{"id":65614,"date":"2018-12-18T17:09:23","date_gmt":"2018-12-18T15:09:23","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=65614"},"modified":"2018-12-10T14:09:37","modified_gmt":"2018-12-10T12:09:37","slug":"07-09-30","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=65614","title":{"rendered":"Jest rok 1918 i \u017bydzi musz\u0105 zdecydowa\u0107 co dalej. Czy ten kraj b\u0119dzie polsko-\u017cydowski?"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Jest rok 1918 i \u017bydzi musz\u0105 zdecydowa\u0107 co dalej. Czy ten kraj b\u0119dzie polsko-\u017cydowski?<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Dawid Warszawski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Grupa ortodoksyjnych \u017byd\u00f3w na jednej z ulic w Radomiu. Spis powszechny z 1921 r. wykaza\u0142, \u017ce Polska liczy\u0142a 25,67 mln mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142o 2,05 mln \u017byd\u00f3w (8 proc.). Dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej populacja wynosi\u0142a ju\u017c 32,1 mln, a spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska liczy\u0142a prawie 2,5 mln (7,8 proc.) (Fot. NAC)<\/em><\/span><\/p>\n

Ocknijcie si\u0119 wreszcie, bracia- Polacy,\/ By uczci\u0107 prawo w godzinie dziejowej:\/ Wolno\u015b\u0107 przy wsp\u00f3lnej zdob\u0119dziemy pracy,\/ Niech\u0119\u0107 nam obu zgotuje okowy. , Tak w 1915 r. w wierszu zamieszczonym w warszawskiej “Opinii \u017bydowskiej” zwraca\u0142 si\u0119 , “Do przyjaci\u00f3\u0142 Polak\u00f3w” Henryk Heiman<\/strong><\/span><\/p>\n

Pierwsza wojna \u015bwiatowa zmiot\u0142a geopolityczny \u0142ad we wschodniej Europie<\/strong><\/span>.<\/a> Pad\u0142y trzy imperia, odrodzi\u0142y si\u0119, acz w zmienionych granicach, pa\u0144stwa wymazane z mapy przed stuleciem lub dawniej i pojawi\u0142y si\u0119 pa\u0144stwa wcze\u015bniej nieznane. Wszystko to w my\u015bl nowej, triumfuj\u0105cej zasady prawa narod\u00f3w do samostanowienia.<\/span><\/p>\n

Ale z prawem narod\u00f3w do samostanowienia od pocz\u0105tku by\u0142 k\u0142opot. \u201e\u015awietny pomys\u0142. I to znaczy prawo kogo do czego mianowicie?\u201d \u2013 przytomnie spyta\u0142 Lew Trocki, gdy dowiedzia\u0142 si\u0119 o tej zasadzie, po raz pierwszy sformu\u0142owanej przez konferencj\u0119 antywojennej lewicy walcz\u0105cych pa\u0144stw w Zimmerwaldzie w 1915 r. Za swoj\u0105 przyj\u0105\u0142 j\u0105 jednak zar\u00f3wno prezydent USA<\/strong><\/span><\/a> Woodrow Wilson, jak i Lenin<\/a><\/strong><\/span> oraz petersburski sowiet delegat\u00f3w, no i same narody europejskie \u2013 od Alba\u0144czyk\u00f3w po \u017byd\u00f3w. I wtedy zacz\u0119\u0142y si\u0119 k\u0142opoty.<\/span><\/p>\n

Poddani chc\u0105 by\u0107 obywatelami<\/b><\/p>\n

By si\u0119 bowiem samostanowi\u0107, nar\u00f3d musia\u0142 nie tylko by\u0107, ale te\u017c w\u0142ada\u0107 terytorium, kt\u00f3re uznawa\u0142 za swoje i kt\u00f3re za jego uznawa\u0142y inne narody. Dlatego \u017cmudne negocjacje w Wersalu i korekty granic dokonywane na polach bitew. A i tak nie wszystkim si\u0119 uda\u0142o: S\u0142owacy, S\u0142owe\u0144cy czy Ukrai\u0144cy na niepodleg\u0142o\u015b\u0107 czekali a\u017c do ko\u0144ca XX w. i nowego upadku imperi\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Narody nieterytorialne nawet takiej szansy nie mia\u0142y: ani Wilson, ani Lenin ich istnienia nie uwzgl\u0119dnili, gdy og\u0142aszali zasad\u0119 samostanowienia. W Europie \u015arodkowej dotyczy\u0142o to dw\u00f3ch narod\u00f3w: Rom\u00f3w i Sinti, zwanych w\u00f3wczas wsp\u00f3lnie Cyganami, oraz \u017byd\u00f3w. Ich problem rozwi\u0105za\u0107 mia\u0142 wprawdzie wkr\u00f3tce Stalin posuni\u0119ciem prostym jak podpis pod list\u0105 proskrypcyjn\u0105, orzekaj\u0105c, i\u017c \u017ceby by\u0107 narodem, trzeba mie\u0107 terytorium, a wi\u0119c oni narodami nie s\u0105. Ostateczny wniosek wyci\u0105gn\u0105\u0142 za\u015b Hitler, stanowi\u0105c, \u017ce nie tylko nie s\u0105 narodami, lecz w og\u00f3le nie maj\u0105 prawa istnie\u0107 \u2013 i wprowadzi\u0142 swe stanowisko w \u017cycie, a raczej w \u015bmier\u0107.<\/span><\/p>\n

Na razie jest rok 1918 i \u017bydzi musz\u0105 zdecydowa\u0107: co dalej, gdy stary \u0142ad przesta\u0142 istnie\u0107?<\/strong><\/p>\n

