{"id":66100,"date":"2018-12-24T17:09:54","date_gmt":"2018-12-24T15:09:54","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=66100"},"modified":"2018-12-18T09:24:21","modified_gmt":"2018-12-18T07:24:21","slug":"24-09-35","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=66100","title":{"rendered":"Ocaleni z Hotelu Polskiego"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Ocaleni z Hotelu Polskiego<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Pawe\u0142 Smole\u0144ski<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Hotel Polski przy ul. D\u0142ugiej 29 na fotografii anonimowego autora wykonanej najprawdopodobniej w 1941 r. Podczas powstania warszawskiego wybudowany w 1808 r. budynek zosta\u0142 niemal ca\u0142kowicie zniszczony, ocala\u0142 tylko front. Odbudowano go po wojnie, dzi\u015b r\u00f3wnie\u017c jest hotelem i zachowa\u0142 star\u0105 nazw\u0119<\/em><\/span><\/p>\n

Wielu warszawskich \u017byd\u00f3w podczas okupacji szuka\u0142o ratunku w Hotelu Polskim przy D\u0142ugiej, gdzie – jak wierzyli – mo\u017cna by\u0142o kupi\u0107 dokumenty neutralnych pa\u0144stw i dzi\u0119ki nim wydosta\u0107 si\u0119 z kraju. Przez hotel przewin\u0119\u0142o si\u0119 ok. 2,5 tys. \u017byd\u00f3w, ale prze\u017cy\u0142o ok. 300<\/strong><\/span><\/p>\n

Z dr Agnieszk\u0105 Hask\u0105 ( antropolo\u017cka kultury, socjolo\u017cka, pracuje Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w PAN, autorka m.in. ksi\u0105\u017cki \u201e\u00bbJestem \u017bydem, chc\u0119 wej\u015b\u0107\u00ab. Hotel Polski, 1943\u201d, Warszawa 2006 r.) rozmawia Pawe\u0142 Smole\u0144ski <\/i><\/span><\/p>\n

PAWE\u0141 SMOLE\u0143SKI: Opowie\u015b\u0107 o Hotelu Polskim w Warszawie, gdzie w 1943 r. \u017bydzi szukali szansy na prze\u017cycie, to historia tragiczna, cho\u0107 jej prapocz\u0105tk\u00f3w mo\u017cna szuka\u0107 w wielkiej mi\u0142o\u015bci.<\/strong><\/p>\n

DR AGNIESZKA HASKA: Wszystko zacz\u0119\u0142o si\u0119 w 1938 r. w G\u00f3rze Kalwarii, gdzie odbywa\u0142 si\u0119 \u015blub c\u00f3rki rabina Abrahama Mordechaja Altera ze znanego i wp\u0142ywowego rodu chasydzkiego Ger. Na uroczysto\u015b\u0107 przyjecha\u0142a ca\u0142a ortodoksyjna \u015bmietanka Europy, m.in. Eli Sternbuch ze znakomitej rodziny ze Szwajcarii. Na weselu zobaczy\u0142 pann\u0119 z Warszawy o imieniu Guta i zakocha\u0142 si\u0119 na zab\u00f3j. Dlatego w wakacje 1939 r. Eli pojawi\u0142 si\u0119 zn\u00f3w w Polsce, tym razem z o\u015bwiadczynami. Pierwsze kroki skierowa\u0142 do rodzic\u00f3w Guty, kt\u00f3rzy byli zachwyceni propozycj\u0105 ma\u0142\u017ce\u0144stwa, jednak panny nie by\u0142o w Warszawie, wi\u0119c Eli pojecha\u0142 za ni\u0105 a\u017c do Zakopanego. Ale Guta mia\u0142a mn\u00f3stwo absztyfikant\u00f3w, wi\u0119c Eli dosta\u0142 kosza, co nie znaczy, \u017ce si\u0119 odkocha\u0142.<\/strong><\/span><\/p>\n

Gdy wybuch\u0142a wojna, ze Szwajcarii wysy\u0142a\u0142 Gucie paczki do warszawskiego getta. Guta wspomina\u0142a, \u017ce s\u0142a\u0142 np. puszki z sardynkami, a ona z matk\u0105 sprzedawa\u0142a je na czarnym rynku. Tak Eli uratowa\u0142 Gucie \u017cycie. A r\u00f3wnolegle na ca\u0142ym \u015bwiecie \u017bydzi zacz\u0119li poszukiwa\u0107 dr\u00f3g, by pom\u00f3c rodakom w okupowanej Polsce, a najlepiej niekt\u00f3rych jako\u015b z niej wydosta\u0107.<\/span><\/p>\n

