{"id":65535,"date":"2018-11-27T17:09:23","date_gmt":"2018-11-27T15:09:23","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=65535"},"modified":"2018-11-27T09:56:29","modified_gmt":"2018-11-27T07:56:29","slug":"03-09-34","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=65535","title":{"rendered":"Zb\u0105szy\u0144, preludium do zag\u0142ady. 17 tys. \u017byd\u00f3w trafi\u0142o z Niemiec do Polski"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Zb\u0105szy\u0144, preludium do zag\u0142ady. 17 tys. \u017byd\u00f3w trafi\u0142o z Niemiec do Polski<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Agnieszka Hreczuk<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Zb\u0105szy\u0144, 29 pa\u017adziernika 1938 r. Polscy \u017bydzi tu\u017c po deportacji z Niemiec zgromadzeni na terenie uje\u017cd\u017calni koni w dawnych koszarach wojskowych. (Domena Publiczna)<\/em><\/span><\/p>\n

Mogli zabra\u0107 tylko 10 marek i par\u0119 rzeczy do walizki. Bez wyja\u015bnienia, w\u015br\u00f3d krzyk\u00f3w wyprowadzili ich z dom\u00f3w, zapakowali do ci\u0119\u017car\u00f3wek i zawie\u017ali na dworzec. Tam wsadzili do poci\u0105gu. Na wsch\u00f3d<\/strong><\/p>\n

By\u0142a pi\u0105ta rano, ciemno, zimno. Podobno tego dnia m\u017cy\u0142 deszcz. Walili w drzwi, policja albo gestapo. S\u0105siedzi? Wyrwani ze snu pewnie wygl\u0105dali przez okna i uchylone drzwi, nie rozumiej\u0105c, co si\u0119 dzieje. A mo\u017ce rozumieli dobrze. Mo\u017ce wsp\u00f3\u0142czuli, a mo\u017ce czuli satysfakcj\u0119. Podobno, wspomina\u0142 jeden z deportowanych, kto\u015b krzykn\u0105\u0142: \u201eJeszcze wr\u00f3cicie!\u201d. Odwa\u017cny.<\/span><\/p>\n

29 pa\u017adziernika 1938 r. podczas tzw. Polenaktion z Niemiec do Polski deportowanych zosta\u0142o 17 tys. \u017byd\u00f3w z polskimi paszportami.<\/span><\/p>\n

Niemieccy \u017bydzi z Polski<\/strong><\/p>\n

\u2013 Jak musia\u0142 si\u0119 wtedy czu\u0107 ojciec \u2013 zastanawia si\u0119 Jaqueline Hopp, patrz\u0105c na zdj\u0119cie szczup\u0142ego, przystojnego nastolatka, m\u0142odszego ni\u017c dzi\u015b jej c\u00f3rka. \u2013 Wystraszony, niepewny, zagubiony. Nagle wyrwany z w\u0142asnego \u017cycia. Straszne.<\/span><\/p>\n

Jaqueline, rocznik 1956, siedzi w salonie swojego domu w presti\u017cowej berli\u0144skiej dzielnicy Grunewald. Wok\u00f3\u0142 ambasady, konsulaty, kancelarie adwokackie. Grunewald kojarzy si\u0119 z luksusem i wy\u017csz\u0105 klas\u0105 \u015bredni\u0105 \u2013 lasy, jeziorka. Idylla. Na stacji kolejki miejskiej niewielki pomnik: st\u0105d deportowano berli\u0144skich \u017byd\u00f3w do oboz\u00f3w w okupowanej Europie Wschodniej. O tym Jacqueline Hoppe wie, jak wi\u0119kszo\u015b\u0107 berli\u0144czyk\u00f3w. Nie wiedzia\u0142a jednak, \u017ce kiedy w czasie wojny z Grunewaldu odje\u017cd\u017ca\u0142y poci\u0105gi z niemieckimi \u017bydami, jej rodzina deportacj\u0119 na wsch\u00f3d dawno mia\u0142a ju\u017c za sob\u0105.<\/b><\/span><\/p>\n

