{"id":65502,"date":"2025-02-06T17:09:07","date_gmt":"2025-02-06T15:09:07","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=65502"},"modified":"2025-02-01T13:26:06","modified_gmt":"2025-02-01T11:26:06","slug":"02-09-32","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=65502","title":{"rendered":"LUDZIOM SI\u0118 CO\u015a NIE SK\u0141ADA"},"content":{"rendered":"
<\/a>LUDZIOM SI\u0118 CO\u015a NIE SK\u0141ADA<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

MARTA SZAREJKO<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

<\/p>\n

ROZMOWA Z MIRIAM SYNGER<\/strong><\/p>\n

Mo\u017ce \u017cydowska historia mojej rodziny nie mia\u0142a sko\u0144czy\u0107 si\u0119 wraz z przedwojenn\u0105 asymilacj\u0105 ani w trakcie II wojny \u015bwiatowej? Mo\u017ce ko\u0144cem jest powr\u00f3t do korzeni i ponowne za\u0142o\u017cenie ta\u0142esu?<\/em><\/p>\n

MARTA SZAREJKO: Jeste\u015b pi\u0105tym pokoleniem bardzo silnych kobiet w rodzinie \u2013 twoja babcia prze\u017cy\u0142a wojn\u0119, twoja mama, jedynaczka, sama wychowa\u0142a ciebie. <\/strong><\/p>\n

MIRIAM SYNGER:<\/strong> Prababcia te\u017c by\u0142a jedynaczk\u0105! Wszystkie by\u0142y\u015bmy wychowywane przez matki. Kiedy czytam ksi\u0105\u017ck\u0119 mojej babci, Joanny Olczak-Ronikier \u201eW ogrodzie pami\u0119ci\u201d, podobaj\u0105 mi si\u0119 kobiety w tej rodzinie, ale nie tylko z naszej linii: uwielbiam Juli\u0119, od kt\u00f3rej si\u0119 wszystko zacz\u0119\u0142o \u2013 mia\u0142a dziewi\u0119cioro dzieci, w tym moj\u0105 praprababk\u0119. To dla mnie rodzaj heroizmu, cho\u0107 dzi\u015b w Izraelu matka z dziewi\u0119ciorgiem dzieci to nic specjalnego. Podoba mi si\u0119 te\u017c Kancewiczowa, lekarka, kt\u00f3ra pokaza\u0142a niezwyk\u0142\u0105 si\u0142\u0119 zawodow\u0105. Ale Janina i Hanna, z mojej linii, kt\u00f3re walczy\u0142y o utrzymanie wydawnictwa za\u0142o\u017conego przez mojego prapradziadka, te\u017c mi imponuj\u0105. Walczy\u0142y o warto\u015bci, kt\u00f3re s\u0105 mi bliskie. Nie o pieni\u0105dze, tylko rzeczy ponadmaterialne.<\/span><\/p>\n

Twoja babcia jest pisark\u0105, mama te\u017c.<\/strong><\/p>\n

S\u0142owo w mojej rodzinie jest bardzo wa\u017cne. Odk\u0105d pami\u0119tam, dostawa\u0142am przekaz, \u017ce mo\u017ce literatura pozornie nie daje nam nic wprost \u2013 ani lepszego statusu, ani wygody materialnej \u2013 ale za to pi\u0119kniejszego ducha na pewno. I si\u0142\u0119 te\u017c.  Zreszt\u0105 o  kobiecej sile du\u017co w moim domu si\u0119 m\u00f3wi\u0142o. By\u0142a przekazywana z pokolenia na pokolenie. Niewa\u017cna wojna, trudno\u015bci \u017cycia, rozbita rodzina, problemy finansowe… wszystko da si\u0119 pokona\u0107. I motto powtarzane c\u00f3rkom przez matki i babki \u201eKopf hoch\u201d \u2013 g\u0142owa do g\u00f3ry. W kobiecej linii rzeczywi\u015bcie jest ogromna moc, ale bez m\u0119\u017cczyzn bywa smutno. Wi\u0119c mia\u0142am ogromn\u0105 potrzeb\u0119 prze\u0142amania tego powtarzaj\u0105cego si\u0119 schematu kolejnych kobiet. Zacz\u0119\u0142am sama zadawa\u0107 sobie pytanie, czy kobieta mo\u017ce by\u0107 silna tylko wtedy, kiedy przed ni\u0105 nie idzie \u017caden m\u0119\u017cczyzna? Prze\u0142omem okaza\u0142o si\u0119 to, \u017ce urodzi\u0142am syna.<\/span><\/p>\n

O kobiecej sile du\u017co w moim domu si\u0119 m\u00f3wi\u0142o. Niewa\u017cna wojna, trudno\u015bci \u017cycia, rozbita rodzina, problemy finansowe… wszystko da si\u0119 pokona\u0107<\/strong><\/span><\/p>\n

Ale wychowywa\u0142a\u015b go sama, czyli prawie powt\u00f3rzy\u0142a\u015b schemat.<\/strong><\/p>\n

Tak. Moi rodzice poznali si\u0119 w Niemczech. Tata, Niemiec, mieszka\u0142 tam na sta\u0142e, mama przyjecha\u0142a na studia. Z tego do\u015b\u0107 kr\u00f3tkiego zwi\u0105zku narodzi\u0142am si\u0119 ja. Gdy mia\u0142am 2\u20133 lata, wr\u00f3ci\u0142y\u015bmy z mam\u0105 do Krakowa. M\u00f3j ojciec jest bardzo fajnym, porz\u0105dnym cz\u0142owiekiem i nigdy nie znikn\u0105\u0142 z mojego \u017cycia. Ale te\u017c nigdy mnie nie wychowywa\u0142. Ca\u0142a odpowiedzialno\u015b\u0107 od pierwszej chwili spad\u0142a na moj\u0105 m\u0142odziutk\u0105 wtedy mam\u0119.<\/span><\/p>\n

Mia\u0142a tyle lat, co ty, kiedy urodzi\u0142a\u015b Szymona.<\/strong><\/p>\n

Tak, maj\u0105c 22 lata, wyjecha\u0142am na Erasmusa do Niemiec i zakocha\u0142am si\u0119 w Niemcu. A w wieku 23 lat rozsta\u0142am z nim i urodzi\u0142am dziecko ze \u015bwiadomo\u015bci\u0105, \u017ce wychowam je sama. Dziadek mojego \u00f3wczesnego partnera by\u0142 podczas wojny w SS. Moja babcia jako \u017cydowska dziewczynka prze\u017cy\u0142a wojn\u0119. Mia\u0142am wra\u017cenie, \u017ce nasza historia jest \u015bwietna \u2013 mo\u017ce niczym z lekko tandetnego romansu, ale jednak przy ca\u0142ym dramacie Holokaustu z minimalnie pozytywnym zako\u0144czeniem. Wnuk esesmana i wnuczka \u017byd\u00f3wki trzymaj\u0105 si\u0119 za r\u0119ce na tle jakiego\u015b polskiego landschaftu, najlepiej \u015bpiewaj\u0105c Hatikw\u0119. Pi\u0119kne! No, ale ten film jak ka\u017cda fikcja szybko si\u0119 sko\u0144czy\u0142. A Szymon ma ju\u017c ponad 10 lat.<\/span><\/p>\n