Rodzina Sternbuch\u00f3w za\u0142o\u017cy\u0142a w Szwajcarii stowarzyszenie HIJEFS; pocz\u0105tkowo wysy\u0142a\u0142o paczki uciekinierom z okupowanej Polski, kt\u00f3rzy znale\u017ali si\u0119 w Szanghaju. Pomaga\u0142 r\u00f3wnie\u017c by\u0142y pose\u0142 na Sejm RP Abraham Silberschein, kt\u00f3ry zorganizowa\u0142 Komitet Pomocy RELICO, oraz kupiec Chaim Eiss, jeden z lider\u00f3w Agudat Israel. R\u00f3\u017cnymi drogami dochodzi\u0142y do nich wiadomo\u015bci, \u017ce \u017bydzi maj\u0105cy obywatelstwo niekt\u00f3rych kraj\u00f3w wrogich Rzeszy lub pa\u0144stw neutralnych pod okupacj\u0105 nie podlegaj\u0105 wszystkim niemieckim zarz\u0105dzeniom: nie musz\u0105 nosi\u0107 opasek z gwiazd\u0105 Dawida czy mog\u0105 swobodnie wychodzi\u0107 z getta. Na pocz\u0105tku wojny dzi\u0119ki zagranicznym dokumentom i oczywi\u015bcie \u0142ap\u00f3wkom mo\u017cna by\u0142o nawet wyjecha\u0107 z okupowanej Polski. W ten spos\u00f3b np. rodzina rabina Altera w 1940 r. opu\u015bci\u0142a Warszaw\u0119: dostali wizy w\u0142oskie, pojechali do Triestu, a stamt\u0105d pop\u0142yn\u0119li do Palestyny.<\/span><\/p>\n

Powsta\u0142 wi\u0119c plan, aby za\u0142atwi\u0107 po\u0142udniowoameryka\u0144skie paszporty dla \u017byd\u00f3w w okupowanej Polsce. W tej sprawie \u017cydowskie organizacje ze Szwajcarii skontaktowa\u0142y si\u0119 z polskim poselstwem w Bernie, a \u015bci\u015blej \u2013 z Juliuszem K\u00fchlem, \u017bydem zatrudnionym przez ambasadora Aleksandra \u0141adosia do kontakt\u00f3w ze \u015brodowiskami \u017cydowskimi. K\u00fchl mia\u0142 znakomite kontakty, podobnie jak \u0141ado\u015b. Poniewa\u017c znali si\u0119 z konsulami honorowymi Paragwaju czy Hondurasu w Szwajcarii, zacz\u0119li za\u0142atwia\u0107 dokumenty.<\/span><\/p>\n

Jeden z pierwszych paszport\u00f3w, wys\u0142any jesieni\u0105 1941 r., by\u0142 dla Guty. Inny wys\u0142ano do Lwowa do rodziny znanego rabina Weingorta; jego syn, przyjaciel Sternbuch\u00f3w, pr\u00f3bowa\u0142 w ten spos\u00f3b wydosta\u0107 rodzin\u0119, \u017ceby mog\u0142a uczestniczy\u0107 w jego \u015blubie w Szwajcarii. Nie wiedzia\u0142, niestety, \u017ce znajduj\u0105 si\u0119 oni w getcie w Warszawie; poza tym wyjazd by\u0142 ju\u017c wtedy niemo\u017cliwy. Ale \u017bydzi \u2013 posiadacze paszport\u00f3w po\u0142udniowoameryka\u0144skich czy Stan\u00f3w Zjednoczonych \u2013 wci\u0105\u017c nie podlegali wszystkim zarz\u0105dzeniom w\u0142adz okupacyjnych. Wiemy, \u017ce w 1941 r. w getcie warszawskim takich os\u00f3b by\u0142o 715. Cz\u0119\u015b\u0107 z nich przed tzw. akcj\u0105 likwidacyjn\u0105 latem 1942 r. zabrano na Pawiak i internowano. By\u0142a mi\u0119dzy nimi w\u0142a\u015bnie Guta i jej matka, ale te\u017c nastolatka Miriam Wattenberg, kt\u00f3rej pami\u0119tnik wydany w Nowym Jorku w 1945 r. pod nazwiskiem Mary Berg by\u0142 pierwszym opublikowanym \u015bwiadectwem \u017cycia w warszawskim getcie.<\/span><\/p>\n