Gerhard Klein, ojciec Jaqueline, mia\u0142 w 1938 r. 18 lat. Urodzi\u0142 si\u0119 w\u00a0Berlinie<\/a><\/strong><\/span> tak jak jego o pi\u0119\u0107 lat starszy brat Werner. Ich ojciec Heinrich do stolicy Niemiec przyjecha\u0142 z ma\u0142ej miejscowo\u015bci niedaleko O\u015bwi\u0119cimia. Wtedy ta nazwa \u017cadnych skojarze\u0144 nie budzi\u0142a. W tym czasie to Austro-W\u0119gry, Heinrich by\u0142 poddanym cesarza Franciszka. Obcokrajowcem. W Berlinie to jednak nie problem, Heinrich otwiera tu zak\u0142ad jubilerski, \u017ceni si\u0119 z Lin\u0105 Croner, urodzon\u0105 w Wielkopolsce obywatelk\u0105 Niemiec. Po wyj\u015bciu za m\u0105\u017c za cudzoziemca Lina traci jednak obywatelstwo \u2013 tak stanowi prawo. Wkr\u00f3tce rodz\u0105 im si\u0119 synowie.<\/span><\/p>\n

W 1918 r. odradza si\u0119 Polska. O\u015bwi\u0119cim staje si\u0119 polskim miastem, a Heinrich automatycznie polskim obywatelem, podobnie jak Lina i ich synowie, cho\u0107 ch\u0142opcy nigdy w Polsce nie byli ani nie znaj\u0105 j\u0119zyka. Czuj\u0105 si\u0119 berli\u0144czykami.<\/strong><\/span><\/p>\n

\u2013 W domu dziadk\u00f3w po polsku na pewno si\u0119 nie m\u00f3wi\u0142o \u2013 Jaqueline Hopp jest tego pewna. \u2013 Po niemiecku, mo\u017ce troch\u0119 w jidysz, ale nie po polsku. To by\u0142a niemiecka \u017cydowska rodzina.<\/span><\/p>\n

Takich jak Kleinowie \u2013 \u017byd\u00f3w z polskim obywatelstwem \u2013 by\u0142o w Niemczech oko\u0142o 100 tys. Poza paszportem z Polsk\u0105 mieli ma\u0142o wsp\u00f3lnego. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 do Niemiec przyby\u0142a jeszcze przed odzyskaniem przez ni\u0105 niepodleg\u0142o\u015bci, na pocz\u0105tku XX, a nawet pod koniec XIX w. \u2013 z Wielkopolski, w\u00f3wczas cz\u0119\u015bci Niemiec, albo z biednej Galicji. Tu zak\u0142adali rodziny z emigrantami jak oni albo z miejscowymi \u017bydami czy Niemcami. Z Polsk\u0105 nie \u0142\u0105czy\u0142o ich nic, cz\u0119sto nie znali nawet j\u0119zyka. Od s\u0105siad\u00f3w odr\u00f3\u017cnia\u0142 ich jedynie brak dokument\u00f3w niemieckich. Polskie obywatelstwo uzyskiwali automatycznie, na podstawie prawa, kt\u00f3re stanowi\u0142o, \u017ce otrzymuj\u0105 je osoby urodzone na terytorium II RP oraz ich dzieci. Figurowali w spisach polskich przedstawicielstw w Niemczech, a w\u0142adzom II RP zale\u017ca\u0142o, by Polonia w Niemczech by\u0142a jak najliczniejsza.<\/span><\/p>\n

O\u015bmioletni Gerhard Klein na zdj\u0119ciu z 1930 r. gra w sztuce Ericha K\u00e4stnera ‘Emil i detektywi’. Archiwum prywatne<\/em><\/span><\/p>\n

