dzywojennej Polsce \u017cydowskich miast \u201eponadstutysi\u0119cznych\u201d, z sze\u015bciocyfrow\u0105 liczebno\u015bci\u0105 \u017byd\u00f3w? Albo, czy wi\u0119cej \u017byd\u00f3w zamieszkiwa\u0142o w Kielcach czy w Kaliszu? Takie poszukiwania statystyczne to tak\u017ce dobra sposobno\u015b\u0107 do dokonywania odkry\u0107. Jakie by\u0142o \u201enajbardziej \u017cydowskie miejsce w Polsce\u201d? Czy by\u0142y w II RP miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rych \u017bydzi stanowili 100% og\u00f3\u0142u mieszka\u0144c\u00f3w? A ile by\u0142o takich, w kt\u00f3rych by\u0142o ich przynajmniej 90%? Dlaczego mieszka\u0142o ich tam a\u017c tylu?<\/span><\/p>\n

Zanim poszukamy odpowiedzi na te i inne pytania, przyst\u0119puj\u0105c do przegl\u0105du ciekawostek statystycznych, trzeba po\u015bwi\u0119ci\u0107 nieco miejsca wykorzystanym \u017ar\u00f3d\u0142om. Za w pe\u0142ni miarodajne, cho\u0107 niekoniecznie absolutnie prawdziwe, uzna\u0107 mo\u017cna wy\u0142\u0105cznie spisy ludno\u015bci. W mi\u0119dzywojniu odby\u0142y si\u0119 dwa takie spisy. Najpe\u0142niejszy charakter mia\u0142 Pierwszy Powszechny Spis Ludno\u015bci w Polsce z 30 wrze\u015bnia 1921 roku. By\u0142 to jedyny spis, kt\u00f3rego wyniki zosta\u0142y w ca\u0142o\u015bci opublikowane; wydawnictwo osi\u0105gn\u0119\u0142o 29 tom\u00f3w, z kt\u00f3rych ostatni ukaza\u0142 si\u0119 w 1932 roku. Sformu\u0142owano pod adresem tego spisu wiele zarzut\u00f3w, jak brak uwzgl\u0119dnienia trwaj\u0105cych intensywnych proces\u00f3w migracyjnych (m.in. w interesuj\u0105cym nas obszarze b\u0142yskawicznie przeterminowa\u0142y si\u0119 dane o \u017bydach niemieckich na terenie by\u0142ego zaboru pruskiego, kt\u00f3rzy szybko opu\u015bcili granice Polski), w tym przyj\u0119cia rzeszy ponad p\u00f3\u0142 miliona repatriant\u00f3w z teren\u00f3w sowieckich. Na dodatek, spis ten nie obj\u0105\u0142 cz\u0119\u015bci p\u00f3\u017aniejszego wojew\u00f3dztwa wile\u0144skiego z Wilnem oraz wojew\u00f3dztwa \u015bl\u0105skiego (obszary te znalaz\u0142y si\u0119 w II RP w 1922 roku). Pomimo to, opublikowane w\u00f3wczas 15 tom\u00f3w skorowidz\u00f3w miejscowo\u015bci, podzielonych na wojew\u00f3dztwa, stanowi do dzi\u015b podstawowe \u017ar\u00f3d\u0142o wiedzy o liczebno\u015bci lokalnych mieszka\u0144c\u00f3w w okresie mi\u0119dzywojennym.<\/span><\/p>\n

Gorzej ma si\u0119 sprawa z Drugim Powszechnym Spisem Ludno\u015bci z 9 grudnia 1931 roku. Co prawda og\u00f3lne wyniki tego spisu znalaz\u0142y si\u0119 w wydawnictwie \u201eStatystyka Polski\u201d, wydanym w okresie 1936\u20131939, ale publikacj\u0119 jak\u017ce zajmuj\u0105cego skorowidzu przerwa\u0142 wybuch wojny. Ukaza\u0142 si\u0119 jedynie zeszyt po\u015bwi\u0119cony wojew\u00f3dztwu wile\u0144skiemu. Dlatego w poni\u017cszych podsumowaniach oparto si\u0119 w g\u0142\u00f3wnej mierze na danych ze spisu z 1921 roku. Z 1931 r. dodano jedynie w celach pogl\u0105dowych dane o liczebno\u015bci \u017byd\u00f3w w Wilnie, nie chc\u0105c aby ten du\u017cy o\u015brodek umkn\u0105\u0142 uwadze Czytelnika.<\/span><\/p>\n<\/div>\n

Jeszcze jedna kwestia to odpowied\u017a na pytanie, kto jest \u017bydem. W kwestionariuszu z 1921 r. wyst\u0119puje pytanie o \u201ewyznanie moj\u017ceszowe\u201d oraz o \u201enarodowo\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105\u201d. W wielu miejscach wida\u0107 przy tym, \u017ce odpowiedzi twierdz\u0105cych na pierwsze pytanie jest z regu\u0142y wi\u0119cej ni\u017c na drugie. W spisie z 1931 r. z kolei w og\u00f3le usuni\u0119to pytanie o narodowo\u015b\u0107. W tej sytuacji oparto si\u0119 poni\u017cej ca\u0142kowicie na danych wyznaniowych. S\u0105 to zatem w istocie podsumowania odnosz\u0105ce si\u0119 do udzia\u0142u \u201eludno\u015bci wyznania moj\u017ceszowego\u201d, kt\u00f3r\u0105 jednak bez w\u0105tpienia mo\u017cna uto\u017csami\u0107 z \u017bydami.<\/span><\/p>\n