Po studiach w Niemczech wr\u00f3ci\u0142a\u015b do Polski i zamieszka\u0142a\u015b w Krakowie. P\u00f3\u0142tora roku p\u00f3\u017aniej pozna\u0142a\u015b religijnego \u017byda.<\/strong><\/p>\n

No tak. Sama nie by\u0142am religijna, od Boga trzyma\u0142am si\u0119 z daleka. Nie \u017cebym mia\u0142a co\u015b przeciwko niemu, po prostu nie by\u0142 mi potrzebny. Praca, studia doktoranckie, ma\u0142e dziecko pod pach\u0105 i mocno liberalne, wolno\u015bciowe wychowanie sprawi\u0142y, \u017ce \u017bydzi w cicit nie byli moim marzeniem. Chyba jednak z wyj\u0105tkiem jego \u2013 po 13 dniach byli\u015bmy zar\u0119czeni. Ale to nie by\u0142o szale\u0144stwo ani lekkomy\u015blno\u015b\u0107. Po prostu mia\u0142 zosta\u0107 moim m\u0119\u017cem, tak si\u0119 zreszt\u0105 po kilku miesi\u0105cach sta\u0142o.<\/span><\/p>\n

Dziadek mojego by\u0142ego partnera by\u0142 podczas wojny w SS. Moja babcia jako \u017cydowska dziewczynka prze\u017cy\u0142a wojn\u0119. Mia\u0142am wra\u017cenie, \u017ce nasza historia jest \u015bwietna<\/strong><\/span><\/p>\n

Twoja mama musia\u0142a by\u0107 zachwycona.<\/strong><\/p>\n

Gdybym przysz\u0142a z tatua\u017cem na g\u0142owie, by\u0142oby jej chyba \u0142atwiej. Babci zreszt\u0105 te\u017c \u2013 patrzy\u0142a na mnie i zastanawia\u0142a si\u0119, czy zwariowa\u0142am, czy przypadkiem w szpitalu mnie nie podrzucili.  Dla nich to by\u0142o poni\u017cej wszelkich oczekiwa\u0144, nie tak mnie wychowa\u0142y. Nie po to \u017cydowska rodzina przez kilkadziesi\u0105t lat si\u0119 asymilowa\u0142a, \u017cebym nagle zosta\u0142a \u017con\u0105 ortodoksa. Nie chcia\u0142y, \u017cebym my\u015bla\u0142a schematami, kt\u00f3rych obie zawsze unika\u0142y. Tymczasem ja stwierdzi\u0142am, \u017ce porzucam liberalizm, wolno\u015b\u0107 i \u201esi\u0142\u0119 kobiec\u0105\u201d. \u017be wol\u0119 by\u0107 przyk\u0142adn\u0105 \u017con\u0105, nawet za cen\u0119 prania skarpetek, prasowania koszul i porzucenia siebie na rzecz rodziny. Zaj\u015bcie w ci\u0105\u017c\u0119 i urodzenie Szymona mocno mn\u0105 wstrz\u0105sn\u0119\u0142y. Zastanawia\u0142am si\u0119 wtedy, jakim prawem decyduj\u0119 o losie drugiego cz\u0142owieka. Mo\u017ce i jestem silna, mo\u017ce i dam rad\u0119 sama, ale dlaczego syn ma rosn\u0105\u0107 w domu bez ojca, bez rodziny tylko dlatego, \u017ce ja mam na to si\u0142\u0119?<\/span><\/p>\n

A jak by\u0142a\u015b wychowywana przez mam\u0119?
\n<\/strong>
\nMoja mama \u015bwietnie si\u0119 sprawdzi\u0142a jako matka, pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem. Oczywi\u015bcie nigdy jej tego nie powiem, bo taka rola c\u00f3rki, \u017ceby zawsze strzela\u0107 focha. Ale przekaza\u0142a mi wa\u017cne warto\u015bci i zasady, dawa\u0142a mi wolno\u015b\u0107, szanowa\u0142a moje wybory. Z drugiej strony nie by\u0142a w stanie zast\u0105pi\u0107 mi ojca, za kt\u00f3rym bardzo t\u0119skni\u0142am. Jego dom jest jak ze stereotypowych \u017cart\u00f3w o pedantycznych Niemcach \u2013 uporz\u0105dkowany, u\u0142o\u017cony, zaplanowany…, zawsze te\u017c takiego bardzo chcia\u0142am. Ale na co dzie\u0144 \u017cy\u0142am w lekko chaotycznym \u015bwiecie mojej mamy, pisarki. I babki, z powojennego pokolenia Piwnicy pod Baranami, wiecznego kabaretu, \u015bmiania si\u0119 ze wszystkiego. Opowiada\u0142a o wojnie i o komunizmie ze \u015bmiechem. To chyba jedyna mo\u017cliwa forma oswojenia przesz\u0142o\u015bci. Inn\u0105 jest tylko p\u0142acz, kt\u00f3ry si\u0119 nie ko\u0144czy nigdy. Jedn\u0105 z najzabawniejszych dla niej historyjek jest ta, jak moj\u0105 m\u0142od\u0105 mam\u0119 w nocy aresztowano. Babcia my\u015bla\u0142a, \u017ce ostatni raz widzi c\u00f3rk\u0119 i by\u0142a przera\u017cona. Mama by\u0142a przekonana, \u017ce j\u0105 wioz\u0105 do Rosji do jakiego\u015b burdelu i \u015bmiertelnie si\u0119 ba\u0142a. Bardzo zabawne, prawda? A\u017c \u0142zy ciekn\u0105 po policzkach. Ale to kolejne motto, kt\u00f3re wyssa\u0142am z mlekiem matki. Tyle naszego, co si\u0119 na\u015bmiejemy.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119c ja w tym wszystkim my\u015bla\u0142am, \u017ce mo\u017ce i zosta\u0142am wychowana na porz\u0105dnego, dobrego i uczciwego cz\u0142owieka, ale teraz na \u015bwiecie jest kolejny cz\u0142owiek i ju\u017c nie chc\u0119 i\u015b\u0107 drog\u0105, kt\u00f3rej celem jest do\u017cycie nast\u0119pnego dnia, najlepiej w bezustannym \u015bmiechu. Charakterystyczne machni\u0119cie r\u0119ki mojej babci, kt\u00f3re niejeden raz da\u0142o mi si\u0142\u0119, teraz przesta\u0142o wystarcza\u0107. Ju\u017c nie chcia\u0142am macha\u0107 na wszystko r\u0119k\u0105, jakby \u015bwiat by\u0142y tylko chwilowy i tymczasowy.<\/span><\/p>\n