Pierwsza deportacja na wsch\u00f3d<\/strong><\/p>\n

W domowym albumie Jaqueline Hopp w\u015br\u00f3d paru przedwojennych zdj\u0119\u0107 jest podobizna ma\u0142ego, s\u0142odkiego blondynka w drucianych okularkach. Filmowe materia\u0142y prasowe z premiery filmu znanego re\u017cysera Maxa Oph\u00fclsa. To Gerhard Klein: Wygadany, pewny siebie \u2013 po prostu stuprocentowy berli\u0144czyk \u2013 zachwyca si\u0119 w 1932 r. recenzent \u201eKuriera Filmowego\u201d 12-letnim Gertim. Ch\u0142opiec gra w teatrze, wyst\u0119puje regularnie w niemieckim radiu. Jest naturalny, ma \u015bwietn\u0105 dykcj\u0119, dobr\u0105 pami\u0119\u0107. Wszechstronnie utalentowany \u2013 zbiera pochwa\u0142y. Rok p\u00f3\u017aniej, gdy Hitler dojdzie do w\u0142adzy, Gerti dostanie zakaz wyst\u0119p\u00f3w jak inni \u017cydowscy aktorzy.<\/span><\/p>\n

Mia\u0142 szans\u0119 zosta\u0107 znanym aktorem, gdyby nie nazizm \u2013 pisze Max Oph\u00fcls po wojnie w dokumentach, kt\u00f3re ojciec b\u0119dzie sk\u0142ada\u0142 w sprawie odszkodowania za skonfiskowane mienie rodziny. Jaqueline przeczyta to zeznanie dopiero w 2018 r. na wystawie po\u015bwi\u0119conej deportowanym.<\/span><\/p>\n

\u201eStuprocentowego berli\u0144czyka\u201d Niemcy deportuj\u0105 wraz z rodzin\u0105. Jako Polak\u00f3w. Chc\u0105 si\u0119 pozby\u0107 \u017byd\u00f3w, w\u0142asnych obywateli jeszcze nie mog\u0105, wi\u0119c najpierw deportuj\u0105 tych z obcymi paszportami. Posiadacze polskich to grupa nie tylko najwi\u0119ksza, ale te\u017c naj\u0142atwiejsza do wydalenia: Polska jest tu\u017c obok, a granica z ni\u0105 \u2013 d\u0142uga. To pierwsza masowa deportacja \u017byd\u00f3w na wsch\u00f3d. W ci\u0105gu dw\u00f3ch dni, 28 i 29 pa\u017adziernika 1938 r., Niemcy aresztuj\u0105 17 tys. \u017byd\u00f3w w ca\u0142ym kraju, natychmiast pakuj\u0105 ich do poci\u0105g\u00f3w (wtedy jeszcze osobowych) i wysy\u0142aj\u0105 na polsk\u0105 granic\u0119. \u017bydzi mog\u0105 wzi\u0105\u0107 tylko 10 marek i troch\u0119 ubra\u0144. Data nie jest przypadkowa \u2013 trzy miesi\u0105ce wcze\u015bniej odby\u0142a si\u0119 konferencja w Evian we Francji, gdzie pa\u0144stwa Zachodu odm\u00f3wi\u0142y przyj\u0119cia uchod\u017ac\u00f3w \u017cydowskich z Niemiec. Polska r\u00f3wnie\u017c ich nie chcia\u0142a, nawet je\u015bli byli jej obywatelami.<\/span><\/p>\n