Ta grupa wyjecha\u0142a na pocz\u0105tku 1943 r. do obozu w Vittel, kurortu zamienionego w miejsce internowania. Znajdowali si\u0119 tam nie tylko \u017bydzi, ale tak\u017ce np. Francuzi z obywatelstwem brytyjskim czy Amerykanie. Vittel po koszmarze getta \u2013 jak pisa\u0142a w pami\u0119tniku Miriam \u2013 by\u0142o rajem. Z obozu wysy\u0142aj\u0105 kartki pocztowe, \u017ce w Vittel jest luksusowo, \u017ce maj\u0105 co je\u015b\u0107. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, w 1944 r. niekt\u00f3rzy doczekali si\u0119 wymiany na je\u0144c\u00f3w niemieckich internowanych przez aliant\u00f3w; rodzina Wattenberg\u00f3w, kt\u00f3ra mia\u0142a ameryka\u0144skie obywatelstwo, w marcu 1944 r. wyp\u0142yn\u0119\u0142a z Lizbony do Nowego Jorku.<\/span><\/p>\n

Pomys\u0142 zakochanego Eliego wypali\u0142.<\/strong><\/p>\n

\u2013 I dlatego \u017cydowskie organizacje w Szwajcarii oraz poselstwo polskie w Bernie zacz\u0119\u0142y za\u0142atwia\u0107 dokumenty pa\u0144stw po\u0142udniowoameryka\u0144skich \u017bydom w okupowanej Europie \u2013 nie tylko polskim, ale r\u00f3wnie\u017c holenderskim. Z gett przychodzi\u0142y r\u00f3\u017cnymi kana\u0142ami listy z danymi osobowymi i ze zdj\u0119ciami; w drug\u0105 stron\u0119 sz\u0142y paszporty i promesy, czyli przyrzeczenia obywatelstwa. To trwa\u0142o co najmniej do po\u0142owy 1943 r. Dokumenty dociera\u0142y do Warszawy, Krakowa, B\u0119dzina czy Bielska. Najwi\u0119cej wys\u0142ano do Warszawy \u2013 ale kiedy wreszcie tam dotar\u0142y, nie by\u0142o komu ich odebra\u0107, bo wi\u0119kszo\u015b\u0107 adresat\u00f3w zgin\u0119\u0142a latem 1942 r. w Treblince. Wybuch\u0142o powstanie w getcie, a papiery le\u017ca\u0142y na poczcie na ul. Ludwika Zamenhofa 19, czyli tam, gdzie jest dzisiaj muzeum Polin.<\/span><\/p>\n

Dokumentami zainteresowa\u0142o si\u0119 dw\u00f3ch \u017cydowskich kolaborant\u00f3w: Lolek Skosowski i Adam \u017burawin. Czy oni zaproponowali sp\u00f3\u0142k\u0119 warszawskiemu gestapo, czy Niemcy przej\u0119li dokumenty? Tego nie wiemy. Ale biznes si\u0119 kr\u0119ci\u0142. Moim zdaniem to ci dwaj przej\u0119li dokumenty i postanowili zarobi\u0107. Sprawa w ko\u0144cu by\u0142a prawie legalna z niemieckiego punktu widzenia, gdy\u017c akcja wymiany niemieckich je\u0144c\u00f3w za obywateli innych pa\u0144stw zosta\u0142a zatwierdzona przez Berlin<\/a><\/strong><\/span>, rachunki musia\u0142y si\u0119 zgadza\u0107, a dokumenty by\u0142y bezpa\u0144skie. Tak zacz\u0105\u0142 si\u0119 handel.<\/span><\/p>\n

Nagle wi\u0119c w Warszawie pojawi\u0142a si\u0119 wiadomo\u015b\u0107, \u017ce mo\u017cna kupi\u0107 dokumenty pa\u0144stw po\u0142udniowoameryka\u0144skich, a ich posiadacze maj\u0105 szans\u0119 wyjecha\u0107 z okupowanej Polski do specjalnego obozu. Tam szcz\u0119\u015bliwcy b\u0119d\u0105 czeka\u0107 na wymian\u0119 za je\u0144c\u00f3w niemieckich internowanych przez aliant\u00f3w. Ci, kt\u00f3rzy zd\u0105\u017cyli odebra\u0107 dokumenty przed powstaniem w getcie, np. poeta Icchak Kacenelson, autor poematu \u201ePie\u015b\u0144 o zamordowanym narodzie \u017cydowskim\u201d, znalaz\u0142 si\u0119 w hotelu Royal na Chmielnej 31, gdzie internowanych by\u0142o oko\u0142o 70 os\u00f3b. 18 maja 1943 r. 64 z nich zosta\u0142o wywiezionych do Vittel.<\/span><\/p>\n