Decydowa\u0107 musieli, rzecz jasna, wszyscy, ale ci wszyscy mieli jakie\u015b narodowe przyw\u00f3dztwo lub grupy walcz\u0105ce o to miano, jaki\u015b obszar, gdzie stanowili wi\u0119kszo\u015b\u0107, wi\u0119c niemal automatycznie si\u0119 samostanowili, oraz jak\u0105\u015b pami\u0119\u0107 o \u2013 mniej lub bardziej mitycznej \u2013 wsp\u00f3lnej pa\u0144stwowej przesz\u0142o\u015bci. \u017bydzi takiego przyw\u00f3dztwa nie mieli nawet na szczeblach lokalnych, co dopiero kontynentalnym. Nie mieli te\u017c nigdzie absolutnej wi\u0119kszo\u015bci: co z tego, \u017ce w Lubomlu by\u0142o 94 proc. \u017byd\u00f3w, skoro na ca\u0142ym Wo\u0142yniu \u2013 ledwie 10 proc. A stanowi\u0105cy 69 proc. jego mieszka\u0144c\u00f3w Ukrai\u0144cy byli z kolei ledwie 15-procentow\u0105 mniejszo\u015bci\u0105 w II RP.<\/span><\/p>\n

Mitologia narodowa \u017byd\u00f3w wi\u0105za\u0142a si\u0119 nie tyle z krajem, w kt\u00f3rym mieszkali, ile z innym kontynentem. Syjoni\u015bci \u2013 \u017cydowscy nacjonali\u015bci \u2013 chcieli ich wszystkich tam przeprowadzi\u0107, co lokalnych problem\u00f3w nie rozwi\u0105zywa\u0142o, nawet gdyby by\u0142o realne. Zreszt\u0105 liczna cz\u0119\u015b\u0107 \u017byd\u00f3w ani nie chcia\u0142a by\u0107 narodem w Palestynie<\/strong><\/span><\/a>,<\/strong><\/span> ani by\u0107 narodem w og\u00f3le. Chcieli oni jak przez wieki \u017cy\u0107 pod w\u0142asnym samorz\u0105dem lojalnym wobec w\u0142adzy, bez wtr\u0105cania si\u0119 w jej sprawy i oczekuj\u0105c wzajemno\u015bci. Model ten sta\u0142 si\u0119 anachroniczny na d\u0142ugo przed tym, zanim pad\u0142y imperia: nie tylko w\u0142adza chcia\u0142a, by \u017bydzi spe\u0142niali jej wol\u0119, ale te\u017c sami \u017bydzi coraz bardziej chcieli wp\u0142ywa\u0107 na w\u0142adz\u0119. Nie chcieli by\u0107 kast\u0105 poddanych, lecz obywatelami.<\/span><\/p>\n

Na pewno co\u015b knuj\u0105…<\/b><\/p>\n

A obywatele maj\u0105 r\u00f3\u017cne pogl\u0105dy. Opr\u00f3cz tradycjonalist\u00f3w i syjonist\u00f3w r\u00f3\u017cnych orientacji asymilatorzy g\u0142osili, \u017ce celem \u017byd\u00f3w powinno by\u0107 pe\u0142ne obywatelskie r\u00f3wnouprawnienie, kt\u00f3re poprowadzi ich do asymilacji. Byli wi\u0119c te\u017c nacjonalistami, tyle \u017ce nie narodu, z kt\u00f3rego si\u0119 wywodz\u0105. Socjali\u015bci z kolei uwa\u017cali, \u017ce \u017cadne r\u00f3wnouprawnienie pod w\u0142adz\u0105 kapita\u0142u nic nie da i dopiero w spo\u0142ecze\u0144stwie socjalistycznym \u017bydzi b\u0119d\u0105 wolni i r\u00f3wni. Za wrog\u00f3w mieli nacjonalist\u00f3w \u2013 zar\u00f3wno asymilator\u00f3w, syjonist\u00f3w, jak i tradycjonalist\u00f3w, z kt\u00f3rymi \u0142\u0105czy\u0142o ich jednak wsp\u00f3lne przywi\u0105zanie do kultury \u017cydowskiej i j\u0119zyka jidysz. Tradycjonalist\u00f3w za przeszkod\u0119 do post\u0119pu uwa\u017cali te\u017c jedni i drudzy nacjonali\u015bci.<\/span><\/p>\n

I we\u017a si\u0119 tu teraz przy takim zamieszaniu samostan\u00f3w!<\/span><\/p>\n