Zd\u0105\u017cy\u0107 przed ko\u0144cem pa\u017adziernika<\/strong><\/p>\n

W marcu 1938 r. w obliczu emigracji \u017byd\u00f3w z Niemiec i przy\u0142\u0105czonej do nich\u00a0Austrii<\/a>\u00a0(gdzie te\u017c mieszka\u0142o du\u017co Ostjuden) Polska uchwali\u0142a ustaw\u0119 o utracie obywatelstwa. Mieli je straci\u0107 w\u0142a\u015bciciele polskich paszport\u00f3w, kt\u00f3rzy po odzyskaniu przez Polsk\u0119 niepodleg\u0142o\u015bci ponad pi\u0119\u0107 lat przebywali za granic\u0105, nie mieli z ni\u0105 powi\u0105za\u0144 i przez p\u00f3\u0142 roku nie uzyskali w plac\u00f3wce konsularnej specjalnej adnotacji w paszporcie. P\u00f3\u0142 roku mija\u0142o pod koniec pa\u017adziernika. Bezpa\u0144stwowc\u00f3w trudniej wydali\u0107, wi\u0119c do tego momentu \u017bydzi z polskimi paszportami musieli si\u0119 znale\u017a\u0107 za granic\u0105 III Rzeszy. Deportowano ich z zaskoczenia.<\/span><\/p>\n

\u2013 \u201ePolenaktion\u201d to pr\u00f3ba generalna przed Holocaustem \u2013 m\u00f3wi Alina Bothe z Wolnego Uniwersytetu w Berlinie. \u2013 Po raz pierwszy zostaj\u0105 wydaleni \u017bydzi jako tacy. Po raz pierwszy kolej Rzeszy podstawia specjalne poci\u0105gi. Po raz pierwszy ludzie zostaj\u0105 wywiezieni na wsch\u00f3d.<\/span><\/p>\n

Te rozwi\u0105zania zastosuj\u0105 potem do masowych deportacji do gett i oboz\u00f3w zag\u0142ady na okupowanych terytoriach. Alina Bothe postawi\u0142a sobie za cel przypomnienie, jak si\u0119 zacz\u0119\u0142o. W Centrum Judaicum w Berlinie otworzy\u0142a wystaw\u0119 \u201eAusgewiesen!\u201d (Wydaleni). \u2013 Przecie\u017c to byli berli\u0144czycy, ludzie st\u0105d, a nikt o nich nie pami\u0119ta \u2013 t\u0142umaczy. Wraz z zespo\u0142em i studentami przez kilka lat szuka\u0142a \u015blad\u00f3w po wywiezionych polskich \u017bydach. Sprawdzali przedwojenne metki w garniturach, rachunki sklepowe, ksi\u0119gi rachunkowe, powojenne zeznania ocala\u0142ych cz\u0142onk\u00f3w rodzin, kt\u00f3re ubiega\u0142y si\u0119 o odszkodowania za skonfiskowane mienie. Aby uzasadni\u0107 roszczenia, musia\u0142y przedstawi\u0107 mapy, plany, zdj\u0119cia, poczt\u00f3wki, listy. Odszkodowania dosta\u0142o niewielu. Niemieckie w\u0142adze uzna\u0142y, \u017ce chodzi\u0142o o obcych obywateli, wi\u0119c deportacja nie by\u0142a z\u0142amaniem prawa. Nie wie\u017ali ich przecie\u017c do kom\u00f3r gazowych. Nic si\u0119 nie sta\u0142o.<\/span><\/p>\n

Zdany egzamin zb\u0105szynian<\/strong><\/p>\n

\u2013 Tu by\u0142a granica. Tam Niemcy, tu Polska \u2013 opowiada Wojciech Olejniczak, artysta i historyk z zami\u0142owania, zb\u0105szynianin. \u2013 Stamt\u0105d niemieccy policjanci gnali z broni\u0105 te t\u0142umy \u017byd\u00f3w. W 1938 r. miasteczko mia\u0142o 4,5 tys. mieszka\u0144c\u00f3w. I dworzec. Reprezentacyjny, du\u017co za du\u017cy na potrzeby mieszka\u0144c\u00f3w. Ale Zb\u0105szy\u0144 to pierwsze miasto za granic\u0105 niemieck\u0105, na trasie kolejowej Berlin \u2013 Warszawa. W\u0142adze przyjmowa\u0142y tam zagraniczne delegacje. \u017bycie w mie\u015bcie kr\u0119ci\u0142o si\u0119 wok\u00f3\u0142 granicy: hotele, restauracje, firmy spedycyjne. \u017byd\u00f3w tu prawie nie by\u0142o. Za to by\u0142 antysemityzm, jak wsz\u0119dzie.<\/span><\/p>\n