Poniewa\u017c do hotelu Royal zacz\u0119\u0142o si\u0119 zg\u0142asza\u0107 coraz wi\u0119cej \u017byd\u00f3w, wi\u0119c Niemcy potrzebowali wi\u0119kszego budynku. St\u0105d wzi\u0105\u0142 si\u0119 Hotel Polski przy D\u0142ugiej 29. To by\u0142o wiosn\u0105 1943 r. miejsce owiane legend\u0105 w\u015br\u00f3d \u017byd\u00f3w ukrywaj\u0105cych si\u0119 po tzw. stronie aryjskiej. Ju\u017c by\u0142o po powstaniu, a Warszaw\u0119 oficjalnie og\u0142oszono \u201eJudenrein\u201d \u2013 miastem wolnym od \u017byd\u00f3w. I nagle pojawi\u0142a si\u0119 szansa na wyjazd z Polski. Nawiasem m\u00f3wi\u0105c, budynek Hotelu Polskiego odbudowano po wojnie; ma nawet ten sam adres i wci\u0105\u017c mo\u017cna tam przenocowa\u0107. Ma jedne z najta\u0144szych pokoi w centrum Warszawy.<\/span><\/p>\n

Kto pu\u015bci\u0142 w obieg wiadomo\u015b\u0107 o dokumentach ratuj\u0105cych \u017cycie?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Jak ka\u017cdej plotki nie mo\u017cna jej przypisa\u0107 konkretnemu autorowi, ale pojawia si\u0119 we wszystkich niemal wspomnieniach \u017byd\u00f3w ukrywaj\u0105cych si\u0119 wtedy w Warszawie. A brzmi tak: na ulicy D\u0142ugiej 29 jest Hotel Polski, mo\u017cna tam p\u00f3j\u015b\u0107 i kupi\u0107 dokumenty gwarantuj\u0105ce bezpiecze\u0144stwo. Ludzie wi\u0119c id\u0105 tam, kupuj\u0105 papiery Hondurasu, Paragwaju, Peru, Kostaryki za grube pieni\u0105dze \u2013 bi\u017cuteria, z\u0142oto, dolary, od 30 do 300 tys. z\u0142 za dokument. We wspomnieniach wygl\u0105da to bardzo r\u00f3\u017cnie.<\/span><\/p>\n

O pobycie w Hotelu Polskim opowiada\u0142 mi pisarz Uri Orlev, czyli Jurek Or\u0142owski. Jego wspomnienia s\u0105 szczeg\u00f3lnie wstrz\u0105saj\u0105ce, gdy\u017c przywo\u0142uje on pami\u0119\u0107 dziecka. Orlev potrafi napisa\u0107 o warszawskim getcie, \u017ce by\u0142 to najlepszy czas jego dzieci\u0144stwa, gdy\u017c \u2013 p\u00f3ki Niemcy nie zamordowali jego matki \u2013 by\u0142a zawsze w domu, bo nie pracowa\u0142a, on nie chodzi\u0142 do szko\u0142y, kt\u00f3rej przed wojn\u0105 nienawidzi\u0142. S\u0142owem \u2013 Hotel Polski to by\u0142y dla Orleva niemal wakacje.<\/span><\/p>\n

\u2013 Wed\u0142ug niekt\u00f3rych relacji wygl\u0105da\u0142o to nawet tak, \u017ce do bramy Hotelu Polskiego puka\u0142 cz\u0142owiek, m\u00f3wi\u0142: \u201eJestem \u017bydem\u201d, by\u0142 wpuszczany do \u015brodka, p\u0142aci\u0142 za papiery, a wok\u00f3\u0142 przechadzali si\u0119 \u017bydzi bez opasek, rozmawiali, \u015bmiali si\u0119. Od Skosowskiego i \u017burawina kupowa\u0142o si\u0119 dokumenty, a niemiecka komisja wci\u0105ga\u0142a ludzi na list\u0119 do wyjazdu. Paszporty by\u0142y wystawiane na cudze nazwiska, ze zdj\u0119ciami obcych ludzi, wi\u0119c w Hotelu Polskim dopisywano fikcyjnych cz\u0142onk\u00f3w rodziny. Ludzie uczyli si\u0119 nowej to\u017csamo\u015bci.<\/span><\/p>\n