Mama traktowa\u0142a mnie bardziej jak partnera do rozmowy ni\u017c dziecko. Nie chc\u0119 tego dla swoich dzieci. Gdy pozna\u0142am religijnego \u017byda, pojawi\u0142y si\u0119 tak upragnione przeze mnie zasady<\/span><\/strong><\/span><\/p>\n

Czu\u0142a\u015b si\u0119 inna przez to, \u017ce by\u0142a\u015b z takiego domu?<\/strong><\/p>\n

Czu\u0142am si\u0119 inna, bo wychowywa\u0142am si\u0119 bez ojca, moja matka mia\u0142a wolny zaw\u00f3d, mia\u0142am trudne, niemieckie nazwisko. Ojciec nie przychodzi\u0142 na wywiad\u00f3wki, a jak ju\u017c si\u0119 pojawia\u0142, to m\u00f3wi\u0142 w innym j\u0119zyku. Mimo to nigdy specjalnie si\u0119 nie buntowa\u0142am przeciwko matce. Jak jej m\u00f3wi\u0142am, \u017ce pali\u0142am traw\u0119, to ona pyta\u0142a: I co? Ale na wi\u0119cej sobie nie pozwala\u0142am, wiedzia\u0142am, \u017ce ona wi\u0119cej nie zaakceptuje. Takie niepisane zasady. Traktowa\u0142a mnie bardziej jak partnera do rozmowy ni\u017c dziecko. To te\u017c jest forma wychowania. Ale wiedzia\u0142am, \u017ce cho\u0107 sprawdzi\u0142o si\u0119 w naszym przypadku, nie chc\u0119 tego dla swoich dzieci. No i wraz z pojawieniem si\u0119 religijnego \u017byda pojawi\u0142y si\u0119 tak upragnione przeze mnie zasady.<\/span><\/p>\n

D-MO Zaj\u0105c<\/em><\/span><\/p>\n

Szybko w to wskoczy\u0142a\u015b.<\/strong><\/p>\n

Bardzo. Bo jak ju\u017c, to ju\u017c, szybko podejmuj\u0119 decyzje. I chyba \u017cadnej, niezale\u017cnie od konsekwencji, nie \u017ca\u0142owa\u0142am. Co nie znaczy, \u017ce \u017cadna nie mia\u0142a w sobie b\u0142\u0119du. Ale to i tak nie nam dane ocenia\u0107, tylko Bogu. Na pewno poczu\u0142am mocne przyci\u0105ganie do judaizmu ortodoksyjnego. Nakazy i zakazy, religijna g\u0142\u0119bia, sporo filozofii, m\u0105drej psychologii, nieko\u0144cz\u0105ce si\u0119 teksty, kt\u00f3re mo\u017cna studiowa\u0107. To by\u0142a droga, na kt\u00f3r\u0105 czeka\u0142am od lat. Mo\u017ce \u017cydowska historia mojej rodziny nie mia\u0142a sko\u0144czy\u0107 si\u0119 wraz z przedwojenn\u0105 asymilacj\u0105, ani w trakcie II wojny \u015bwiatowej? Mo\u017ce ko\u0144cem jest powr\u00f3t do korzeni i ponowne za\u0142o\u017cenie ta\u0142esu?<\/span><\/p>\n

Dosy\u0107 szybko zacz\u0119\u0142am je\u015b\u0107 koszernie i przestrzega\u0107 szabatu, zapominaj\u0105c o wieczorach filmowych z mam\u0105 przy KFC, pi\u0105tkowych wyj\u015bciach ze znajomymi. W soboty przesta\u0142am korzysta\u0107 z telefonu i elektryczno\u015bci. Unika\u0142am ko\u015bcio\u0142\u00f3w i wchodzenia do nich nawet wtedy, gdy kto\u015b z bliskich bra\u0142 \u015blub. Zacz\u0119\u0142am delikatnie odsuwa\u0107 p\u0142e\u0107 przeciwn\u0105, przerzucaj\u0105c si\u0119 z poca\u0142unku w policzek na skinienie g\u0142ow\u0105. Zacz\u0119\u0142am kombinowa\u0107, jak zmieni\u0107 siebie, nie zmieniaj\u0105c nadmiernie swojego \u015bwiata.<\/span><\/p>\n

Zacz\u0119\u0142am je\u015b\u0107 koszernie i przestrzega\u0107 szabatu, zapominaj\u0105c o wieczorach filmowych z mam\u0105 przy KFC. W soboty przesta\u0142am korzysta\u0107 z telefonu i elektryczno\u015bci<\/strong><\/span><\/p>\n

art. rekomendowa\u0142: Leon Rozenbaum<\/strong><\/em><\/span>
\n\"\"I ta zmiana wydawa\u0142a ci si\u0119 naturalna?<\/strong><\/p>\n

Tak. Para musi m\u00f3wi\u0107 jednym j\u0119zykiem. Nie wyobra\u017cam sobie religijnego \u017byda i \u015bwieckiej \u017byd\u00f3wki ateistki. Jako\u015b nie widz\u0119 ich jednog\u0142o\u015bnego wychowania dzieci. Wprowadza\u0142am w \u017cycie zasady, kt\u00f3re wydawa\u0142y mi si\u0119 zupe\u0142nie s\u0142uszne. Nadal je za s\u0142uszne uwa\u017cam. Wiem jednak, \u017ce wpad\u0142am w pu\u0142apk\u0119, w kt\u00f3r\u0105 wpada wi\u0119kszo\u015b\u0107 tych, kt\u00f3rzy przeszli na judaizm lub do niego powr\u00f3cili. Lub ktokolwiek, kto chce si\u0119 natychmiastowo i ca\u0142kowicie zmieni\u0107. Mo\u017cemy zmienia\u0107 pogl\u0105dy, priorytety, potrzeby, ale nie wydaje mi si\u0119, by jakakolwiek zmiana o 180 stopni by\u0142a mo\u017cliwa. Sytuacja \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy decyduj\u0105 si\u0119 by\u0107 religijnymi, mimo \u017ce wychowali si\u0119 w katolickich lub \u015bwieckich domach, i tych, kt\u00f3rzy zdecydowali si\u0119 przej\u015b\u0107 na judaizm, jest bardzo trudna. Cz\u0119sto zmiany przychodz\u0105 za szybko. I albo tr\u0105ci to fa\u0142szem i jest zupe\u0142nie nienaturalne, albo taka osoba pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej odbije znowu w zupe\u0142nie inn\u0105 stron\u0119. Zamiast zmieni\u0107 si\u0119 powoli.<\/span><\/p>\n

M\u0119\u017cczyzna, kt\u00f3ry potem zosta\u0142 twoim m\u0119\u017cem, mia\u0142 jakie\u015b konkretne oczekiwania?<\/strong><\/p>\n