Spis z 1921 r., kt\u00f3ry stanowi swoist\u0105 \u201efotografi\u0119 zbiorow\u0105\u201d ludno\u015bci Polski w okresie odzyskania niepodleg\u0142o\u015bci, wykaza\u0142 2\u00a0771\u00a0949 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego na 27\u00a0177\u00a0000 mieszka\u0144c\u00f3w (10,20%). Z kolei, w 1931 r. wyznanie moj\u017ceszowe zadeklarowa\u0142o 3\u00a0113\u00a0900 os\u00f3b na og\u00f3ln\u0105 liczb\u0119 32\u00a0107\u00a0000 mieszka\u0144c\u00f3w (9,76%).<\/span><\/p>\n

Wedle spisu z 1921 r. najwi\u0119ksze pod wzgl\u0119dem liczebno\u015bci skupiska \u017cydowskie w Polsce tworzy\u0142y (pierwsza dwudziestka:
\n<\/span><\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
\n

Miejscowo\u015b\u0107<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

Liczebno\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

Liczebno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

Udzia\u0142 \u017byd\u00f3w w og\u00f3le mieszka\u0144c\u00f3w<\/strong><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Warszawa<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

936713<\/p>\n<\/td>\n

\n

310322<\/p>\n<\/td>\n

\n

33,1%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

\u0141\u00f3d\u017a<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

451974<\/p>\n<\/td>\n

\n

156155<\/p>\n<\/td>\n

\n

34,5%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Lw\u00f3w<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

219388<\/p>\n<\/td>\n

\n

76854<\/p>\n<\/td>\n

\n

35,0%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Wilno<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

195100<\/p>\n<\/td>\n

\n

55000<\/p>\n<\/td>\n

\n

28,2%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Krak\u00f3w<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

183706<\/p>\n<\/td>\n

\n

45229<\/p>\n<\/td>\n

\n

24,6%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Bia\u0142ystok<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

76792<\/p>\n<\/td>\n

\n

39602<\/p>\n<\/td>\n

\n

51,6%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Lublin<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

94412<\/p>\n<\/td>\n

\n

37337<\/p>\n<\/td>\n

\n

39,5%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Radom<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

61599<\/p>\n<\/td>\n

\n

24465<\/p>\n<\/td>\n

\n

39,7%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Cz\u0119stochowa<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

80473<\/p>\n<\/td>\n

\n

22663<\/p>\n<\/td>\n

\n

28,2%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

R\u00f3wne<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

30428<\/p>\n<\/td>\n

\n

21702<\/p>\n<\/td>\n

\n

71,3%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Grodno<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

34694<\/p>\n<\/td>\n

\n

18697<\/p>\n<\/td>\n

\n

53,9%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Przemy\u015bl<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

47958<\/p>\n<\/td>\n

\n

18360<\/p>\n<\/td>\n

\n

38,3%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Ko\u0142omyja<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

41097<\/p>\n<\/td>\n

\n

18246<\/p>\n<\/td>\n

\n

44,4%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

B\u0119dzin<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

27855<\/p>\n<\/td>\n

\n

17928<\/p>\n<\/td>\n

\n

64,4%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Pi\u0144sk<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

23468<\/p>\n<\/td>\n

\n

17513<\/p>\n<\/td>\n

\n

74,6%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Stanis\u0142aw\u00f3w<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

28204<\/p>\n<\/td>\n

\n

15860<\/p>\n<\/td>\n

\n

56,2%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Brze\u015b\u0107 nad Bugiem<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

29460<\/p>\n<\/td>\n

\n

15630<\/p>\n<\/td>\n

\n

53,1%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Tarn\u00f3w<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

35347<\/p>\n<\/td>\n

\n

15608<\/p>\n<\/td>\n

\n

44,2%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Kalisz<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

44613<\/p>\n<\/td>\n

\n

15566<\/p>\n<\/td>\n

\n

34,9%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Kielce<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

41346<\/p>\n<\/td>\n

\n

15530<\/p>\n<\/td>\n

\n

37,6%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Powy\u017csze dane nie wymagaj\u0105 szerszego komentarza. Mn\u00f3stwo wiadomo\u015bci o \u017cyciu \u017cydowskim w tych o\u015brodkach znale\u017a\u0107 mo\u017cna w zak\u0142adce \u201eMiejscowo\u015bci\u201d na naszym portalu.<\/span><\/p>\n