Hotel Polski wygl\u0105da\u0142 jak miejsce, gdzie panuje jaki\u015b przedsmak wolno\u015bci. To nie ziemianka w piwnicy lub szafa; to nadzieja na wydostanie si\u0119 z piek\u0142a. Ukrywaj\u0105cy si\u0119 mieli dylemat: i\u015b\u0107 do hotelu czy nie i\u015b\u0107, bo przecie\u017c mo\u017ce to by\u0107 kolejna niemiecka pu\u0142apka. Na D\u0142ugiej pojawiali si\u0119 r\u00f3wnie\u017c ludzie, kt\u00f3rzy nie mieli si\u0119 gdzie podzia\u0107, bo np. spali\u0142y im si\u0119 kryj\u00f3wki.<\/span><\/p>\n

W hotelu by\u0142 jeszcze trzeci wa\u017cny cz\u0142owiek \u2013 ciesz\u0105cy si\u0119 wielkim szacunkiem i zaufaniem przedwojenny dyrektor warszawskiego oddzia\u0142u Jointu, za\u0142o\u017conej w USA<\/a> \u017cydowskiej organizacji pomocowej, Dawid Guzik, kt\u00f3ry widzia\u0142 w zagranicznych papierach mo\u017cliwo\u015b\u0107 ratunku. Wysy\u0142a\u0142 do Agencji \u017bydowskiej pro\u015bby o ratunek i dostawa\u0142 certyfikaty umo\u017cliwiaj\u0105ce emigracj\u0119 do Palestyny. Na gie\u0142dzie w Hotelu Polskim by\u0142y to papiery najni\u017cszej warto\u015bci. Tych oko\u0142o 270 certyfikat\u00f3w Guzik rozda\u0142 za darmo, wi\u0119c mo\u017ce dlatego uwa\u017cano, \u017ce paszport z Kostaryki lub Paragwaju jest lepszy.<\/span><\/p>\n

Ile by\u0142o tych prawdziwych-lewych po\u0142udniowoameryka\u0144skich dokument\u00f3w?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Wiemy, \u017ce do okupowanej Polski ze Szwajcarii wys\u0142ano ok. 1,8 tys. dokument\u00f3w. Przez hotel przewin\u0119\u0142o si\u0119 w przybli\u017ceniu 2,5 tys. os\u00f3b. Szacuje si\u0119, \u017ce likwidacj\u0119 getta warszawskiego prze\u017cy\u0142o 25-30 tys. Z grubsza co dziesi\u0105ty mia\u0142 wi\u0119c szans\u0119 trafi\u0107 do Hotelu Polskiego.<\/span><\/p>\n

Pierwszy transport z Hotelu, oko\u0142o 1,8 tys. os\u00f3b, odjecha\u0142 z Warszawy z Dworca Gda\u0144skiego do Bergen-Belsen 5 lipca 1943 r. Bergen-Belsen jeszcze nie by\u0142o strasznym obozem koncentracyjnym, jaki znamy z brytyjskich zdj\u0119\u0107 zrobionych tu\u017c po wyzwoleniu w 1945 r., lecz miejscem dla internowanych \u017byd\u00f3w cudzoziemc\u00f3w. \u017bydzi jechali normalnym poci\u0105giem z przedzia\u0142ami, ka\u017cdy mia\u0142 miejsce siedz\u0105ce. Ale ju\u017c 13 lipca hotel zosta\u0142 otoczony przez Niemc\u00f3w. Rano zosta\u0142 sformowany drugi transport, lecz po po\u0142udniu hotel by\u0142 ju\u017c zamkni\u0119ty.<\/span><\/p>\n

Dlaczego?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Sko\u0144czy\u0142y si\u0119 dokumenty, a i afera przybra\u0142a zbyt du\u017ce rozmiary. Ci, kt\u00f3rzy zostali w hotelu bez dokument\u00f3w \u2013 oko\u0142o 400 os\u00f3b \u2013 zostali wywiezieni na Pawiak. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 z nich Niemcy dwa dni p\u00f3\u017aniej rozstrzelali w ruinach getta. Od tego momentu przekazywana z ust do ust wie\u015b\u0107 o Hotelu Polskim zmienia si\u0119: to jednak by\u0142a pu\u0142apka, bo jednych wywieziono w nieznane, a reszt\u0119 zamordowano.<\/span><\/p>\n

Kto pojecha\u0142 w transportach na Zach\u00f3d?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Od elit do kolaborant\u00f3w. Np. syn i \u017cona Abrahama Gancwajcha, szefa tzw. Trzynastki, jak mieszka\u0144cy getta nazywali oficjalny urz\u0105d do walki z lichw\u0105 i ze spekulacj\u0105, kt\u00f3ry naprawd\u0119 by\u0142 agentur\u0105 gestapo. Ale by\u0142 r\u00f3wnie\u017c pisarz Jehoszua Perle, znany dzia\u0142acz syjonistyczny Menachem Kirszenbaum, \u017co\u0142nierze \u017bydowskiej Organizacji Bojowej i \u017bydowskiego Zwi\u0105zku Wojskowego \u2013 oni podobno dostali dokumenty za darmo.<\/span><\/p>\n