Dla wielu nie-\u017byd\u00f3w brak oficjalnego \u017cydowskiego kierownictwa narodowego oznacza\u0142 jedynie to, \u017ce ono istnieje, ale g\u0142\u0119boko ukryte. Bo niemo\u017cliwe, by grupa tak liczna (ok. 9 mln w Europie na pocz\u0105tku XX w.) i miejscami tak wp\u0142ywowa nie mia\u0142a kierownictwa. A skoro kierownictwo jest ukryte \u2013 to \u017bydzi musz\u0105 co\u015b knu\u0107. \u201eProtoko\u0142y m\u0119drc\u00f3w Syjonu\u201d nie stworzy\u0142y antysemickiej mitologii l\u0119ku \u2013 one z niej wyros\u0142y.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi mieli inny od pozosta\u0142ych mniejszo\u015bci stosunek do upad\u0142ych imperi\u00f3w. W wi\u0119kszo\u015bci nienawidzili carskiej Rosji, kt\u00f3ra nie tylko ich dyskryminowa\u0142a prawnie, ale tak\u017ce rozp\u0119tywa\u0142a przeciw nim pa\u0144stwow\u0105 przemoc. Z niepokojem jednak my\u015bleli o konsekwencjach jej rozpadu, kt\u00f3re musia\u0142y nowymi granicami podzieli\u0107 \u017byd\u00f3w, tak jak upadek Austro-W\u0119gier podzieli\u0142 W\u0119gr\u00f3w mi\u0119dzy pa\u0144stwa sukcesorskie i to, co pozosta\u0142o z korony \u015bw. Stefana. \u017bydzi litewscy na przyk\u0142ad, b\u0119d\u0105cy zwart\u0105 spo\u0142eczno\u015bci\u0105 od \u015bredniowiecza, zostali w ko\u0144cu podzieleni mi\u0119dzy cztery pa\u0144stwa. Zarazem jednak mo\u017cna by\u0142o mie\u0107 nadziej\u0119, \u017ce sukcesorzy umo\u017cliwi\u0105 \u017bydom emancypacj\u0119, kt\u00f3rej Rosja odmawia\u0142a.<\/span><\/p>\n

Chlubne tradycje i antysemityzm<\/b><\/p>\n

Mimo fatalnej przesz\u0142o\u015bci rosyjscy \u017bydzi dali si\u0119 unie\u015b\u0107 fali nacjonalistycznego entuzjazmu po wybuchu wojny. Nawet w Warszawie rabinat zanosi\u0142 mod\u0142y o zwyci\u0119stwo \u201enaszej armii\u201d. Taka postawa rych\u0142o os\u0142ab\u0142a w obliczu antysemityzmu, kt\u00f3rym Rosja zareagowa\u0142a na pierwsze kl\u0119ski. Zarazem w Kongres\u00f3wce nadal \u017cywy by\u0142 mit Rzeczypospolitej jako ziemi, gdzie \u017byd\u00f3w nie prze\u015bladowano, oraz patriotyczne tradycje polskich \u017byd\u00f3w symbolizowane przez Berka Joselewicza, rabina Bera Maizelsa czy Micha\u0142a Landego.<\/span><\/p>\n

Rzeczywisto\u015bci nie kszta\u0142towa\u0142y jednak tradycje, lecz polski antysemityzm ujawniony z ca\u0142\u0105 si\u0142\u0105 w Warszawie po wyborach do IV Dumy w 1912 r. G\u0142osy \u017cydowskie, w tym mieszcza\u0144skie, przes\u0105dzi\u0142y o zwyci\u0119stwie kandydata PPS, kt\u00f3ry obieca\u0142 walczy\u0107 o r\u00f3wnouprawnienie \u017byd\u00f3w, nad endekiem. Endecja uzna\u0142a to za dow\u00f3d \u201e\u017cydowskiej wrogo\u015bci wobec wszystkiego co polskie\u201d i odpowiedzia\u0142a bojkotem \u017cydowskich sklep\u00f3w. Ewentualna niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Polski budzi\u0142a wi\u0119c zar\u00f3wno nadzieje, jak i obawy \u2013 podobnie jak ewentualny upadek Rosji.<\/span><\/p>\n

Nadzieje wi\u0105za\u0142y si\u0119 nie tylko z romantyczn\u0105 przesz\u0142o\u015bci\u0105, ale te\u017c z prze\u015bwiadczeniem o wsp\u00f3lnocie interes\u00f3w i los\u00f3w obu narod\u00f3w. To prze\u015bwiadczenie wida\u0107 w zacytowanym na wst\u0119pie wierszu Henryka Heimana.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi kulturalni i niekulturalni<\/b><\/p>\n

W imperium niemieckim \u017bydzi cieszyli si\u0119 obywatelskim r\u00f3wnouprawnieniem i mo\u017cliwo\u015bci\u0105 asymilacji, z czego korzystali. Istnia\u0142y tam ruchy antysemickie, ale libera\u0142owie i pa\u0144stwowcy, \u017cydowscy i nie, byli przekonani, \u017ce to ostatni wysi\u0142ek s\u0142abn\u0105cej reakcji, a przysz\u0142o\u015b\u0107 b\u0119dzie demokratyczna \u2013 i oczywi\u015bcie niemiecka. \u017bydzi niemieccy byli patriotyczni: z p\u00f3\u0142milionowej ludno\u015bci 100 tysi\u0119cy s\u0142u\u017cy\u0142o podczas wojny w wojsku. Zarazem ze wzgl\u0119du na to, \u017ce stanowili nieca\u0142y procent ludno\u015bci, nie d\u0105\u017cyli do uzyskania praw mniejszo\u015bci narodowej.<\/span><\/p>\n

Podzielali przy tym niemieckie uprzedzenia wobec rzekomo prymitywnych Polak\u00f3w oraz niezasymilowanych, a wi\u0119c \u201eniekulturalnych\u201d polskich \u017byd\u00f3w \u2013 Ostjuden. \u017bydzi z zaboru pruskiego nie r\u00f3\u017cnili si\u0119 od reszty niemieckich \u017byd\u00f3w. Niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Polski by\u0142a dla nich, tak jak dla pozosta\u0142ych Niemc\u00f3w, wyobra\u017calna wy\u0142\u0105cznie pod niemieckim nadzorem i na pewno nie kosztem ich kraju. Gdy jednak do niej dosz\u0142o w innych okoliczno\u015bciach, wi\u0119kszo\u015b\u0107 wielkopolskich \u017byd\u00f3w wyemigrowa\u0142a do Niemiec.<\/span><\/p>\n