Interesuj\u0105co natomiast przedstawia si\u0119 \u201epierwsza dwudziestka\u201d, je\u015bli chodzi o udzia\u0142 \u017byd\u00f3w w og\u00f3lnej liczbie mieszka\u0144c\u00f3w. Jak wida\u0107, najbardziej jednorodne skupiska \u017byd\u00f3w istnia\u0142y g\u0142\u00f3wnie na dzisiejszych Kresach Wschodnich (g\u0142\u00f3wnie Polesie i Wo\u0142y\u0144), cho\u0107 jest kilka odst\u0119pstw, m.in. Trzcianne, Kos\u00f3w Lacki, le\u017c\u0105ce w obecnych granicach Polski:<\/span><\/p>\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n\n
\n

Miejscowo\u015b\u0107<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

Liczebno\u015b\u0107 mieszka\u0144c\u00f3w<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

Liczebno\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

Udzia\u0142 \u017byd\u00f3w w og\u00f3le mieszka\u0144c\u00f3w<\/strong><\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Iwaniki<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

235<\/p>\n<\/td>\n

\n

235<\/p>\n<\/td>\n

\n

100,0%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Kolonia Synajska<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

78<\/p>\n<\/td>\n

\n

78<\/p>\n<\/td>\n

\n

100,0%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Zofj\u00f3wka<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

1549<\/p>\n<\/td>\n

\n

1531<\/p>\n<\/td>\n

\n

98,8%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Ignat\u00f3wka<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

585<\/p>\n<\/td>\n

\n

577<\/p>\n<\/td>\n

\n

98,6%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Olizarka<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

326<\/p>\n<\/td>\n

\n

321<\/p>\n<\/td>\n

\n

98,5%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Ho\u0142obudy<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

111<\/p>\n<\/td>\n

\n

109<\/p>\n<\/td>\n

\n

98,2%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Malecz<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

430<\/p>\n<\/td>\n

\n

421<\/p>\n<\/td>\n

\n

97,9%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Ostro\u017cec<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

638<\/p>\n<\/td>\n

\n

624<\/p>\n<\/td>\n

\n

97,8%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Trzcianne<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

1434<\/p>\n<\/td>\n

\n

1401<\/p>\n<\/td>\n

\n

97,7%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Targowica<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

655<\/p>\n<\/td>\n

\n

640<\/p>\n<\/td>\n

\n

97,7%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Osowa Wyszka<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

722<\/p>\n<\/td>\n

\n

700<\/p>\n<\/td>\n

\n

97,0%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Paw\u0142owo<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

301<\/p>\n<\/td>\n

\n

292<\/p>\n<\/td>\n

\n

97,0%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Demid\u00f3wka<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

611<\/p>\n<\/td>\n

\n

592<\/p>\n<\/td>\n

\n

96,9%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Mielnica<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

899<\/p>\n<\/td>\n

\n

871<\/p>\n<\/td>\n

\n

96,9%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Targowica<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

655<\/p>\n<\/td>\n

\n

640<\/p>\n<\/td>\n

\n

97,7%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Wy\u017cgr\u00f3dek<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

976<\/p>\n<\/td>\n

\n

944<\/p>\n<\/td>\n

\n

96,7%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Kos\u00f3w Lacki<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

1362<\/p>\n<\/td>\n

\n

1316<\/p>\n<\/td>\n

\n

96,6%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Micha\u0142\u00f3wka<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

893<\/p>\n<\/td>\n

\n

857<\/p>\n<\/td>\n

\n

96,0%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Jejse<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

124<\/p>\n<\/td>\n

\n

119<\/p>\n<\/td>\n

\n

96,0%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Konstantynowo<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