Zreszt\u0105 mniej wi\u0119cej w tym samym czasie trwa wok\u00f3\u0142 tych dokument\u00f3w kontredans dyplomatyczny. Niemcy zacz\u0119li weryfikowa\u0107 ich autentyczno\u015b\u0107, zwracali si\u0119 do rz\u0105d\u00f3w pa\u0144stw po\u0142udniowoameryka\u0144skich z pro\u015bb\u0105 o potwierdzenie obywatelstwa uwi\u0119zionych \u017byd\u00f3w. A one odpowiada\u0142y: nic na ten temat nie wiemy. Paszporty wydawali przecie\u017c g\u0142\u00f3wnie konsulowie honorowi \u2013 i to w du\u017cej mierze za \u0142ap\u00f3wki. W rezultacie szwajcarska policja wszcz\u0119\u0142a w tej sprawie \u015bledztwo. Notabene, pieni\u0105dze na \u0142ap\u00f3wki pochodzi\u0142y od organizacji \u017cydowskich w Stanach, za\u015b informacje za ocean sz\u0142y polskimi kana\u0142ami dyplomatycznymi; z poselstwa w Bernie via Londyn do konsulatu w Nowym Jorku.<\/span><\/p>\n

Przecie\u017c po tych dokumentach i ludziach im przypisanych musia\u0142o by\u0107 wida\u0107, \u017ce to wszystko lipa.<\/strong><\/span><\/p>\n

\u2013 Dokumenty by\u0142y oryginalne, ale podczas ich weryfikacji okazywa\u0142o si\u0119, \u017ce a to zdj\u0119cia si\u0119 nie zgadzaj\u0105, a to wnuczek jest w wieku dziadka lub starszy, \u017ce dopisano nowe nazwiska. \u017bydowskie organizacje, chc\u0105c ratowa\u0107 internowanych, naciska\u0142y wi\u0119c wszelkimi dost\u0119pnymi sposobami g\u0142\u00f3wnie na polityk\u00f3w ameryka\u0144skich, \u017ceby przekonali oni rz\u0105dy Paragwaju i Hondurasu do potwierdzania paszport\u00f3w. W tym momencie okaza\u0142o si\u0119, jak wiele warte by\u0142y najgorsze papiery, czyli palesty\u0144skie certyfikaty, bo w\u0142adze brytyjskie od razu potwierdzi\u0142y ich autentyczno\u015b\u0107, cho\u0107 przecie\u017c by\u0142y za\u0142atwiane poniek\u0105d na lewo.<\/span><\/p>\n

Pod koniec pa\u017adziernika 1943 r. z Bergen-Belsen wyjecha\u0142 transport 1,8 tys. os\u00f3b. Byli przekonani, \u017ce jad\u0105 na wymian\u0119, tymczasem poci\u0105g stan\u0105\u0142 w Auschwitz. Na rampie w Birkenau wi\u0119\u017aniowie pytali, gdzie s\u0105. S\u0142yszeli nazw\u0119 Auschwitz, a przecie\u017c wiedzieli, co to znaczy. W rozbieralni przy komorach gazowych dosz\u0142o do buntu. Wed\u0142ug legendy osob\u0105, kt\u00f3ra go podnios\u0142a, by\u0142a tancerka<\/a> Franciszka Man\u00f3wna, bardzo znana przed wojn\u0105, w getcie nie mia\u0142a jednak zbyt dobrej reputacji; jej brat i m\u0105\u017c byli kolaborantami i \u2013 by\u0107 mo\u017ce \u2013 ona r\u00f3wnie\u017c. Doskoczy\u0142a do esesmana \u2013 nazywa\u0142 si\u0119 Schilinger \u2013 wyrwa\u0142a mu pistolet z kabury i zastrzeli\u0142a go.<\/span><\/p>\n

Po tym transporcie odjecha\u0142y z Bergen-Belsen jeszcze dwa \u2013 \u0142\u0105cznie 350 os\u00f3b.<\/span><\/p>\n

Icchak Kacenelson pojecha\u0142 do Auschwitz w\u0142a\u015bnie z Vittel.<\/strong><\/p>\n