Prezydium Zjazdu Zwi\u0105zku \u017byd\u00f3w Uczestnik\u00f3w Walk o Niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Polski, kt\u00f3ry obradowa\u0142 w styczniu 1936 r. w sali Rady Miejskiej w Warszawie. Za sto\u0142em w \u015brodku prezes Leon Bregman. Za prezydium poczty sztandarowe. W Legionach Pi\u0142sudskiego \u017bydzi z Galicji stanowili 10 proc., a z Kongres\u00f3wki 4 proc Fot. NAC<\/em><\/span><\/p>\n

Galicyjskie l\u0119ki i nadzieje<\/b><\/p>\n

Najsilniejsze wi\u0119zi \u0142\u0105czy\u0142y \u017byd\u00f3w z Austri\u0105. By\u0142a ona nie tylko pa\u0144stwem prawa, co odr\u00f3\u017cnia\u0142o j\u0105 i Prusy od Rosji, lecz tak\u017ce pa\u0144stwem wielonarodowym i nienarzucaj\u0105cym, inaczej ni\u017c w Prusach, narodowej to\u017csamo\u015bci poddanym. Wi\u0119cej: Austria<\/a> tolerowa\u0142a odr\u0119bne to\u017csamo\u015bci poddanych: od po\u0142owy XIX w. jedna z tych to\u017csamo\u015bci, w\u0119gierska, zyska\u0142a polityczne r\u00f3wnouprawnienie, a imperium Habsburg\u00f3w sta\u0142o si\u0119 monarchi\u0105 podw\u00f3jn\u0105.<\/span><\/p>\n

Gdyby nie wojna, Austria zapewne ewoluowa\u0142aby w stron\u0119 pa\u0144stwa wielonarodowego, w kt\u00f3rym Polacy, a mo\u017ce tak\u017ce Ukrai\u0144cy, Chorwaci i Czesi, mieliby takie prawa jak W\u0119grzy. Ale wiede\u0144ska syjonistyczna \u201eJ\u00fcdische Zeitung\u201d pisa\u0142a w 1916 r., \u017ce na autonomi\u0119 przyznan\u0105 Polakom w Galicji spogl\u0105da \u201ebez rado\u015bci\u201d, pami\u0119taj\u0105c nieprzyjazne stosunki mi\u0119dzy Polakami a \u017bydami <\/i>w Rzeczypospolitej.<\/span><\/p>\n

\u017bydzi jako nar\u00f3d nieterytorialny na autonomi\u0119 nie mogli liczy\u0107, lecz powa\u017cni my\u015bliciele rozwijali koncepcj\u0119 \u201eosobistej autonomii narodowej\u201d, kt\u00f3rej zwie\u0144czeniem by\u0142aby Izba \u017bydowska \u2013 jako cz\u0119\u015b\u0107 struktury pa\u0144stwowej opr\u00f3cz parlament\u00f3w autonomicznych ziem. W Austrii \u017bydzi mogli w pe\u0142ni rozwija\u0107 sw\u0105 potr\u00f3jn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107: politycznie austriaccy, kulturowo zasymilowani \u2013 b\u0105d\u017a nie \u2013 do kt\u00f3rego\u015b z austriackich narod\u00f3w (najcz\u0119\u015bciej niemieckiego, w\u0119gierskiego lub polskiego), lecz pozostaj\u0105cy etnicznie \u017bydami. Dla austriackich \u017byd\u00f3w niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Polski by\u0142aby katastrof\u0105. Oznacza\u0142aby polityczny regres w por\u00f3wnaniu z austriackim liberalizmem (cho\u0107 tak\u017ce w Austrii nasila\u0142y si\u0119 ruchy antysemickie) i zagro\u017cenie ze strony polskiego nacjonalizmu.<\/span><\/b><\/p>\n

Zarazem w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w zasymilowanych do kultury polskiej wskrzeszenie Rzeczypospolitej by\u0142o warto\u015bci\u0105 nadrz\u0119dn\u0105. Widzimy w wyzwoleniu Polski jedyn\u0105 drog\u0119 sprawiedliwego i pomy\u015blnego rozwi\u0105zania kwestii \u017cydowskiej w Polsce <\/i>\u2013 g\u0142osi\u0142a odezwa podpisana przez asymilator\u00f3w z Rady Pa\u0144stwa i parlamentu galicyjskiego oraz przewodnicz\u0105cych gmin z Krakowa, Lwowa i Przemy\u015bla.<\/span><\/p>\n

W Legionach Pi\u0142sudskiego \u017bydzi z Galicji stanowili 10 proc.<\/strong><\/span><\/a>,<\/strong><\/span> a \u017bydzi z Kongres\u00f3wki, kt\u00f3rzy mogli wst\u0119powa\u0107 w ich szeregi po wybuchu wojny, zaledwie 4 proc. \u017bydowscy rzemie\u015blnicy i dostawcy ch\u0119tnie produkowali dla nich mundury i sprz\u0119t, cho\u0107 tu zapewne austriacki patriotyzm pa\u0144stwowy (Legiony by\u0142y w ko\u0144cu cz\u0119\u015bci\u0105 austriackiej armii) by\u0142 r\u00f3wnie wa\u017cny jak nadzieje na polsk\u0105 niepodleg\u0142o\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Judeo-Polonia, pomys\u0142 kul\u0105 w p\u0142ot<\/b><\/p>\n