228<\/p>\n<\/td>\n

\n

217<\/p>\n<\/td>\n

\n

95,2%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n

\n

Wo\u0142czyn<\/strong><\/p>\n<\/td>\n

\n

190<\/p>\n<\/td>\n

\n

180<\/p>\n<\/td>\n

\n

94,7%<\/p>\n<\/td>\n<\/tr>\n<\/tbody>\n<\/table>\n

Iwaniki<\/strong><\/p>\n

Pierwsze miejsce w naszym okoliczno\u015bciowym zestawieniu wypada przyzna\u0107 Iwanikom w wojew\u00f3dztwie poleskim, powiat pi\u0144ski, gmina Stawek. Wedle spisu z 1921 r. by\u0142a to jedna z dw\u00f3ch miejscowo\u015bci w Polsce, w kt\u00f3rej osoby wyznania moj\u017ceszowego stanowi\u0142y 100%, czyli by\u0142y absolutnie wszystkimi mieszka\u0144cami. Zapis dotycz\u0105cy Iwanik mo\u017cna znale\u017a\u0107 w tomie VIII\u00a0Skorowidzu,\u00a0<\/em>na stronie 149. By\u0142a to wie\u015b-ulic\u00f3wka, licz\u0105ca w 1921 r. 32 domy, powsta\u0142a w \u015blad za wprowadzon\u0105 w 1835 r. rosyjsk\u0105 ustaw\u0105 \u201eO urz\u0105dzeniu \u017byd\u00f3w\u201d. Zaj\u0119\u0142a ubogie ziemie, po\u0142o\u017cone po zachodniej stronie wsp\u00f3\u0142czesnej drogi P6, 9 km na p\u00f3\u0142noc od Pi\u0144ska. Mia\u0142a ekskluzywnie \u017cydowski charakter, ale s\u0105siadowa\u0142a z bia\u0142orusk\u0105 wsi\u0105 Posienicze. Powsta\u0142a za panowania Miko\u0142aja I, w po\u0142owie XIX wieku. Warto to podkre\u015bli\u0107, bowiem by\u0142o to nast\u0119pstwo poczyna\u0144 w\u0142adz rosyjskich, a nie znana z p\u00f3\u017aniejszych czas\u00f3w forma przygotowania do rolniczej kolonizacji w Palestynie. Jeszcze w 1936 r. opisa\u0142 j\u0105 w cyklu\u00a0Listy z Polesia\u00a0<\/em>Ksawery Pruszy\u0144ski. Tekst nosi\u0142 tytu\u0142\u00a0\u017bydowska<\/em>\u00a0wie\u015b<\/em>\u00a0cara<\/em>. Autor podkre\u015bli\u0142 specyficzny charakter miejscowo\u015bci, pisz\u0105c w\u0142a\u015bnie, \u017ce nie jest syjonistyczna kolonia rolnicza, tylko \u201epo prostu \u017cydowska wie\u015b\u201d. Mieszka\u0144cy \u017cyli z rolnictwa i pszczelarstwa, ale byli ubodzy. Pod wzgl\u0119dem kultury materialnej by\u0142y identyczne z wsiami bia\u0142oruskimi, natomiast wyr\u00f3\u017cnia\u0142o je istnienie b\u00f3\u017cnicy oraz obecno\u015b\u0107 rabina, szamesa, rzezaka. Wszyscy mieszka\u0144cy, kt\u00f3rym nie uda\u0142o si\u0119 uciec w g\u0142\u0105b ZSRR, zostali zamordowani przez Niemc\u00f3w podczas Zag\u0142ady. Dzisiaj Iwaniki ju\u017c nie istniej\u0105, administracyjnie po\u0142\u0105czone z Posieniczami, spustoszonymi potem na dodatekprzez kolektywizacj\u0119.<\/span><\/p>\n

Kolonia Synajska<\/strong><\/p>\n

Druga miejscowo\u015b\u0107 z udzia\u0142em \u017byd\u00f3w wynosz\u0105cym 100% to nieco lepiej znana od Iwanik Kolonia Synajska (woj. nowogr\u00f3dzkie, pow. S\u0142onim, gm. Dereczyn). Powsta\u0142a w 1849 r. jako osada rolnicza o\u015bmiu rodzin \u017cydowskich; tak\u017ce zatem nie by\u0142a jeszcze dzie\u0142em syjonist\u00f3w, tylko efektem dzia\u0142a\u0144 rosyjskich w\u0142adz administracyjnych. Pod koniec XIX w. Koloni\u0119 tworzy\u0142o 20 dom\u00f3w, zamieszkanych przez 136 os\u00f3b. W miejscowo\u015bci istnia\u0142 dom modlitwy. W 1921 r. dom\u00f3w by\u0142o ju\u017c tylko 13, a mieszka\u0144c\u00f3w 78. W 1934 r. kilkana\u015bcie rodzin opu\u015bci\u0142o Koloni\u0119 i wyemigrowa\u0142o do Palestyny, osiedlaj\u0105c si\u0119 w Riszon le-Syjon i Petach Tikwa. Pozostali zostali zg\u0142adzeni przez Niemc\u00f3w w getcie w Dereczynie. Obecnie tereny Kolonii tworz\u0105 przysi\u00f3\u0142ek wsi Krzywicze w rejonie Zelwa, obw\u00f3d grodzie\u0144ski, 15 km na p\u00f3\u0142noc od Zelwy.<\/span><\/p>\n