\u2013 Bo tam r\u00f3wnie\u017c Niemcy sprawdzali dokumenty. Wyjecha\u0142y stamt\u0105d wiosn\u0105 1944 r. dwa transporty z 214 osobami. USA ci\u0105gle naciska\u0142y na kraje Ameryki Po\u0142udniowej i kiedy do ambasady szwajcarskiej w Berlinie nadesz\u0142o ostateczne potwierdzenie obywatelstwa internowanych \u017byd\u00f3w, by\u0142o ju\u017c za p\u00f3\u017ano. Kilka dni wcze\u015bniej z Vittel odszed\u0142 ostatni transport.<\/span><\/p>\n

S\u0142owem \u2013 prze\u017cyli ci, kt\u00f3rym zweryfikowano pozytywnie paszporty, lub ludzie z certyfikatami palesty\u0144skimi potwierdzonymi przez Wielk\u0105 Brytani\u0119. Np. nie pojecha\u0142 do Auschwitz nafciarz i w\u0142a\u015bciciel kin w Meksyku Jakub Grand, kt\u00f3ry w 1939 r. by\u0142 na wakacjach w Polsce. Zmar\u0142 przed wyzwoleniem w Bergen-Belsen, gdzie na warunki obozowe i tyfus<\/a>na\u0142o\u017cy\u0142a si\u0119 bardzo ci\u0119\u017cka zima z 1944 na 1945 r. Ale te\u017c szwajcarskim organizacjom \u017cydowskim via Czerwony Krzy\u017c uda\u0142o si\u0119 wysy\u0142a\u0107 do obozu paczki. To uratowa\u0142o wi\u0119\u017ani\u00f3w, np. Uriego Orleva. Szacuje si\u0119, \u017ce w sumie z wywiezionych przez Hotel Polski prze\u017cy\u0142o ok. 300 os\u00f3b. Znamy ich nazwiska, lecz w wi\u0119kszo\u015bci nie znamy prawdziwych nazwisk zamordowanych. Mo\u017cna je odtwarza\u0107 tylko z pami\u0119ci \u015bwiadk\u00f3w.<\/span><\/p>\n

Jaki jest udzia\u0142 dyplomacji polskiej w Szwajcarii w organizowaniu dokument\u00f3w dla \u017byd\u00f3w?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Wykona\u0142a kawa\u0142 dobrej roboty, g\u0142\u00f3wnie ze wzgl\u0119du na ambasadora Aleksandra \u0141adosia i Juliusza K\u00fchla, cho\u0107 w\u0142\u0105czono w akcj\u0119 ca\u0142e poselstwo. To by\u0142a bardzo wa\u017cna rola, ale tylko jeden z element\u00f3w o wiele wi\u0119kszej uk\u0142adanki, ze szwajcarskimi i z ameryka\u0144skimi \u017bydami w rolach g\u0142\u00f3wnych. Tak naprawd\u0119 polska plac\u00f3wka w Bernie by\u0142a pod wieloma wzgl\u0119dami wyj\u0105tkowa i do pewnego stopnia dzia\u0142a\u0142a samodzielnie, nie o wszystkim informuj\u0105c prze\u0142o\u017conych. Co prawda polskie MSZ<\/a> w Londynie deklarowa\u0142o pomoc, ale cz\u0119sto zwleka\u0142o z r\u00f3\u017cnymi sprawami. Tak by\u0142o np. z zatrudnieniem Juliusza K\u00fchla jako pracownika etatowego z paszportem dyplomatycznym, o co przez dwa lata zabiega\u0142 w kolejnych listach \u0141ado\u015b; pojawia si\u0119 w nich sugestia, \u017ce MSZ nie chce mu da\u0107 zgody, bo to \u017byd, wi\u0119c element niepewny.<\/span><\/p>\n

Czy akcja zwi\u0105zana z Hotelem Polskim by\u0142a czym\u015b wyj\u0105tkowym w okupowanej Europie?<\/strong><\/p>\n