Odr\u0119bne postawy polityczne \u017byd\u00f3w z trzech zabor\u00f3w zbieg\u0142y si\u0119 jednak, gdy w 1915 r. wojska niemieckie zaj\u0119\u0142y Warszaw\u0119 i reszt\u0119 Kongres\u00f3wki, a rok p\u00f3\u017aniej wsp\u00f3lnie z Austriakami odpar\u0142y rosyjsk\u0105 ofensyw\u0119 gen. Aleksieja Brusi\u0142owa i odbi\u0142y wi\u0119kszo\u015b\u0107 Galicji. Pa\u0144stwa centralne zapowiedzia\u0142y wtedy odtworzenie niepodleg\u0142ej Polski, cho\u0107 pod niemieckim ber\u0142em i w nieokre\u015blonych granicach. Jasne si\u0119 w\u00f3wczas sta\u0142o, \u017ce \u017cydowskie postawy wobec tej perspektywy b\u0119d\u0105 si\u0119 kszta\u0142towa\u0107 jako wypadkowa czterech orientacji politycznych: tradycjonalistycznej, syjonistycznej, socjalistycznej oraz asymilatorskiej, za to z trzech r\u00f3\u017cnych do\u015bwiadcze\u0144 pa\u0144stwowych.<\/span><\/p>\n

Jedn\u0105 z konsekwencji wej\u015bcia Niemc\u00f3w do Warszawy by\u0142o chwilowe wstrzymanie dzia\u0142alno\u015bci antyniemieckiej i antysemickiej przez endecj\u0119 oraz wznowienie publikowania zawieszonej przez Rosjan prasy \u017cydowskiej. \u201eOpinia \u017bydowska\u201d pisa\u0142a: Zaledwie przyw\u00f3dcy endeccy czmychn\u0119li z Warszawy, stolica Polski zmieni\u0142a nagle sw\u00f3j wygl\u0105d. Jakby za dotkni\u0119ciem r\u00f3\u017cd\u017cki czarodziejskiej Warszawa przesuni\u0119ta zosta\u0142a na Zach\u00f3d\u2026 Szersze masy ku swojemu zdziwieniu przekona\u0142y si\u0119, \u017ce zgodne wsp\u00f3\u0142\u017cycie Polak\u00f3w i \u017byd\u00f3w nie tylko w niczym nie nara\u017ca na szwank interes\u00f3w polskich, lecz, przeciwnie, stwarza atmosfer\u0119 mi\u0142ego pokoju i spokoju.<\/i><\/span><\/p>\n

Niemcy znie\u015bli przepisy dyskryminuj\u0105ce \u017byd\u00f3w i traktowali ich na r\u00f3wni z Polakami, co wywo\u0142ywa\u0142o oburzenie \u015brodowisk narodowych. Atmosfer\u0119 podgrza\u0142 jeszcze pomys\u0142, lansowany przez niemieckich syjonist\u00f3w, utworzenia z cz\u0119\u015bci ziem Kongres\u00f3wki pa\u0144stewka zale\u017cnego od Niemiec, w kt\u00f3rym Polacy i \u017bydzi byliby narodami konstytutywnymi, troch\u0119 jak Niemcy i W\u0119grzy w Austro-W\u0119grzech. Celem utworzenia tego tworu, nazwanego przez jego krytyk\u00f3w \u201eJudeo-Poloni\u0105\u201d, mia\u0142a by\u0107 ochrona \u017byd\u00f3w przed polskim nacjonalizmem, a w rzeczywisto\u015bci skuteczniejsza eksploatacja ziem polskich oraz ich germanizacja za po\u015brednictwem m\u00f3wi\u0105cych w jidysz \u017byd\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Pomys\u0142 zarzucono w obliczu oburzenia Polak\u00f3w, braku zainteresowania polskich \u017byd\u00f3w, niech\u0119tnych pr\u00f3bom dominacji nad nimi ich rzekomo bardziej o\u015bwieconych niemieckich pobratymc\u00f3w, oraz s\u0142abych wp\u0142yw\u00f3w politycznych jego tw\u00f3rc\u00f3w w niemieckich elitach w\u0142adzy. Prawicowi publicy\u015bci do dzi\u015b jednak przywo\u0142uj\u0105 go jako dow\u00f3d rzekomego \u017cydowskiego zamachu na polsk\u0105 niepodleg\u0142o\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

W rzeczywisto\u015bci opinia \u017cydowska w Kongres\u00f3wce traktowa\u0142a niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Polski jako nieuchronny rezultat wojny niezale\u017cnie od tego, kto j\u0105 wygra. W 1916 r. s\u0119dziwy syjonistyczny rabin Samuel Pozna\u0144ski wyg\u0142osi\u0142 w Wielkiej Synagodze na T\u0142omackiem<\/strong><\/span><\/a> patriotyczne kazanie w rocznic\u0119 uchwalenia Konstytucji 3 maja, a potem poprowadzi\u0142 ulicami miasta \u017cydowski poch\u00f3d rocznicowy. Najwa\u017cniejsza stawa\u0142a si\u0119 jednak kwestia tego, jakie prawa w przysz\u0142ej Polsce b\u0119d\u0105 przys\u0142ugiwa\u0107 \u017bydom.<\/span><\/p>\n

Ugodowcy i niepokorni<\/b><\/p>\n

Postulat pe\u0142nego r\u00f3wnouprawnienia obywatelskiego by\u0142 traktowany jako oczywisto\u015b\u0107 przez wszystkie partie \u017cydowskie, tym bardziej \u017ce pod okupacj\u0105 niemieck\u0105 \u017bydzi uzyskali emancypacj\u0119. Spory \u2013 mi\u0119dzy partiami \u017cydowskimi oraz mi\u0119dzy nimi a politycznymi reprezentantami Polak\u00f3w \u2013 dotyczy\u0142y tego, czy i jakie prawa kulturalno-narodowe mieliby otrzyma\u0107 polscy \u017bydzi. Tymczasem przeprowadzone latem 1916 r. wybory do Rady Miasta Warszawy, uwa\u017canej za zal\u0105\u017cek przysz\u0142ego parlamentu, podwa\u017cy\u0142y wr\u0119cz to r\u00f3wnouprawnienie.<\/span><\/p>\n