No i tu jest pytanie do nas kobiet \u2013 czy rzeczywi\u015bcie nasi m\u0119\u017cczy\u017ani tyle od nas wymagaj\u0105? Czy to nasze projekcje? Czy pragn\u0105, by\u015bmy by\u0142y idealne pod ka\u017cdym wzgl\u0119dem, czy my takie chcemy by\u0107, cho\u0107 oni potrzebuj\u0105 tylko mi\u0142o\u015bci, troch\u0119 uwagi i tego, by\u015bmy by\u0142y sob\u0105? Nie znam odpowiedzi. Wiem, \u017ce zacz\u0119\u0142am ubiera\u0107 si\u0119 inaczej. Wyrzuci\u0142am spodnie, w kt\u00f3rych zawsze czu\u0142am si\u0119 najlepiej. Bardziej zacz\u0119\u0142am zakrywa\u0107 cia\u0142o. Po \u015blubie nosi\u0142am nakrycie g\u0142owy. I cho\u0107 wydawa\u0142o mi si\u0119 to naturalne i w\u0142a\u015bciwe, by\u0142o pewnym zaprzeczeniem siebie samej. A to nigdy nie jest dobre. Po rozwodzie zajrza\u0142am nie do szafy, ale w g\u0142\u0105b siebie. Religia, rodzina, praca \u0142atwo wp\u0142ywaj\u0105 na to, jak si\u0119 zmieniamy. Ale ta zmiana musi by\u0107 sp\u00f3jna z tym, kim jeste\u015bmy naprawd\u0119. Dzisiaj \u017ale czu\u0142abym si\u0119 w spodniach. A d\u0142uga sp\u00f3dnica, chocia\u017c zawsze wchodzi w ko\u0142a roweru, to m\u00f3j str\u00f3j codzienny. My\u015bl\u0119 te\u017c, \u017ce nigdy nie odkryj\u0119 mocno dekoltu. Ale wypu\u015bci\u0142am w\u0142osy, cho\u0107 nadal zakrywam g\u0142ow\u0119. I czuj\u0119 si\u0119 pewniej.<\/span><\/p>\n

Kiedy wyjechali\u015bcie do Izraela?
\n<\/strong><\/p>\n

Zanim wyjechali\u015bmy razem na sta\u0142e, m\u00f3j \u00f3wczesny m\u0105\u017c studiowa\u0142 w Izraelu. Ja by\u0142am w Polsce, pracowa\u0142am w Krakowie w \u017cydowskiej instytucji. Przyjecha\u0142 na \u015blub, zasz\u0142am w ci\u0105\u017c\u0119. Potem on wr\u00f3ci\u0142 do Izraela, przyjecha\u0142 tylko na por\u00f3d. Zosta\u0142 chwil\u0119, a\u017c w ko\u0144cu, gdy syn mia\u0142 3 lata, a c\u00f3rka 9 miesi\u0119cy, zamieszkali\u015bmy razem w Izraelu. Wtedy pierwszy raz jecha\u0142am do tego pa\u0144stwa, w kt\u00f3rym mia\u0142am rozpocz\u0105\u0107 nowe \u017cycie. Co pi\u0105tek, jak wszyscy, wy\u0142\u0105czali\u015bmy telefony, szli\u015bmy do synagogi i spotykali\u015bmy si\u0119 ze znajomymi. Zapraszali\u015bmy si\u0119 nawzajem na szabatowe posi\u0142ki. Nowy Rok \u015bwi\u0119towali\u015bmy jesieni\u0105, a nie zim\u0105. 24 grudnia wszyscy szli do pracy, nie zasiadali do sto\u0142u wigilijnego. Niczym si\u0119 nie wyr\u00f3\u017cniali\u015bmy. On uczy\u0142 si\u0119 ca\u0142e dnie w jesziwie, ja chodzi\u0142am do szko\u0142y dla dziewcz\u0105t, popo\u0142udniami zajmowa\u0142am si\u0119 dzie\u0107mi i domem, pracowa\u0142am dorywczo jako sprz\u0105taczka. Przez pierwsze dwa lata nie mieli\u015bmy obywatelstwa, wi\u0119c te\u017c mo\u017cliwo\u015bci sta\u0142ej pracy, czyli sta\u0142ych dochod\u00f3w. W Izraelu ka\u017cdy ka\u017cdemu pomaga, wi\u0119c zawsze znajdowa\u0142y si\u0119 pieni\u0105dze na mieszkanie. Nie g\u0142odowali\u015bmy, ale jednak jechali\u015bmy na nadgni\u0142ych paprykach i p\u0142atkach z wod\u0105. Zn\u00f3w zasz\u0142am w ci\u0105\u017c\u0119, a potem rodzi\u0142am w domu, bo nie mieli\u015bmy jeszcze ubezpieczenia.<\/span><\/p>\n

W Izraelu ka\u017cdy ka\u017cdemu pomaga, wi\u0119c zawsze znajdowa\u0142y si\u0119 pieni\u0105dze na mieszkanie. Nie g\u0142odowali\u015bmy, ale jednak jechali\u015bmy na nadgni\u0142ych paprykach i p\u0142atkach z wod\u0105<\/strong><\/span><\/p>\n

Sko\u0144czy\u0142a\u015b dwa kierunki studi\u00f3w, m\u00f3wisz w kilku j\u0119zykach \u2013 nie frustrowa\u0142o ci\u0119, \u017ce tak \u017cyjecie?<\/strong><\/p>\n

Nie. Bo gdybym nie by\u0142a w takiej potrzebie, nie spotka\u0142abym tyle dobra. Nie pozna\u0142abym tylu przypadkowych os\u00f3b, kt\u00f3re chc\u0105 wyci\u0105gn\u0105\u0107 do mnie r\u0119k\u0119, by pom\u00f3c. Czego\u015b takiego nigdy wcze\u015bniej i nigdy p\u00f3\u017aniej nie prze\u017cy\u0142am. Polska nie jest krajem, w kt\u00f3rym dostrzega si\u0119 potrzeb\u0119 drugiej osoby. Dra\u017cni\u0142o mnie jednak to, \u017ce tam ka\u017cdy si\u0119 wtr\u0105ca. Przez dwa lata strasznie tego nie lubi\u0142am. Ale potem zrozumia\u0142am, \u017ce to b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwo.<\/span><\/p>\n

archiwum prywatne Miriam Synger
\n<\/em><\/span><\/p>\n

Na czym ono polega\u0142o?<\/strong><\/p>\n

Kto\u015b nagle przywozi\u0142 nam kanap\u0119. Nie pyta\u0142, czy jej potrzebuj\u0119, czy mi pasuje do wystroju wn\u0119trza. Albo moja ulubiona sytuacja: rodz\u0119 w domu, do drzwi puka s\u0105siadka i pyta, jak si\u0119 mam. Ja obola\u0142a, p\u00f3\u0142 godziny po porodzie, w pozycji bardzo trudnej. Odpowiadam, \u017ce w\u0142a\u015bnie urodzi\u0142am i jestem pewna, \u017ce to j\u0105 sp\u0142oszy, \u017ce szybko sobie p\u00f3jdzie, a ja powoli b\u0119d\u0119 mog\u0142a zacz\u0105\u0107 dochodzi\u0107 do siebie, zanim dzieci wr\u00f3c\u0105 z przedszkola. A ona, \u017ce mazel tow, \u017ce \u015bwietnie! I pakuje si\u0119 do domu. Przez rami\u0119 m\u00f3wi tylko, \u017cebym nie wstawa\u0142a, \u017ce sama sobie zrobi kaw\u0119. Siada przy po\u0142o\u017cnej, kt\u00f3ra jeszcze nie wysz\u0142a i zaczynaj\u0105 przyjacielsk\u0105 pogaw\u0119dk\u0119, jakby si\u0119 zna\u0142y od zawsze. Wszystko po hebrajsku, kt\u00f3rego wtedy jeszcze dobrze nie zna\u0142am.<\/span><\/p>\n