\u2013 Wyj\u0105tkowa na pewno ze wzgl\u0119du na sw\u00f3j aspekt czarnej legendy \u2013 po wojnie d\u0142ugo utrzymywa\u0142o si\u0119 przekonanie, \u017ce by\u0142a to pu\u0142apka Niemc\u00f3w nastawiona na wywabienie \u017byd\u00f3w z kryj\u00f3wek, ograbienie i zamordowanie. Dzi\u015b wiemy, \u017ce by\u0142a to akcja, kt\u00f3ra mog\u0142a si\u0119 uda\u0107, gdyby nie splot wielu okoliczno\u015bci. Ale trzeba pami\u0119ta\u0107, \u017ce pomys\u0142 szukania ratunku dzi\u0119ki paszportom czy wizom pojawi\u0142 si\u0119 wcze\u015bniej. Przed wojn\u0105 hitlerowskie Niemcy stawia\u0142y na emigracj\u0119 \u017byd\u00f3w \u2013 do Palestyny, do innych kraj\u00f3w. Do\u015b\u0107 popularny by\u0142 pomys\u0142, by \u017bydom znale\u017a\u0107 miejsce poza Europ\u0105, \u017ceby w ko\u0144cu gdzie\u015b wyjechali. Has\u0142o \u201e\u017bydzi na Madagaskar\u201d nie wzi\u0119\u0142o si\u0119 znik\u0105d. Tyle \u017ce kolejne pa\u0144stwa wprowadza\u0142y tzw. kwoty emigracyjne, Brytyjczycy niech\u0119tnie wpuszczali do Palestyny, a uchod\u017acy \u017cydowscy nie mieli si\u0119 gdzie podzia\u0107 \u2013 koczowali w obozie przej\u015bciowym w Zb\u0105szyniu czy p\u0142ywali od portu do portu na statku \u201eSt. Louis\u201d. Po wybuchu wojny zagraniczne paszporty i wizy cz\u0119sto stanowi\u0142y przepustki do ucieczki z piek\u0142a \u2013 cho\u0107 wtedy najcz\u0119\u015bciej jeszcze nie wiedziano, \u017ce \u017bydom grozi eksterminacja. Wystarczy wspomnie\u0107 postacie konsul\u00f3w w Kownie: Jana Zwartendijka i Chiune Sugihary, kt\u00f3rzy w 1940 r. wystawiali wizy tranzytowe przez Japoni\u0119 do Holenderskich Indii Wschodnich, ratuj\u0105c w ten spos\u00f3b kilka tysi\u0119cy os\u00f3b.<\/span><\/p>\n

Szwajcarski pomys\u0142 z paszportami uratowa\u0142 \u017cycie na pewno kilkudziesi\u0119ciu osobom. Ale ca\u0142a sprawa Hotelu Polskiego pokazuje na wielu poziomach, \u017ce nie wszystkie opowie\u015bci ko\u0144cz\u0105 si\u0119 dobrze. Wielki wysi\u0142ek wielu os\u00f3b, stworzenie misternej dyplomatycznej uk\u0142adanki, aby ratowa\u0107 polskich \u017byd\u00f3w, w sumie sko\u0144czy\u0142y si\u0119 tragicznie \u2013 wi\u0119kszo\u015b\u0107 posiadaczy po\u0142udniowoameryka\u0144skich paszport\u00f3w zgin\u0119\u0142a.<\/span><\/p>\n

Cho\u0107 \u2013 przepraszam \u2013 w ca\u0142ej tej sprawie jest ma\u0142y happy end. Guta prze\u017cy\u0142a, ale pr\u00f3bowa\u0142a w Vittel pope\u0142ni\u0107 samob\u00f3jstwo. A kiedy po wojnie odnalaz\u0142 j\u0105 Eli, zgodzi\u0142a si\u0119 wyj\u015b\u0107 za niego za m\u0105\u017c. Mieli sz\u00f3stk\u0119 dzieci; doczekali si\u0119 te\u017c ca\u0142kiem sporego grona wnucz\u0105t i prawnucz\u0105t. Zmar\u0142a sze\u015b\u0107 lat temu w wieku 95 lat.<\/span><\/p>\n

\n

Dr Agnieszka Haska<\/strong>, antropolo\u017cka kultury, socjolo\u017cka, pracuje Centrum Bada\u0144 nad Zag\u0142ad\u0105 \u017byd\u00f3w PAN, autorka m.in. ksi\u0105\u017cki \u201e\u00bbJestem \u017bydem, chc\u0119 wej\u015b\u0107\u00ab. Hotel Polski, 1943\u201d, Warszawa 2006<\/em><\/span><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ocaleni z Hotelu Polskiego Pawe\u0142 Smole\u0144ski Hotel Polski przy ul. D\u0142ugiej 29 na fotografii anonimowego autora wykonanej najprawdopodobniej w 1941 r. Podczas powstania warszawskiego wybudowany w 1808 r. budynek zosta\u0142 niemal ca\u0142kowicie zniszczony, ocala\u0142 tylko front. Odbudowano go po wojnie, dzi\u015b r\u00f3wnie\u017c jest hotelem i zachowa\u0142 star\u0105 nazw\u0119 Wielu warszawskich \u017byd\u00f3w podczas okupacji szuka\u0142o ratunku […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/66100"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=66100"}],"version-history":[{"count":8,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/66100\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":66116,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/66100\/revisions\/66116"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=66100"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=66100"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=66100"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}