Polskie stronnictwa uzna\u0142y, \u017ce wszystkie partie powinny w nich startowa\u0107 jako jeden blok, by m\u00f3c zajmowa\u0107 jednolite stanowisko wobec okupanta. Wymaga\u0142o to uprzedniej zgody co do podzia\u0142u mandat\u00f3w. Stronnictwa zaprosi\u0142y do bloku tak\u017ce partie \u017cydowskie, ale zastrzeg\u0142y, \u017ce \u017bydzi, stanowi\u0105cy wraz z wojennymi uchod\u017acami<\/a><\/strong><\/span> 40 proc. mieszka\u0144c\u00f3w, nie mog\u0105 liczy\u0107 na reprezentacj\u0119 proporcjonaln\u0105 do liczby ludno\u015bci, lecz jedynie na 15 mandat\u00f3w, czyli jedn\u0105 czwart\u0105.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119kszo\u015b\u0107 stronnictw \u017cydowskich zaakceptowa\u0142a, w imi\u0119 \u201ezgody narodowej\u201d, ten dyskryminuj\u0105cy dyktat. Odrzucili go wspieraj\u0105cy \u017cydowsk\u0105 autonomi\u0119 narodow\u0105 w Polsce fo\u0142ki\u015bci oraz lewicowy Bund, zdobywaj\u0105c odpowiednio dodatkowe \u2013 cztery i jeden mandat. Okaza\u0142o si\u0119, \u017ce cz\u0119\u015b\u0107 \u017cydowskiej opinii nie godzi si\u0119 na ograniczone prawa darowane z \u0142aski. W\u015br\u00f3d nich byli zapewne tak\u017ce tradycjonali\u015bci, cho\u0107 \u2013 jak pisa\u0142a endecka \u201eGazeta Poranna\u201d \u2013 oni zawsze pami\u0119taj\u0105 o tym, i\u017c tu jest polski, a nie polsko-\u017cydowski kraj<\/i>. Gdyby wszyscy byli jak oni, wzdycha\u0142a gazeta, nie by\u0142oby w Polsce miejsca na antysemityzm<\/i>.<\/b><\/span><\/p>\n

Oburzenie fo\u0142kist\u00f3w i bundowc\u00f3w na wyborcz\u0105 ugod\u0119 by\u0142o uzasadnione. \u017bydowscy radni nie byli w stanie wyegzekwowa\u0107 nawet prawa \u017byd\u00f3w w tradycyjnych strojach do przebywania w \u201ereprezentacyjnych\u201d punktach miasta, jak Ogr\u00f3d Krasi\u0144skich, sk\u0105d przegania\u0142a ich stra\u017c miejska.<\/span><\/p>\n

Podstawowa r\u00f3\u017cnica mi\u0119dzy ugodowcami a autonomistami dotyczy\u0142a jednak praw \u017byd\u00f3w w przysz\u0142ej Polsce.<\/span><\/p>\n

Jaka autonomia i czy w og\u00f3le?<\/b><\/p>\n

Fo\u0142ki\u015bci \u017c\u0105dali osobnej organizacji narodowej, kt\u00f3rej mia\u0142a by\u0107 przekazana odpowiednia cz\u0119\u015b\u0107 funduszy pa\u0144stwowych i komunalnych na zaspokojenie \u017cydowskich potrzeb kulturalnych. Podobnie jak fo\u0142ki\u015bci Bund godzi\u0142 postulat \u017cydowskiej autonomii z postaw\u0105 niepodleg\u0142o\u015bciow\u0105: petersburski Sowiet w marcu 1917 r. opowiedzia\u0142 si\u0119 za niepodleg\u0142o\u015bci\u0105 Polski na wniosek bundowca Henryka Ehrlicha. Partia, dzia\u0142aj\u0105ca w imperium rosyjskim, wnet si\u0119 podzieli\u0142a na Bund polski i rosyjski. Drugi przysta\u0142 wkr\u00f3tce w wi\u0119kszo\u015bci do bolszewik\u00f3w, pierwszy w Polsce mi\u0119dzywojennej by\u0142 ostoj\u0105 antykomunistycznej lewicy. Ehrlich za\u015b jako radny Warszawy z\u0142o\u017cy razem z Wiktorem Alterem, drugim przyw\u00f3dc\u0105 Bundu, 17 wrze\u015bnia 1939 r. dow\u00f3dcy sowieckiego czo\u0142gu bezsilny protest wobec pogwa\u0142cenia polskiej suwerenno\u015bci. Obaj zgin\u0105 rozstrzelani w sowieckim wi\u0119zieniu za \u201eszpiegostwo na rzecz Niemiec\u201d.<\/span><\/p>\n