W Zb\u0105szyniu znalaz\u0142a si\u0119 wi\u0119kszo\u015b\u0107 deportowanych \u017byd\u00f3w \u2013 nawet 8 tys. \u2013 m\u0119\u017cczyzn i kobiet, doros\u0142ych i dzieci. W pierwszych dniach niekt\u00f3rym uda\u0142o si\u0119 wjecha\u0107 dalej, do rodzin w g\u0142\u0105b Polski. Potem w\u0142adze zamkn\u0119\u0142y miasto.<\/span><\/p>\n

Deportowani, w wi\u0119kszo\u015bci bez pieni\u0119dzy, odzie\u017cy, przedmiot\u00f3w codziennego u\u017cytku, mieszkali w starych wojskowych stajniach, szkole, m\u0142ynie. Bogatsi wynajmowali pokoje u mieszka\u0144c\u00f3w, kt\u00f3rzy okazali im pomoc.<\/strong><\/p>\n

\u2013 Polski rz\u0105d nic nie zrobi\u0142, zawali\u0142 spraw\u0119 \u2013 ocenia Wojciech Olejniczak. \u2013 Wszystko zrzuci\u0142 na barki mieszka\u0144c\u00f3w. A ci zdali egzamin. W tej masie widzieli nie tylko \u017byd\u00f3w, ale te\u017c po prostu ludzi w beznadziejnej sytuacji, z kt\u00f3rymi co\u015b trzeba zrobi\u0107.<\/span><\/p>\n

Pomaga\u0142y organizacje \u017cydowskie. W mie\u015bcie powsta\u0142y: \u017cydowski szpital, szko\u0142a, ch\u00f3r i klub sportowy, kt\u00f3ry rozgrywa\u0142 mecze pi\u0142ki no\u017cnej z miejscowymi. Organizowane by\u0142y kursy stolarskie czy krawieckie. Wszystko po to, by deportowani mogli si\u0119 czym\u015b zaj\u0105\u0107. Pracowali i czekali na wizy do Stan\u00f3w, Anglii i\u00a0Szwecji<\/strong><\/span><\/a>. Do tej ostatniej uda si\u0119 ze Zb\u0105szynia wys\u0142a\u0107 kilkudziesi\u0119cioro dzieci. Prze\u017cyj\u0105 wojn\u0119.<\/span><\/p>\n

Okradzeni z domu<\/strong><\/p>\n

Rodzina Klein\u00f3w zostawi\u0142a w Berlinie sklep jubilerski, ale ojcu uda\u0142o si\u0119 zabra\u0107 ze sob\u0105 w tajemnicy i wbrew zakazowi troch\u0119 bi\u017cuterii. Dzi\u0119ki temu wynaj\u0119li pok\u00f3j. Starali si\u0119 wyjecha\u0107 do USA, ale Ameryka \u017byd\u00f3w nie chcia\u0142a. Synom uda\u0142o si\u0119 w zimie nielegalnie uciec do Palestyny, najpierw m\u0142odszemu Gerhardowi, potem Wernerowi. Tyle wie Jaqueline Hopp. Ojciec nie m\u00f3wi\u0142 o deportacji i Zb\u0105szyniu przez 50 lat. W domu zreszt\u0105 w og\u00f3le nie m\u00f3wi\u0142o si\u0119 o wojnie \u2013 jak w wielu \u017cydowskich rodzinach. \u2013 Wiedzia\u0142am, \u017ce mama przetrwa\u0142a w ukryciu w Berlinie, \u017ce tata przez Polsk\u0119 wyjecha\u0142 do Palestyny, ale jak \u2013 nie m\u00f3wi\u0142. A ja nie pyta\u0142am.<\/span><\/p>\n