To nazywasz b\u0142ogos\u0142awie\u0144stwem?<\/strong><\/p>\n

Tak, bo nast\u0119pnego dnia ta sama s\u0105siadka przynios\u0142a ros\u00f3\u0142 dla ca\u0142ej mojej rodziny. Dwa dni p\u00f3\u017aniej pieluchy, zabra\u0142a dzieci na spacer, potem podrzuci\u0142a kotlety dla nas wszystkich. Naprawd\u0119 mi wtedy pomog\u0142a. W Izraelu jest taki zwyczaj, \u017ce po porodzie znajome, s\u0105siadki, a nawet przypadkowi ludzie otaczaj\u0105 kobiet\u0119 opiek\u0105, g\u0142\u00f3wnie przynosz\u0105c jej jedzenie. A potem zabieraj\u0105c brudne garnki, zanim zechce je pozmywa\u0107.<\/span><\/p>\n

Rodz\u0119 w domu, do drzwi puka s\u0105siadka i pyta, jak si\u0119 mam. Ja obola\u0142a, p\u00f3\u0142 godziny po porodzie. A ona, \u017ce mazel tow, \u017ce \u015bwietnie! I pakuje si\u0119 do domu <\/strong><\/span><\/p>\n

W gminie w \u0141odzi te\u017c tak robicie?<\/strong><\/p>\n

No w\u0142a\u015bnie nie. W Polsce bardzo trudno przekona\u0107 kogo\u015b, by pom\u00f3g\u0142 drugiej osobie. Mo\u017ce to strach przed odrzuceniem? Bo jak kto\u015b nie przyjmie pomocy, to jakby nas atakowa\u0142. A jak go ta pomoc urazi i zrobimy mu przykro\u015b\u0107? Wi\u0119cej w tym my\u015blenia i kombinowania ni\u017c prostego gestu, kt\u00f3ry naprawd\u0119 nie wymaga dodatkowego analizowania. J<\/span>edna z pa\u0144 urodzi\u0142a dziecko i szybko si\u0119 zorientowa\u0142am, \u017ce system izraelski zupe\u0142nie si\u0119 nie sprawdzi.<\/span><\/p>\n

Dlaczego?
\n<\/strong><\/p>\n

Bo nikt nie chce si\u0119 wtr\u0105ca\u0107, bo mo\u017ce nie b\u0119dzie smakowa\u0107, bo nie mo\u017cna do kogo\u015b przyj\u015b\u0107 niezapowiedzianym. No i jeszcze przecie\u017c miesi\u0105c temu ona krzywo popatrzy\u0142a, to na pewno sobie nie \u017cyczy\u2026 Ja te\u017c po trzech latach w \u0141odzi zacz\u0119\u0142am tak my\u015ble\u0107. Czasem boj\u0119 si\u0119 pom\u00f3c. Ale wi\u0119cej w tym egoizmu ni\u017c my\u015blenia o drugiej osobie.<\/span><\/p>\n

Kocham \u0141\u00f3d\u017a, cho\u0107 mieszkam tu dopiero trzy lata. Ale to trudne miasto. Zamkni\u0119te, lekko przestraszone, z kompleksami, zreszt\u0105 jak ca\u0142a Polska. Ale nie mo\u017cna go za to wini\u0107. Czasem mam wra\u017cenie, \u017ce nikt tu nie przyje\u017cd\u017ca, nikt st\u0105d nie wyje\u017cd\u017ca, jakby nic si\u0119 nie zmienia\u0142o \u2013 ani obdarte zasikane kamienice, ani ludzie. Do Izraela ka\u017cdy przyjecha\u0142 sk\u0105d\u015b. Przynajmniej raz w \u017cyciu podj\u0105\u0142 bardzo odwa\u017cn\u0105 decyzj\u0119. To na wst\u0119pie robi z niego cz\u0142owieka sukcesu, odwa\u017cnego, id\u0105cego do przodu. Tu nie. Mieszkam teraz na Piotrkowskiej i to mnie troch\u0119 dobija \u2013 codziennie wychodz\u0119 i widz\u0119 t\u0119 sam\u0105 wychudzon\u0105 za\u0107pan\u0105 kobiet\u0119, kt\u00f3ra jest raz mniej, raz bardziej pobita i ca\u0142y czas chodzi za lud\u017ami, b\u0142agaj\u0105c o kawa\u0142ek chleba. Raz by\u0142am \u015bwiadkiem, jak umiera\u0142 \u017cul \u2013 uderzy\u0142 g\u0142ow\u0105 w murek, upad\u0142. I tyle. Nast\u0119pnego dnia wszystko by\u0142o takie samo. Jednego \u017cula zast\u0105pi\u0142 jaki\u015b inny. A ja te\u017c nie robi\u0119 z tym, co mnie boli, tyle ile bym chcia\u0142a. Czasem udaj\u0119, \u017ce r\u00f3\u017cnych rzeczy nie widz\u0119, albo stwierdzam, \u017ce przecie\u017c moje dzia\u0142anie i tak nic nie zmieni.  Wola\u0142abym mie\u0107 wi\u0119cej izraelskiej hucpy, nawet je\u017celi oznacza to przepychanie si\u0119 \u0142okciami. Tylko czasem potrzeba wsparcia w innych, a tego tu zbyt cz\u0119sto nie znajduj\u0119.<\/span><\/p>\n

Do Izraela ka\u017cdy przyjecha\u0142 sk\u0105d\u015b. Raz w \u017cyciu podj\u0105\u0142 bardzo odwa\u017cn\u0105 decyzj\u0119. To na wst\u0119pie robi z niego cz\u0142owieka sukcesu, id\u0105cego do przodu. Nie to co tu<\/strong><\/span><\/p>\n

Z drugiej strony \u0141\u00f3d\u017a ma ogromny potencja\u0142. I nie jest wype\u0142niona turystami, u\u015bmiechni\u0119tymi sztucznie zagranicznymi inwestorami. \u017byje tak, jak umie najlepiej. Mo\u017ce skulona i przestraszona, ale po swojemu. I to w niej uwielbiam.<\/span><\/p>\n

Wr\u00f3cili\u015bcie do Polski, bo w \u0141odzi potrzebny by\u0142 rabin.<\/strong><\/p>\n