Zofij\u00f3wka<\/strong><\/p>\n

Jedynym miasteczkiem w pierwszej tr\u00f3jce jest Zofij\u00f3wka (inna pisownia Zofj\u00f3wka, niegdy\u015b woj. wo\u0142y\u0144skie, pow. \u0141uck, gm. Silno; znana te\u017c tak\u017ce jako Trochimbrod czy Trochenbrod, od ukr. Trochim-Brod). W 1921 r. mieszka\u0142o tu 1531 \u017byd\u00f3w na 1549 mieszka\u0144c\u00f3w (98,8%). Cho\u0107 mia\u0142a status o\u015brodka miejskiego, tak\u017ce Zofij\u00f3wka mia\u0142a swe korzenie w akcji osadniczej w\u0142adz carskich, w pewnym stanowi\u0105c mo\u017ce najbardziej udane jej nast\u0119pstwo na historycznych ziemiach polskich. Powsta\u0142a w 1835 r., a jej pierwszymi mieszka\u0144cami byli \u017bydzi z Wo\u0142ynia i Bia\u0142orusi. Cho\u0107 w 1889 r. uzyska\u0142a prawa miejskie (by\u0142o w\u00f3wczas 2317 mieszka\u0144c\u00f3w, 186 dom\u00f3w), podstawowym zaj\u0119ciem ludno\u015bci pozostawa\u0142o rolnictwo i w znacznie mniejszym stopniu garbarstwo, drobne rzemios\u0142o i handel. Pewne o\u017cywienie gospodarcze w miejscowo\u015bci przynios\u0142o otwarcie w pierwszych latach XX wieku huty szk\u0142a. Pierwsza wojna \u015bwiatowa i okupacja austriacka przynios\u0142a za\u0142amanie sytuacji ekonomicznej, epidemi\u0119 tyfusu, a w efekcie g\u0142\u0119bok\u0105 stagnacj\u0119. Jej nast\u0119pstwem by\u0142 upadek miasteczka, w kt\u00f3rym jedyn\u0105 ofert\u0119 dla mieszka\u0144c\u00f3w mieli tylko syjoni\u015bci. Przed 1939 r. 45 rodzin wyemigrowa\u0142o do Palestyny. Pozostali w Zofij\u00f3wce, a tak\u017ce bardzo liczna grupa uchod\u017ac\u00f3w, \u0142\u0105cznie ponad 5 tys. os\u00f3b, zosta\u0142a wymordowana przez nacjonalist\u00f3w ukrai\u0144skich i SS-man\u00f3w w sierpniu 1942 roku. Zabudowania zosta\u0142y rozgrabione i rozebrane. Obecnie jest to wyludniona okolica w rejonie kiwereckim obwodu wo\u0142y\u0144skiego, ok. 50 km na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od \u0141ucka.<\/span><\/p>\n

Ignat\u00f3wka<\/strong><\/p>\n

Losy Ignat\u00f3wki (woj. wo\u0142y\u0144skie, pow. \u0141uck, gm. Silno) wi\u0105za\u0142y si\u0119 \u015bci\u015ble z opisan\u0105 Zofij\u00f3wk\u0105. Po\u0142o\u017cona na p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d od \u017cydowskiego miasteczka, powsta\u0142a w 1838 r., na obszarze ok. 280 ha, nale\u017c\u0105cych wcze\u015bniej do pa\u0144stwa. W pocz\u0105tku XX w. mieszka\u0142y tu 1204 osoby, w 1921 r. \u2013 585 w tym 577 \u017byd\u00f3w (98,6%). Spo\u0142eczno\u015b\u0107 topnia\u0142a wskutek emigracji, przede wszystkim do Argentyny. W czerwcu 1941 r., po nadej\u015bciu Niemc\u00f3w, spo\u0142eczno\u015b\u0107 Ignat\u00f3wki sta\u0142a si\u0119 ofiar\u0105 pogromu, dokonanego przez Ukrai\u0144c\u00f3w. Jej zag\u0142ada nast\u0105pi\u0142a 24 sierpnia 1942 r., gdy \u017bydzi zostali przep\u0119dzeni do Zofij\u00f3wki. Tam zamordowano ich po kilku dniach. Miejscowo\u015b\u0107 dzi\u015b nie istnieje.<\/span><\/p>\n

Olizarka<\/strong><\/p>\n

Olizarka (woj. poleskie, pow. Sarny, gm. Rafa\u0142\u00f3wka) tak\u017ce by\u0142a koloni\u0105 rolnicz\u0105. Powsta\u0142a w 1849 roku. W 1921 r. mieszka\u0142o w niej 326 os\u00f3b, w tym 321 \u017byd\u00f3w (98,5%). Mieszka\u0144cy posiadali 151 ha ziemi, ale g\u0142\u00f3wnym \u017ar\u00f3d\u0142em utrzymania by\u0142a praca przy wytwarzaniu materia\u0142\u00f3w budowlanych. Istnia\u0142y dwa domy modlitwy. W czerwcu 1941 r. \u017bydzi z Olizarki stali si\u0119 ofiarami pogromu, dokonanego przez Ukrai\u0144c\u00f3w. 1 maja 1942 r. wywieziono ich do Rafa\u0142\u00f3wki. Zostali rozstrzelani 29 sierpnia 1942 r. Miejscowo\u015b\u0107 dzi\u015b nie istnieje.<\/span><\/p>\n

Ho\u0142obudy<\/strong><\/p>\n

Ho\u0142obudy (woj. bia\u0142ostockie, pow. Wo\u0142kowysk, gm. \u015awis\u0142ocz) tak\u017ce by\u0142y \u017cydowsk\u0105 osad\u0105 rolnicz\u0105, ale za\u0142o\u017con\u0105 dopiero pod koniec lat 60. XIX wieku. W 1921 r. liczy\u0142y zaledwie 111 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 109 \u017byd\u00f3w (98,2%). W 1930 r. sta\u0142o tu 21 dom\u00f3w. Wszyscy mieszka\u0144cy zgin\u0119li w listopadzie 1942 r., rozstrzelani przez Niemc\u00f3w w lesie wisznickim. Tereny Ho\u0142obud zosta\u0142y dzi\u015b wch\u0142oni\u0119te przez s\u0105siedni\u0105 wie\u015b Ogrodniki.<\/span><\/p>\n