Jaqueline po raz pierwszy dowiedzia\u0142a si\u0119 o tych\u00a0wydarzeniach<\/a>, kiedy do ojca przyjechali filmowcy kr\u0119c\u0105cy film \u201eShoah\u201d Claude\u2019a Lanzmanna. Gerhard Klein, opowiadaj\u0105c przed kamer\u0105, gestykulowa\u0142 i prawie krzycza\u0142. Czasem si\u0119 krztusi\u0142 i g\u0142os mu si\u0119 \u0142ama\u0142.<\/b><\/span><\/p>\n

\u2013 To dla niego by\u0142a tragedia: niepewno\u015b\u0107, bieda, wyrwanie ze swojego \u017cycia \u2013 opowiada Jaqueline. Dla tych, kt\u00f3rzy prze\u017cyli Holocaust, \u201ePolenaktion\u201d zblad\u0142a w por\u00f3wnaniu z komorami. Wtedy jednak, jesieni\u0105 1938 r., \u017bydzi, kt\u00f3rzy znale\u017ali si\u0119 w Zb\u0105szyniu, prze\u017cyli tragedi\u0119: stracili dom, ca\u0142y dorobek i przede wszystkim dotychczasowe \u017cycie. Bez powodu zostali potraktowani jako przest\u0119pcy.<\/span><\/p>\n

Utrzymany w tym duchu list pisze do przebywaj\u0105cego we Francji Herszela Grynszpana jego kuzynka, kt\u00f3ra wraz z rodzin\u0105 r\u00f3wnie\u017c zosta\u0142a deportowana do Zb\u0105szynia. Kartka pocztowa, datowana na 31 pa\u017adziernika, po czterech dniach dociera do 17-letniego polskiego \u017byda. Trzy dni p\u00f3\u017aniej Grynszpan strzela w niemieckiej ambasadzie w Pary\u017cu do jej pracownika Ernsta vom Ratha. Dwa dni p\u00f3\u017aniej vom Rath umiera, a w Niemczech dochodzi do pogrom\u00f3w \u017byd\u00f3w podczas nocy kryszta\u0142owej. [Wi\u0119cej o Herszelu Grynszpanie \u2013 obok]. \u015awiat zapomina o \u201ePolenaktion\u201d.<\/span><\/p>\n

O sprawie deportowanych \u017byd\u00f3w rozpisywa\u0142a si\u0119 polska prasa, zajmowa\u0142a si\u0119 ni\u0105 te\u017c dyplomacja. Rz\u0105d polski mia\u0142 nadziej\u0119, \u017ce Hitler zmieni zdanie, a potem usi\u0142owa\u0142 sk\u0142oni\u0107 go do tego, by \u017bydzi mogli wywie\u017a\u0107 z Niemiec swoj\u0105 w\u0142asno\u015b\u0107. Ostatecznie w\u0142adze III Rzeszy wyda\u0142y jednorazowe pozwolenia na wjazd przedstawicielom rodzin. W ci\u0105gu kilku tygodni mieli sprzeda\u0107 maj\u0105tek i przewie\u017a\u0107 dobytek. W praktyce maj\u0105tek zbywali po mocno zani\u017conych cenach, a wi\u0119kszo\u015b\u0107 dobytku znikn\u0119\u0142a<\/span>.<\/p>\n

Niekt\u00f3rzy usi\u0142owali si\u0119 ukry\u0107 w Niemczech albo uciec na Zach\u00f3d. Z\u0142apanych zamykano w obozach, a wielu z tych, kt\u00f3rym si\u0119 uda\u0142o, znalaz\u0142o si\u0119 w nich ju\u017c po agresji Niemiec na Francj\u0119,\u00a0Holandi\u0119<\/strong><\/span><\/a>\u00a0i Belgi\u0119.<\/span><\/p>\n