Postulat \u017cydowskiej autonomii odrzuca\u0142y nie tylko wszystkie stronnictwa polskie, ale tak\u017ce \u017cydowscy asymilatorzy i cz\u0119\u015b\u0107 tradycjonalist\u00f3w. Teoretyczne programy, nieurzeczywistnione dot\u0105d nigdzie na \u015bwiecie, has\u0142a o autonomii kulturalnej i prawach \u017cydowskiej mniejszo\u015bci narodowej, s\u0105 wysuwane jako jedyne zbawienie! <\/i>\u2013 pisali za\u0142o\u017cyciele asymilatorskiej Partii R\u00f3wno\u015bci Narodowej \u017byd\u00f3w Polskich. Lecz g\u0142osz\u0105cy te idee zamykaj\u0105 oczy, nie chc\u0105 m\u00f3wi\u0107 o tem, \u017ce takie idee doprowadz\u0105 do zaciek\u0142ych spor\u00f3w i walk na ziemi polskiej\u2026 To niebezpiecze\u0144stwo dla Polski i dla samych \u017byd\u00f3w.<\/i><\/span><\/p>\n

Pomys\u0142 autonomii nieterytorialnej dla mniejszo\u015bci istotnie by\u0142 nowatorski i niesprawdzony.<\/span><\/p>\n

Zreszt\u0105 II RP odm\u00f3wi\u0107 mia\u0142a autonomii terytorialnej nawet mniejszo\u015bciom stanowi\u0105cym lokalnie ponad dwie trzecie ludno\u015bci, jak wspomnianym Ukrai\u0144com na Wo\u0142yniu.<\/strong><\/p>\n

O sensowno\u015bci tej odmowy mo\u017cna debatowa\u0107, zw\u0142aszcza w \u015bwietle wojennych los\u00f3w Wo\u0142ynia, ale prawa narodowe nie by\u0142y w\u00f3wczas cz\u0119\u015bci\u0105 koniecznego pakietu demokratycznego. W mi\u0119dzywojniu nie przyzna\u0142a ich swoim mniejszo\u015bciom nawet Czechos\u0142owacja \u2013 wz\u00f3r demokracji w regionie. Za\u015b dla polskich stronnictw i opinii publicznej postulat ten by\u0142 to\u017csamy z zamachem na pa\u0144stwo polskie, kt\u00f3re rozumiano nie jako pa\u0144stwo Polak\u00f3w i pozosta\u0142ych narod\u00f3w Polsk\u0119 zamieszkuj\u0105cych, lecz po prostu jako pa\u0144stwo Polak\u00f3w.<\/span><\/p>\n

W tym tkwi\u0142o sedno polsko-\u017cydowskiego konfliktu.<\/span><\/p>\n

Co by\u0142o mo\u017cliwe?<\/b><\/p>\n

T\u0119 kwadratur\u0119 ko\u0142a usi\u0142owano rozwi\u0105za\u0107 na poziomie deklaracji. Czo\u0142owy dzia\u0142acz syjonistyczny Apolinary Hartglas stwierdza\u0142: \u201eTen kraj, ta ziemia, nale\u017c\u0105 do narodu polskiego i tylko do narodu polskiego\u201d. Ale zastrzega\u0142, \u017ce to \u201enie wyklucza prawa narodowo\u015bci mniejszych\u2026 do w\u0142asnego samorz\u0105du krajowego z w\u0142asnym j\u0119zykiem urz\u0119dowym\u201d.<\/span><\/p>\n

Przy maksimum dobrej woli z obu stron takie rozwi\u0105zanie mo\u017ce by\u0142oby mo\u017cliwe. Nie mo\u017cna jednak by\u0142o go oczekiwa\u0107 w pa\u0144stwie, w kt\u00f3rym mniejszo\u015bci (z wyj\u0105tkiem \u017byd\u00f3w) w naturalny spos\u00f3b ci\u0105\u017cy\u0142y do swych pa\u0144stw narodowych poza granicami. A wi\u0119kszo\u015b\u0107 tylko dlatego wywalczy\u0142a niepodleg\u0142o\u015b\u0107, \u017ce pa\u0144stwa narodowe, w kt\u00f3rych wcze\u015bniej by\u0142a mniejszo\u015bci\u0105, ponios\u0142y wojenn\u0105 kl\u0119sk\u0119.<\/span><\/p>\n

To nie znaczy\u0142o, \u017ce oczekiwania \u017cydowskie by\u0142y bezzasadne; przeciwnie, jak pokaza\u0142 bieg wydarze\u0144, potrzeba instytucjonalnych gwarancji praw \u017byd\u00f3w w odradzaj\u0105cej si\u0119 Polsce by\u0142a oczywista. Ale by\u0142y nie do spe\u0142nienia, w ka\u017cdym razie na forum wewn\u0119trznym.<\/span><\/p>\n

Dlatego na konferencji wersalskiej i na poprzedzaj\u0105cych j\u0105 konsultacjach dwustronnych dzia\u0142acze \u017cydowscy<\/strong><\/span><\/a> k\u0142adli nacisk na konieczno\u015b\u0107 zagwarantowania w Polsce praw mniejszo\u015bci narodowych, w tym \u017byd\u00f3w, w formie traktatowej. Roman Dmowski z kolei przekonywa\u0142 zachodnich polityk\u00f3w, \u017ce \u017c\u0105dania takie s\u0105 przejawem \u017cydowskiego spisku przeciw Polsce, czym dostarcza\u0142 najmocniejszego potwierdzenia zasadno\u015bci \u017cydowskich obaw.<\/span><\/p>\n

Efektem by\u0142 ma\u0142y traktat wersalski, odbierany w Polsce jako obca ingerencja, nigdy zreszt\u0105 niezrealizowany w pe\u0142ni i wnet wypowiedziany. Tak\u017ce on dla polskich stronnictw, nie tylko endecji, by\u0142 potwierdzeniem, \u017ce \u017bydzi dzia\u0142aj\u0105 przeciw polskim interesom, a dla \u017cydowskich \u2013 \u017ce Polakom nie mo\u017cna ufa\u0107.<\/span><\/p>\n