Malecz<\/strong><\/p>\n

Malecz (woj. poleskie, pow. Pru\u017cana, gm. Malecz) jest pierwszym z o\u015brodk\u00f3w w naszym zestawieniu, kt\u00f3ry istnieje po dzie\u0144 dzisiejszy (Bia\u0142oru\u015b, 95 km na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Brze\u015bcia). Jego obecno\u015b\u0107 budzi tu niejakie zdziwienie, bo jest to osada istniej\u0105ca co najmniej od 1528 r., od 1645 r. ciesz\u0105ca si\u0119 prawem miejskim magdeburskim. Na pierwszy rzut oka wydaje si\u0119, \u017ce nie by\u0142o tu szczeg\u00f3lnych warunk\u00f3w dla ekskluzywnego osadnictwa \u017cydowskiego.\u00a0S\u0142ownik Geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego<\/em>\u00a0opisuje tutejsze domy, wy\u0142\u0105cznie drewniane, cerkiew, synagog\u0119 i kilkana\u015bcie jarmark\u00f3w. Tym niemniej spis z 1921 r. podaje tu 430 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym a\u017c 421 \u017byd\u00f3w (97,9%). Wyja\u015bnienia szuka\u0107 trzeba w podzia\u0142ach administracyjnych, bo jak si\u0119 okazuje, w tym samym okresie istnia\u0142 jeszcze Malecz-wie\u015b, podobnej wielko\u015bci, gdzie mieszka\u0142o 58 \u017byd\u00f3w na 463 mieszka\u0144c\u00f3w. W rzeczywisto\u015bci \u017bydzi stanowili w tej okolicy po\u0142ow\u0119 ludno\u015bci; tym niemniej, ich koncentracja w granicach miasteczka zwraca uwag\u0119. Po wkroczeniu Niemc\u00f3w w 1941 r. powsta\u0142o tu kr\u00f3tkotrwa\u0142e getto. 2 listopada 1941 r. ok. 800 wi\u0119\u017ani\u00f3w przewieziono do getta w Berezie Kartuskiej, a potem do Pru\u017cany. Wszyscy ponie\u015bli \u015bmier\u0107. Wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie Malecz liczy 1,7 tys. mieszka\u0144c\u00f3w. Po tutejszych trzech synagogach nie ma ju\u017c \u015bladu. Dwie, Wielka zwana G\u0142\u00f3wn\u0105 oraz Ma\u0142a zwana Now\u0105, sp\u0142on\u0119\u0142y jeszcze w 1915 roku. Trzecia, tzw. Kaukaska, niewielkich rozmiar\u00f3w, ale znana z dekorowanego wn\u0119trza, zosta\u0142a rozebrana dopiero w 1978.<\/span><\/p>\n

Ostro\u017cec<\/strong><\/p>\n

Kolejne miasteczko, Ostro\u017cec, le\u017ca\u0142o w wojew\u00f3dztwie wo\u0142y\u0144skim, pow. Dubno. W 1921 r. by\u0142o tu 638 mieszka\u0144c\u00f3w, w tym 624 \u017byd\u00f3w (97,8%) \u2013 84 domy. Podobnie, jak w przypadku Malecza, sztetl by\u0142 elementem wi\u0119kszego organizmu spo\u0142eczno-gospodarczego, kt\u00f3ry tworzy\u0142y tak\u017ce jednoimienne: znacznie wi\u0119ksza wie\u015b (214 dom\u00f3w, 1068 mieszka\u0144c\u00f3w) oraz folwark (15 dom\u00f3w). Ciekawe, \u017ce wedle\u00a0S\u0142ownika Geograficznego\u00a0<\/em>pod koniec XIX w. \u017byd\u00f3w by\u0142o tu ledwie 18%. Miasteczko zosta\u0142o zaj\u0119te przez Niemc\u00f3w w sierpniu 1941 roku. Zacz\u0119\u0142y si\u0119 w\u00f3wczas mordy, kt\u00f3re kosztowa\u0142y \u017cycie 140 os\u00f3b. W kwietniu 1942 r. powsta\u0142o getto, w kt\u00f3rym zamkni\u0119to 1,7 tys. \u017byd\u00f3w \u2013 tak du\u017ca liczba wi\u0105za\u0142a si\u0119 z nap\u0142ywem uchod\u017ac\u00f3w. 9 pa\u017adziernika 1942 r. wszyscy zostali wyprowadzeni za miasto i rozstrzelani nad wykopanymi uprzednio do\u0142ami. Obecnie Ostro\u017cec jest du\u017c\u0105 wsi\u0105 ukrai\u0144sk\u0105 (3,2 tys. mieszka\u0144c\u00f3w), 22 km na po\u0142udniowy wsch\u00f3d od \u0141ucka.<\/span><\/p>\n