Urwany trop<\/strong><\/p>\n

Ob\u00f3z w Zb\u0105szyniu zosta\u0142 zlikwidowany pod koniec maja 1939 r. Deportowani, kt\u00f3rzy nie dostali wiz zagranicznych, nie mieli pieni\u0119dzy ani rodziny, kt\u00f3ra by ich przyj\u0119\u0142a, wjechali do Polski. Heinrich i Lina Kleinowie osiedli w Krakowie. \u015alad po nich urywa si\u0119 jesieni\u0105 1942 r. w Cz\u0119stochowie. Po Heinrichu pozosta\u0142o zdj\u0119cie z dwoma synami w Zb\u0105szyniu, kt\u00f3re zrobili prawdopodobnie na po\u017cegnanie przed ich ucieczk\u0105 do Palestyny. Po Linie nie zosta\u0142o nic. 29 pa\u017adziernika tego roku dosta\u0142a sw\u00f3j Stolperstein, pami\u0105tkowy kamie\u0144 wmurowany w bruk przed domem przy Keibelstrasse, niedaleko Alexanderplatz, sk\u0105d zostali wywiezieni w 1938 r. Lina, Heinrich, Gerhard i Werner, ofiary \u201ePolenaktion\u201d. Dla Jaqueline to wa\u017cne: \u2013 Dziadkowie nie maj\u0105 grob\u00f3w. To jedyne miejsce, kt\u00f3re o nich przypomina.<\/span><\/p>\n

Jaqueline Hopp, c\u00f3rka Gerharda Kleina, ogl\u0105da w berli\u0144skim Centrum Judaicum wystaw\u0119 ‘Ausgewiesen!’ (Wydaleni) po\u015bwi\u0119con\u0105 \u017bydom deportowanym jesieni\u0105 1938 r. z hitlerowskich Niemiec Materia\u0142 prywatny<\/em><\/span><\/p>\n

Gerhard Klein po wojnie wr\u00f3ci\u0142 do Niemiec, do ocala\u0142ej ciotki. Pozna\u0142 przysz\u0142\u0105 \u017con\u0119, zakocha\u0142 si\u0119 i zosta\u0142. Czu\u0142 si\u0119 tu jak w domu, mimo ciemnej przesz\u0142o\u015bci. Gra\u0142 ju\u017c tylko sporadycznie \u2013 za to kupi\u0142 ma\u0142e kino w Berlinie Zachodnim, niedaleko Wolnego Uniwersytetu. Dba\u0142 o ambitny program, organizowa\u0142 spotkania z re\u017cyserami. Capitol sta\u0142 si\u0119 kultowym kinem dla kilku pokole\u0144 student\u00f3w. Za swoj\u0105 prac\u0119 dosta\u0142 Federalny Krzy\u017c Zas\u0142ugi, najwy\u017csze cywilne odznaczenie. W 1962 r. sta\u0142 si\u0119 obywatelem Niemiec. Po raz pierwszy w \u017cyciu.<\/span><\/p>\n

\n

Wystawa \u201eAusgewiesen!\u201d o losach polskich \u017byd\u00f3w jest otwarta do ko\u0144ca lutego w berli\u0144skim Centrum Judaicum<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Zb\u0105szy\u0144, preludium do zag\u0142ady. 17 tys. \u017byd\u00f3w trafi\u0142o z Niemiec do Polski Agnieszka Hreczuk Zb\u0105szy\u0144, 29 pa\u017adziernika 1938 r. Polscy \u017bydzi tu\u017c po deportacji z Niemiec zgromadzeni na terenie uje\u017cd\u017calni koni w dawnych koszarach wojskowych. (Domena Publiczna) Mogli zabra\u0107 tylko 10 marek i par\u0119 rzeczy do walizki. Bez wyja\u015bnienia, w\u015br\u00f3d krzyk\u00f3w wyprowadzili ich z dom\u00f3w, […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65535"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=65535"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65535\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":65541,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65535\/revisions\/65541"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=65535"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=65535"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=65535"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}