Tak. Nie chcia\u0142am wraca\u0107 do Krakowa. I chocia\u017c o \u0141odzi nie wiedzia\u0142am nic, to stwierdzi\u0142am, \u017ce to lepszy pocz\u0105tek.<\/span><\/p>\n

By\u0142am przekonana, \u017ce tak jak w Izraelu b\u0119dziemy cz\u0119\u015bci\u0105 spo\u0142eczno\u015bci. Spotkania w synagodze, \u015bwi\u0119towanie szabatu, rozmowy o Torze, wsp\u00f3lna nauka rabinicznych pism, rozmowy o \u017cyciu, Bogu, przysz\u0142o\u015bci i o tym co robi\u0107, by \u015bwiat by\u0142 troch\u0119 lepszy. Ale \u017cydowska spo\u0142eczno\u015b\u0107 w Polsce to ju\u017c nie to samo, co by\u0142o przed wojn\u0105. To nie silna grupa 34% w \u0141odzi czy 25% w Krakowie. Polscy \u017bydzi s\u0105 troch\u0119 jak sieroty. Albo nie maj\u0105 rodzic\u00f3w \u017byd\u00f3w, albo maj\u0105 rodzic\u00f3w \u017byd\u00f3w, kt\u00f3rzy zupe\u0142nie nie rozumiej\u0105 potrzeby chodzenia do synagogi. Cz\u0119\u015b\u0107 nosi w sobie postholokaustowe traumy, inni maj\u0105 w rodzinie antysemit\u00f3w, jeszcze inni musz\u0105 t\u0142umaczy\u0107 si\u0119 co roku, \u017ce nie przyjad\u0105 na wigili\u0119. Trudno rosn\u0105\u0107 zdrowo w takim otoczeniu. A sk\u0105d czerpa\u0107 mi\u0142o\u015b\u0107 i si\u0142\u0119, skoro inni dooko\u0142a te\u017c maj\u0105 mocne luki w rodzinnym zapleczu? I nie ma jak siebie wspiera\u0107 nawzajem, bo ka\u017cdy w sercu ma jak\u0105\u015b dziur\u0119. Wszystko jest jakby przez mg\u0142\u0119, troch\u0119 kulawe. Jeden uwa\u017ca, \u017ce szabat to tylko z gefilte fish, cho\u0107 nikt tej ryby w galarecie ju\u017c nie umie robi\u0107. Inny, \u017ce najwa\u017cniejsze, by w szabat nie rwa\u0107 papieru, cho\u0107 nie pami\u0119ta, kim by\u0142 w Torze Josef. Jeszcze inny jest przekonany, \u017ce ma\u0142\u017ce\u0144stwo u \u017byd\u00f3w jest dane na zawsze, a rozw\u00f3d to grzech, zupe\u0142nie nie dostrzegaj\u0105c wszystkich rozwiedzionych rabin\u00f3w dooko\u0142a. Nasze dzieci w Izraelu by\u0142y \u015bwiadkami niezwyk\u0142ej wsp\u00f3lnotowo\u015bci, w kt\u00f3rej ludzie si\u0119 lubi\u0105, kochaj\u0105, szanuj\u0105. W \u0141odzi wpad\u0142y w k\u0142\u0119bek kompleks\u00f3w, strachu i samotno\u015bci. I tylko poszczeg\u00f3lne osoby maj\u0105 zawsze co\u015b dobrego do powiedzenia, u\u015bmiechn\u0105 si\u0119 na tw\u00f3j widok, pomachaj\u0105 do dziecka, zapytaj\u0105 o samopoczucie. S\u0105 u\u015bmiechni\u0119te, a nie skwaszone. Na szcz\u0119\u015bcie ci\u0105gn\u0105 ten \u017cydowski w\u00f3zek, maj\u0105 na to si\u0142\u0119.<\/span><\/p>\n

Nasze dzieci w Izraelu by\u0142y \u015bwiadkami niezwyk\u0142ej wsp\u00f3lnotowo\u015bci, w kt\u00f3rej ludzie si\u0119 lubi\u0105, kochaj\u0105, szanuj\u0105. W \u0141odzi wpad\u0142y w k\u0142\u0119bek kompleks\u00f3w, strachu i samotno\u015bci<\/span><\/strong><\/p>\n

Jak si\u0119 poczu\u0142a\u015b w tej gminie?<\/strong><\/p>\n

My\u015bla\u0142am, \u017ce jako rebecyn, \u017cona rabina, b\u0119d\u0119 partnerk\u0105 do rozmowy. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce nie. By\u0142am autorytetem, kt\u00f3ry upad\u0142 podczas rozwodu. Nie mia\u0142am \u015bwiadomo\u015bci, \u017ce swoimi ruchami wywo\u0142am taki szum, \u017ce zawiod\u0119 tyle os\u00f3b, \u017ce pozbawi\u0119 ich czego\u015b, czego si\u0119 trzymali. Cieszy\u0142am si\u0119, \u017ce b\u0119d\u0119 mog\u0142a w \u0141odzi robi\u0107 to, co robi\u0142am w Krakowie \u2013 wzmacnia\u0107 spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105. T\u0119 garstk\u0119, kt\u00f3ra nadal w Polsce \u017cyje, i kt\u00f3ra na szcz\u0119\u015bcie si\u0119 rozrasta, jest coraz silniejsza. My\u015bla\u0142am, \u017ce jako rebecyn b\u0119d\u0119 mia\u0142a wi\u0119ksz\u0105 si\u0142\u0119 przebicia. Nie spodziewa\u0142am si\u0119, \u017ce rozw\u00f3d odbierze mi wszystko. \u017be ludzie nie b\u0119d\u0105 w stanie oddzieli\u0107 mojego osobistego wyboru od tego, co robi\u0119 i kim jestem. S\u0142ysza\u0142am pytanie: kim b\u0119d\u0119, kiedy przestan\u0119 by\u0107 \u017con\u0105 rabina. Jakby bycie \u017con\u0105 by\u0142o moj\u0105 jedyn\u0105 to\u017csamo\u015bci\u0105, jakbym by\u0142a nikim, zanim go pozna\u0142am. To by\u0142o straszne i uw\u0142aczaj\u0105ce. A mo\u017ce to by\u0142a troska i strach o mnie? Trudno powiedzie\u0107. Za to izraelskie religijne kole\u017canki, m\u0119\u017catki ufa\u0142y, \u017ce wiem, co robi\u0119. W \u0141odzi niewiele os\u00f3b da\u0142o mi ten kredyt zaufania, ale po roku wiele ucich\u0142o. Ludzie zacz\u0119li chyba mnie poznawa\u0107 od nowa. Przekonali si\u0119, \u017ce wszystko mo\u017ce by\u0107 dobrze. I mam nadziej\u0119, wreszcie wybaczyli ten \u201ehaniebny b\u0142\u0105d\u201d, jakim by\u0142 rozw\u00f3d.<\/span><\/p>\n