Targowica<\/strong><\/p>\n

Tak\u017ce w wojew\u00f3dztwie wo\u0142y\u0144skim i powiecie dubie\u0144skim (gm. Jaros\u0142awicze) znajdowa\u0142o si\u0119 miasteczko Targowica, w kt\u00f3rym \u017bydzi stanowili 640 na 655 mieszka\u0144c\u00f3w (97,7%). Sytuacja przedstawia\u0142a si\u0119 tu podobnie jak w Maleczu i Ostro\u017ccu, tylko proporcje by\u0142y inne. Cztery inne przylegaj\u0105ce do siebie \u201eTargowice\u201d (wie\u015b, osada m\u0142y\u0144ska, dwa folwarki) liczy\u0142y \u0142\u0105cznie 391 mieszka\u0144c\u00f3w, zatem mniej ni\u017c miasteczko \u017byd\u00f3w. Pierwsza wzmianka o spo\u0142eczno\u015bci pochodzi\u0142a tu z 1569 r. By\u0142a tu pi\u0119kna drewniana synagoga, uwieczniona na zdj\u0119ciach. W okresie Zag\u0142ady, 1 sierpnia 1941 r., 130 miejscowych \u017byd\u00f3w zosta\u0142o rozstrzelanych pod miasteczkiem. Pozosta\u0142ych wiosn\u0105 1942 r. wygnano do Ostro\u017cca, gdzie zgin\u0119li 9 pa\u017adziernika. Sama Targowica istnieje do dzisiaj, liczy tylko 383 mieszka\u0144c\u00f3w; le\u017cy 30 km na po\u0142udnie od \u0141ucka.<\/span><\/p>\n

Trzcianne<\/strong><\/p>\n

Trzcianne to pierwszy o\u015brodek na naszej li\u015bcie znajduj\u0105cy si\u0119 w obecnych granicach Polski; le\u017cy 20 km na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od Tykocina, w II RP by\u0142 to powiat bia\u0142ostocki. Bez w\u0105tpienia by\u0142a to miejscowo\u015b\u0107 zas\u0142uguj\u0105ca na miano \u201enajbardziej \u017cydowskiej\u201d na Podlasiu. Wedle spisu z 1897 r. mieszka\u0142o w niej 2266 \u017byd\u00f3w (98%); w 1921 r. by\u0142o ich 1401 na 1434 (97,7%). \u017bydzi mieszkali tu od XVIII w., a gmina zawi\u0105za\u0142a si\u0119 w 1778 r., po tym jak miejscowo\u015b\u0107 spustoszy\u0142 po\u017car, a starosta knyszy\u0144ski zgodzi\u0142 si\u0119 na zamieszkiwanie \u017byd\u00f3w. Miasteczko le\u017ca\u0142o na uboczu, nawet wszechwiedz\u0105cy\u00a0S\u0142ownik Geograficzny Kr\u00f3lestwa Polskiego<\/em>\u00a0wspomina o nim tylko w uzupe\u0142nieniach, i to kr\u00f3tko. Przed Zag\u0142ad\u0105 by\u0142a to niemal ca\u0142kowicie drewniana osada (tylko 6 dom\u00f3w murowanych), zamieszkiwana przez 2,5 tys. \u017byd\u00f3w. Koniec Trzciannego by\u0142 r\u00f3wnie okrutny i dramatyczny jak ca\u0142a Zag\u0142ada. Wkroczywszy tu w czerwcu 1941 r., Niemcy spalili cz\u0119\u015b\u0107 zabudowy, a mieszka\u0144c\u00f3w zap\u0119dzili do stod\u00f3\u0142 we wsi Zubole, gdzie trzymali ich przez tydzie\u0144 bez jedzenia i wody. Nast\u0119pnie rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 seria egzekucji, w kt\u00f3rych zamordowano ok. 500\u2013800 os\u00f3b. Jeszcze w okresie od jesieni 1941 do listopada 1942 r. istnia\u0142o getto. Jego wi\u0119\u017ani\u00f3w wywieziono potem do obozu przej\u015bciowego w Boguszach, a stamt\u0105d do oboz\u00f3w Treblinka i Auschwitz. Z Zag\u0142ady ocala\u0142o oko\u0142o 25 os\u00f3b.<\/span><\/p>\n