\u201ePogromy protestacyjne\u201d<\/b><\/p>\n

Du\u017co \u017cyczliwiej do \u017cydowskich postulat\u00f3w odnie\u015b\u0107 si\u0119 mia\u0142y powstaj\u0105ce latem 1918 r. rz\u0105dy Litwy i Ukrainy Zachodniej, poszukuj\u0105ce sojusznik\u00f3w w walce o przetrwanie. Wiedzia\u0142y, \u017ce b\u0119d\u0105 musia\u0142y j\u0105 stoczy\u0107 na du\u017co gorszych warunkach ni\u017c Polacy. W obu rz\u0105dach powsta\u0142y referaty \u017cydowskie, zal\u0105\u017cki obiecywanego \u017bydom samorz\u0105du. Wielu kresowych \u017byd\u00f3w uzna\u0142o, \u017ce z nowych pa\u0144stw te dwa bardziej ni\u017c Polska mog\u0105 zagwarantowa\u0107 im prawa. Gdy jednak Ukrai\u0144ska Republika Ludowa zawar\u0142a z Niemcami pok\u00f3j w Brze\u015bciu, w kt\u00f3rym Berlin przyzna\u0142 jej Che\u0142mszczyzn\u0119, przez Galicj\u0119 i Kongres\u00f3wk\u0119 przetoczy\u0142a si\u0119 fala ponad stu \u201epogrom\u00f3w protestacyjnych\u201d \u2013 w ukrai\u0144skim rz\u0105dzie by\u0142y bowiem tak\u017ce partie \u017cydowskie.<\/span><\/p>\n

W efekcie lwowscy \u017bydzi og\u0142osili neutralno\u015b\u0107 w polsko-ukrai\u0144skiej bitwie o miasto, cho\u0107 po stronie ukrai\u0144skiej walczy\u0142 niewielki oddzia\u0142 syjonistyczny, a po stronie polskiej \u2013 \u017cydowscy ochotnicy. Postawa inna ni\u017c neutralno\u015b\u0107 oznacza\u0142aby \u015bmiertelne zagro\u017cenie dla \u017byd\u00f3w mieszkaj\u0105cych po niew\u0142a\u015bciwej stronie frontu. Potwierdzi\u0142o si\u0119 to, gdy polskie wojska, uznawszy obecno\u015b\u0107 oddzia\u0142u syjonist\u00f3w po stronie wroga za naruszenie neutralno\u015bci, urz\u0105dzi\u0142y w mie\u015bcie pogrom, w kt\u00f3rym zgin\u0119\u0142y 72 osoby.<\/span><\/p>\n

Podobnie by\u0142o w Wilnie, gdzie \u017bydzi wi\u0119ksze nadzieje wi\u0105zali z obietnic\u0105 autonomii wydan\u0105 w Kownie ni\u017c z og\u0142oszonym w Warszawie kategorycznym jej odrzuceniem. Gdy do miasta wesz\u0142y wojska gen. Lucjana \u017beligowskiego, w pogromie \u2013 motywowanym rzekomymi bolszewickimi sympatiami \u017byd\u00f3w \u2013 zgin\u0119\u0142o kilkadziesi\u0105t os\u00f3b.<\/span><\/p>\n

Ale polskie pogromy ust\u0119powa\u0142y skal\u0105 zbrodniom pope\u0142nianym przez innych uczestnik\u00f3w wojen na Kresach. Gdy w Rydze negocjowano w 1912 r. wschodni\u0105 granic\u0119 Polski, dziesi\u0105tki \u017cydowskich gmin s\u0142a\u0142y b\u0142agalne supliki, by wej\u015b\u0107 w sk\u0142ad II RP. Analogicznie na zachodzie miejscowi \u017bydzi masowo opowiadali si\u0119 w referendach za Niemcami, licz\u0105c na bezpiecze\u0144stwo, kt\u00f3re zapewni lepiej zorganizowane pa\u0144stwo.<\/span><\/p>\n

Jednych i drugich czeka\u0142 zaw\u00f3d, bo \u2013 jak si\u0119 okaza\u0142o \u2013 mniej niebezpieczne dla \u017byd\u00f3w okaza\u0142o si\u0119 \u017cycie na peryferiach kontynentu ni\u017c w jego sercu. Krwawy paradoks polega\u0142 na tym, \u017ce przed 1939 r. niesprawiedliwa i coraz bardziej antysemicka II RP by\u0142a mimo wszystko najmniej niedobrym miejscem dla \u017byd\u00f3w \u2013 p\u00f3ki jeszcze istnia\u0142a.<\/span><\/p>\n

\n
<\/p>\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

 <\/p>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Jest rok 1918 i \u017bydzi musz\u0105 zdecydowa\u0107 co dalej. Czy ten kraj b\u0119dzie polsko-\u017cydowski? Dawid Warszawski Grupa ortodoksyjnych \u017byd\u00f3w na jednej z ulic w Radomiu. Spis powszechny z 1921 r. wykaza\u0142, \u017ce Polska liczy\u0142a 25,67 mln mieszka\u0144c\u00f3w, w\u015br\u00f3d kt\u00f3rych by\u0142o 2,05 mln \u017byd\u00f3w (8 proc.). Dziesi\u0119\u0107 lat p\u00f3\u017aniej populacja wynosi\u0142a ju\u017c 32,1 mln, a spo\u0142eczno\u015b\u0107 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65614"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=65614"}],"version-history":[{"count":4,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65614\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":65948,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/65614\/revisions\/65948"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=65614"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=65614"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=65614"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}