Doznali\u015bcie tu antysemityzmu?<\/strong><\/p>\n

Jeszcze trzy miesi\u0105ce temu odpowiedzia\u0142abym, \u017ce nie. Ale ostatnio nastroje s\u0105 dziwne, jakby w ka\u017cdej chwili mog\u0142o si\u0119 co\u015b wydarzy\u0107. Czuj\u0119 lekko tykaj\u0105c\u0105 bomb\u0119. Wydaje si\u0119, \u017ce nic nie grozi nam bezpo\u015brednio, ale mo\u017ce ten ciemnosk\u00f3ry pan zaraz zostanie wyzwany, albo ta muzu\u0142manka w turbanie szarpni\u0119ta\u2026 Ostatnio Szymon w jarmu\u0142ce us\u0142ysza\u0142 w bramie naszej kamienicy: \u201e\u015aci\u0105gnij kurwa czapk\u0119\u201d. Dwa dni p\u00f3\u017aniej kto\u015b inny rzuci\u0142: \u201eWe\u017a obetnij te pejsy\u201d. Wi\u0119c bywa r\u00f3\u017cnie. Ale najcz\u0119\u015bciej nikt nie zwraca na nas uwagi. Kiedy\u015b jechali\u015bmy tramwajem, Szymon mia\u0142 bia\u0142\u0105 jarmu\u0142k\u0119 z niebiesk\u0105 gwiazd\u0105 Dawida, a ludzie patrzyli na niego wr\u0119cz oboj\u0119tnie, z charakterystyczn\u0105 zbola\u0142\u0105 polsk\u0105 twarz\u0105, jednak bez standardowego focha. Innym razem kto\u015b widz\u0105c mnie w turbanie i d\u0142ugiej kwiecistej sp\u00f3dnicy, my\u015bla\u0142, \u017ce jestem hipisk\u0105. Odpowiedzia\u0142am, \u017ce prawie, ale niezupe\u0142nie.<\/span><\/p>\n

Ostatnio Szymon w jarmu\u0142ce us\u0142ysza\u0142 w bramie naszej kamienicy: \u201e\u015aci\u0105gnij kurwa czapk\u0119\u201d. Kto\u015b inny rzuci\u0142: \u201eWe\u017a obetnij te pejsy\u201d. Ale najcz\u0119\u015bciej nikt nie zwraca na nas uwagi<\/span><\/strong><\/p>\n

Kto\u015b inny krzykn\u0105\u0142 za mn\u0105, gdy przechadza\u0142am si\u0119 po krakowskim rynku:  \u201e\u015aliczna z ciebie Cyganeczka\u201d. A ja: \u201eDzi\u0119kuj\u0119 za komplement!\u201d. Ale ju\u017c nie prostowa\u0142am, kim jestem. Cyganeczka czy \u017byd\u00f3weczka \u2013 wa\u017cne, \u017ce \u0142adnie i serdecznie. Lekarz, kt\u00f3ry nas przyjmowa\u0142, s\u0142uchaj\u0105c o tym, \u017ce w\u0142a\u015bnie przyjechali\u015bmy z Izraela, zaduma\u0142 si\u0119 i spokojnie powiedzia\u0142, \u017ce my\u015bla\u0142, \u017ce my to si\u0119 na czarno nosimy. Ale te\u017c podczas kolejnej przeprowadzki s\u0105siadka wychyli\u0142a si\u0119 z okna i zacz\u0119\u0142a wykrzykiwa\u0107, \u017ce si\u0119 taka wprowadzi\u0142a z dzie\u0107mi, \u017byd\u00f3wa jedna, i \u017ce na pewno kamienice b\u0119dzie kra\u015b\u0107, ale \u017ce ona nie pozwoli, \u017ce po jej trupie. Raz wraca\u0142am z szabatu Piotrkowsk\u0105 okutana, z czw\u00f3rk\u0105 dzieci, i na moment stan\u0119\u0142am, \u017ceby im co\u015b wyt\u0142umaczy\u0107, o czym\u015b wa\u017cnym porozmawia\u0107 \u2013 nie by\u0142o jednej osoby, kt\u00f3ra nie zwr\u00f3ci\u0142aby na nas uwagi. I teraz pytanie \u2013 dlatego, \u017ce jeste\u015bmy \u017cydowsk\u0105 rodzin\u0105? Czy dlatego, \u017ce wygl\u0105da\u0142am jak \u017cebraczka, bo by\u0142am ca\u0142a ubrudzona? A mo\u017ce dlatego, \u017ce widok matki z czw\u00f3rk\u0105 dzieci w og\u00f3le nie jest czym\u015b powszechnym na polskich ulicach? Og\u00f3lnie ludziom si\u0119 co\u015b nie sk\u0142ada, ale ich wzrok nie jest niech\u0119tny. Mimo to teraz si\u0119 rozgl\u0105dam baczniej, patrz\u0119, jak dzieci s\u0105 ubrane \u2013 maj\u0105 kaptury, wida\u0107 fr\u0119dzle. Jeszcze kilka miesi\u0119cy temu mnie to nie zajmowa\u0142o.<\/span><\/p>\n

My\u015bla\u0142a\u015b o tym, \u017ceby wyjecha\u0107 z \u0141odzi?<\/strong><\/p>\n

Tak. My\u015bleli\u015bmy z obecnym m\u0119\u017cem, by zamieszka\u0107 na Jamajce. Kr\u0119ci nas te\u017c Lw\u00f3w, ale p\u00f3ki co zostajemy w \u0141odzi. Moi te\u015bciowie tu mieszkaj\u0105. Dzieci chodz\u0105 do \u015bwietnej szko\u0142y, w kt\u00f3rej ucz\u0105 si\u0119 my\u015blenia, decydowania o sobie. Uwielbiaj\u0105 j\u0105, a ja wiem, \u017ce s\u0105 pod dobr\u0105 opiek\u0105. Do tego mia\u0142y ostatnio sporo zmian: rozw\u00f3d, przeprowadzki, nowy partner mamy, kt\u00f3ry sta\u0142 si\u0119 ich ojczymem. Przeniesienie do innego miasta to za du\u017co. Poza tym lubi\u0119 \u0141\u00f3d\u017a, a Polsk\u0119 wr\u0119cz kocham.<\/span><\/p>\n

W spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej te\u017c mam sporo zaj\u0119\u0107. Za\u0142o\u017cyli\u015bmy ze znajomymi \u017cydowsk\u0105 telewizj\u0119 internetow\u0105 Szalom.TV<\/strong><\/span><\/a>, kt\u00f3r\u0105 teraz prowadz\u0119 g\u0142\u00f3wnie z obecnym m\u0119\u017cem. Mam zaj\u0119cia w szkole. Zdarzaj\u0105 si\u0119 zaj\u0119cia edukacyjne dla innych grup \u2013 czasem przewodnicy, czasem policjanci, czasem zwyk\u0142e liceum. Prowadz\u0119 Fundacj\u0119 Emuna, t\u0142umacz\u0119 teksty dla izraelskiej organizacji. Czasem oprowadzam po \u0141odzi i pomagam ameryka\u0144skim czy izraelskim \u017bydom odnale\u017a\u0107 \u015blady po przodkach. Marzy mi si\u0119 zorganizowanie Kongresu \u201eKobieta, judaizm i nowoczesny \u015bwiat\u201d i to te\u017c musi by\u0107 w \u0141odzi, w kt\u00f3r\u0105 bardzo wierz\u0119.<\/span><\/p>\n