Druga dziesi\u0105tka<\/strong><\/p>\n

W drugiej dziesi\u0105tce \u201enajbardziej \u017cydowskich\u201d miejsc u zarania II RP mamy zn\u00f3w \u017cydowskie osady rolnicze, powsta\u0142e w \u015blad za nadaniami w\u0142adz carskich: Osowa Wyszka (woj. wo\u0142y\u0144skie, pow. R\u00f3wne; od 1836); Konstantynowo (woj. poleskie, pow. Kos\u00f3w; od 1848); Paw\u0142owo (woj. poleskie, pow. Kos\u00f3w; od 1850); Jejse (woj. wile\u0144skie, pow. Bras\u0142aw). Druga grupa to ma\u0142e i ubogie \u017cydowskie miasteczka,\u00a0sztetle\u00a0<\/em>z prawdziwego zdarzenia, na Wo\u0142yniu i Polesiu: Demid\u00f3wka (woj. wo\u0142y\u0144skie, pow. Dubno); Mielnica (woj. wo\u0142y\u0144skie, pow. Kowel); Wy\u017cgr\u00f3dek (woj. wo\u0142y\u0144skie, pow. Krzemieniec); Wo\u0142czyn (woj. poleskie, pow. Brze\u015b\u0107); prawdopodobnie Micha\u0142\u00f3wka (woj. wo\u0142y\u0144skie, pow. Dubno). Niezmiernie interesuj\u0105co przedstawia si\u0119 na tym tle Kos\u00f3w Lacki (\u00f3wczesne woj. lubelskie, pow. Soko\u0142\u00f3w). Spo\u0142eczno\u015b\u0107 o charakterze handlowo-rzemie\u015blniczym istnia\u0142a tutaj od ko\u0144ca XVII w., a niezwyk\u0142e wyniki demograficzne notowano w d\u0142ugim okresie czasu \u2013 315 \u017byd\u00f3w w 1827 r. (100%), 786 w 1857 r. (97,2%), 1258 w 1897 r. (97%), 1316 w 1921 r. (96,6%). Trzeba jednak zauwa\u017cy\u0107, \u017ce \u00f3w \u017cydowski Kos\u00f3w \u201eobudowany\u201d by\u0142 ca\u0142\u0105 siatk\u0105 miejscowo\u015bci o tej samej nazwie, nie le\u017c\u0105cych jego granicach. W chwili tworzenia spisu z 1921 r. by\u0142y to wsie Kos\u00f3w Lacki, Kos\u00f3w Ruski, Kos\u00f3w-Hulid\u00f3w; folwarki Kos\u00f3w Lacki (Grabniak) i Kos\u00f3w-Hulid\u00f3w; i na dodatek jeszcze kolonia Kos\u00f3w Lacki.<\/span><\/p>\n

Co mo\u017cna wywnioskowa\u0107 z takich \u015bwi\u0105tecznych poszukiwa\u0144 \u201enajbardziej \u017cydowskiej\u201d miejscowo\u015bci w odrodzonej Polsce? W pierwszej dwudziestce o najwy\u017cszym udziale ludno\u015bci \u017cydowskiej s\u0105 w\u0142a\u015bciwie tylko dwie grupy: \u017cydowskie kolonie rolnicze o wielopokoleniowym, niesyjonistycznym rodowodzie oraz ma\u0142e, g\u0142\u00f3wnie kresowe miasteczka, zwane\u00a0sztetlami.\u00a0<\/em>Te pierwsze znikn\u0119\u0142y wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie w du\u017cym stopniu z pami\u0119ci, cho\u0107 zdarzaj\u0105 si\u0119 wyj\u0105tki, takie jak tekst Aliny Molisak\u00a0\u017bydzi-ch\u0142opi\u00a0<\/em>w \u201eTekstach Drugich\u201d, po\u015bwi\u0119cony w znacznej mierze naszemu nr 1 \u2013 Iwanikom. Te drugie za\u015b przekszta\u0142ci\u0142y si\u0119 w symbol, kt\u00f3remu cho\u0107by nasz portal zawdzi\u0119cza nazw\u0119.\u00a0Sztetle\u00a0<\/em>zamieszkiwa\u0142a spo\u0142eczno\u015b\u0107 ortodoksyjna, konserwatywna, zachowawcza. Dla przyk\u0142adu, wspomniany Wy\u017cgr\u00f3dek stanowi\u0142 bastion chasyd\u00f3w z Turzyska. Dominowa\u0142a zabudowa drewniana, utrzymywano si\u0119 z handlu i rzemios\u0142a (m.in. szewstwo, krawiectwo, kowalstwo), czasem drobnej wytw\u00f3rczo\u015bci (m\u0142yny, garbarnie). Jednak, jak wida\u0107 z powy\u017cszego zestawienia\u00a0sztetle\u00a0<\/em>nie mog\u0142y funkcjonowa\u0107 bez wiejskiego \u201ekontekstu\u201d, kt\u00f3ry stanowi\u0142 zarazem \u017ar\u00f3d\u0142o zaopatrzenia i rynek zbytu. Niestety, dla obu rodzaj\u00f3w miejscowo\u015bci \u2013 \u017cydowskich kolonii rolniczych i ma\u0142ych \u017cydowskich miasteczek nadchodz\u0105ce dwadzie\u015bcia lat II Rzeczpospolitej mia\u0142o okaza\u0107 si\u0119 ostatnimi w historii.<\/span><\/p>\n

\n

Artyku\u0142 ilustruj\u0105 kadry z przedwojennych map WIG w skali 1:100000. Pe\u0142ne wersje kadr\u00f3w dost\u0119pne s\u0105 po klikni\u0119ciu w obrazek. Warto je por\u00f3wna\u0107 ze wsp\u00f3\u0142czesnymi zdj\u0119ciami satelitarnymi. Wida\u0107 w\u00f3wczas, \u017ce Zag\u0142ada, a potem kolektywizacja zatar\u0142y i zmieni\u0142y nie tylko dotychczasowe losy ludzi, ale tak\u017ce mapy ca\u0142ych region\u00f3w, roz\u0142o\u017cenie zabudowy, przebieg dr\u00f3g. Za udost\u0119pnienie map dzi\u0119kujemy portalowi mapywig.org.<\/em><\/p>\n

Bibliografia \u2013 Skorowidze do spisu z 1921 roku<\/strong><\/p>\n