Za\u0142o\u017cyli\u015bmy telewizj\u0119 internetow\u0105 Szalom.TV. Mam zaj\u0119cia w szkole. Marzy mi si\u0119 zorganizowanie Kongresu \u201eKobieta, judaizm i nowoczesny \u015bwiat\u201d i to te\u017c musi by\u0107 w \u0141odzi, w kt\u00f3r\u0105 bardzo wierz\u0119<\/strong><\/span><\/p>\n

A co z przedszkolem, kt\u00f3re prowadzi\u0142a\u015b trzy lata?<\/strong><\/p>\n

Za\u0142o\u017cy\u0142am je z w\u0142asnej potrzeby: w Polsce jest ogromny problem z odmienno\u015bci\u0105, ka\u017cde odst\u0119pstwo spotyka si\u0119 z niedowierzaniem albo pob\u0142a\u017caniem. I o ile by\u0142am w stanie sobie wyobrazi\u0107 starsze dzieci w szkole, to dw\u00f3jk\u0119 m\u0142odszych w polskim przedszkolu ju\u017c nie. Niby jest troch\u0119 lepiej, niby s\u0105 ju\u017c programy mi\u0119dzynarodowe, ale jednak w ka\u017cdym przedszkolu stoi gigantyczna choinka, a je\u015bli s\u0105 jakie\u015b obchody, to wy\u0142\u0105cznie jase\u0142ka albo inne miko\u0142ajki. Co z tego, \u017ce powiem paniom, \u017ce moje dzieci jedz\u0105 koszernie? Pr\u0119dzej czy p\u00f3\u017aniej kto\u015b im podsunie pod nos par\u00f3wk\u0119. A czemu nie? Mo\u017ce posmakuje! Nie mam zaufania do tego, co si\u0119 dzieje, a poza tym nie b\u0119d\u0119 si\u0119 ci\u0105gle t\u0142umaczy\u0107 z tego, kt\u00f3r\u0105 drog\u0105 chc\u0119 i\u015b\u0107. Wynaj\u0119\u0142am sal\u0119 od gminy, zatrudni\u0142am opiekunk\u0119, jedzenie by\u0142o z gminnej kuchni i ju\u017c. Teraz przedszkole zosta\u0142o przeniesione w inne miejsce. Nie nazywa si\u0119 przedszkolem \u017cydowskim, bo ju\u017c nie ma takiego profilu, cho\u0107 nadal wi\u0119kszo\u015b\u0107 dzieciak\u00f3w pochodzi z \u017cydowskich rodzin. Prowadz\u0105c\u0105 zosta\u0142a dotychczasowa opiekunka, kt\u00f3rej powierzy\u0142abym wszystko, jest rewelacyjna. I mam do niej pe\u0142ne zaufanie, \u017ce uszanuje nasz judaizm.<\/span><\/p>\n

Za\u0142o\u017cy\u0142am to przedszkole, bo od pocz\u0105tku chcia\u0142am dawa\u0107 dzieciom si\u0142\u0119. Chc\u0119, \u017ceby by\u0142y m\u0105dre, samodzielne i wierzy\u0142y w siebie. Bo tylko wtedy b\u0119d\u0105 mog\u0142y robi\u0107 wi\u0119cej dla innych. \u201eKochaj bli\u017aniego swego, jak siebie samego. Ale nie bardziej\u201d \u2013 m\u00f3wi\u0142a moja babcia. I mia\u0142a racj\u0119.<\/span><\/p>\n

\n

MARTA SZAREJKO<\/strong> – Ur.1983, dziennikarka. Studiowa\u0142a kulturoznawstwo na Uniwersytecie Warszawskim. Publikowa\u0142a w \u201eDu\u017cym Formacie\u201d, \u201eBluszczu\u201d, \u201eKulturze miasta\u201d, \u201eNowych Ksi\u0105\u017ckach\u201d, \u201eChimerze\u201d. Autorka ksi\u0105\u017cki o bezdomnych \u201eNie ma o czym m\u00f3wi\u0107\u201d, za kt\u00f3r\u0105 zosta\u0142a nominowana do Literackiej Nagrody Angelus, i zbioru reporta\u017cy \u201eZaduch\u201d o ludziach z ma\u0142ych miejscowo\u015bci mieszkaj\u0105cych w du\u017cym mie\u015bcie. Stypendystka Fundacji Herodot.<\/em><\/span><\/p>\n

Miriam (Maria) Synger<\/strong> – Z wykszta\u0142cenia socjolo\u017cka, cho\u0107 nigdy nie pracowa\u0142a w zawodzie. Wychowa\u0142a si\u0119 i dorasta\u0142a w Krakowie. Dojrzewa\u0142a w Izraelu. Obecnie od kilku lat oswaja \u0141\u00f3d\u017a. Jest dyrektork\u0105 Fundacji Emuna, kt\u00f3ra drobnymi projektami wspiera spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105 w \u0141odzi. Prowadzi\u0142a \u017cydowskie przedszkole, z kt\u00f3rego przerzuci\u0142a si\u0119 na zaj\u0119cia edukacyjne dla dzieci starszych. Niedawno zacz\u0119\u0142a tworzy\u0107 \u017bydowsk\u0105 Telewizj\u0119 Internetow\u0105 Szalom.tv. Ma na przysz\u0142o\u015b\u0107 kilka pomys\u0142\u00f3w, plan\u00f3w i marze\u0144 \u2013 wszystkie zwi\u0105zane z Polsk\u0105 i \u017bydami. Prywatnie wnuczka Joanny Olczak-Ronikier, c\u00f3rka Katarzyny Zimmerer, mama Szymona, Hani, Janiny i Rut oraz \u017cona Ivo Syngera.<\/em><\/span><\/p>\n

\n
<\/p>\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

LUDZIOM SI\u0118 CO\u015a NIE SK\u0141ADA MARTA SZAREJKO ROZMOWA Z MIRIAM SYNGER Mo\u017ce \u017cydowska historia mojej rodziny nie mia\u0142a sko\u0144czy\u0107 si\u0119 wraz z przedwojenn\u0105 asymilacj\u0105 ani w trakcie II wojny \u015bwiatowej? Mo\u017ce ko\u0144cem jest powr\u00f3t do korzeni i ponowne za\u0142o\u017cenie ta\u0142esu? MARTA SZAREJKO: Jeste\u015b pi\u0105tym pokoleniem bardzo silnych kobiet w rodzinie \u2013 twoja babcia prze\u017cy\u0142a wojn\u0119, twoja […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65502"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=65502"}],"version-history":[{"count":21,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65502\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":118957,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65502\/revisions\/118957"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=65502"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=65502"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=65502"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}