{"id":66806,"date":"2019-02-05T17:09:17","date_gmt":"2019-02-05T15:09:17","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=66806"},"modified":"2019-01-28T13:02:35","modified_gmt":"2019-01-28T11:02:35","slug":"20-09-35","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=66806","title":{"rendered":"Aleksander Hertz"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Aleksander Hertz<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Robert Birkholc<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Aleksander Hertz<\/strong>, fot. domena publiczna<\/em><\/span><\/p>\n

Re\u017cyser i producent, za\u0142o\u017cyciel wytw\u00f3rni filmowej Sfinks, uznawany niekiedy za tw\u00f3rc\u0119 polskiej kinematografii. Urodzi\u0142 si\u0119 w 1879 roku, zmar\u0142 26.01.1928 w Warszawie.<\/strong><\/p>\n

Hertz, jeden z ojc\u00f3w za\u0142o\u017cycieli przemys\u0142u filmowego nad Wis\u0142\u0105, nale\u017ca\u0142 przed wojn\u0105 do najbardziej wp\u0142ywowych osobisto\u015bci polskiego kina. Po 1945 roku posta\u0107 pioniera polskiej kinematografii zosta\u0142a jednak nieco zapomniana, a obecnie znana jest niemal wy\u0142\u0105cznie historykom. Wszystko przez to, \u017ce prawie ca\u0142y dorobek Hertza uleg\u0142 zniszczeniu lub zagin\u0105\u0142 podczas wojny. Do\u015b\u0107 wspomnie\u0107, \u017ce z o\u015bmiu dzie\u0142 wyre\u017cyserowanych przez filmowca jedynie dwa \u2013 “Bestia”<\/a> <\/strong>(1917) i “Ludzie bez jutra” (1921) \u2013 ocala\u0142y do dzisiejszych czas\u00f3w. O ile jednak trudno oceni\u0107 tw\u00f3rczo\u015b\u0107 Hertza jako re\u017cysera, bo trzeba opiera\u0107 si\u0119 wy\u0142\u0105cznie na opisach i recenzjach z epoki, o tyle do\u015b\u0107 du\u017co wiadomo na temat jego dzia\u0142alno\u015bci producenckiej. Nie ulega w\u0105tpliwo\u015bci, \u017ce za\u0142o\u017cyciel Sfinksa jak nikt inny przyczyni\u0142 si\u0119 do rozwoju kinematografii na ziemiach polskich w drugiej i trzeciej dekadzie XX wieku.<\/span><\/p>\n

Hertz urodzi\u0142 si\u0119 w Warszawie w zasymilowanej rodzinie \u017cydowskiej. Pocz\u0105tkowo nic nie wskazywa\u0142o na to, \u017ce tw\u00f3rca “Bestii” b\u0119dzie w przysz\u0142o\u015bci zajmowa\u0142 si\u0119 sztuk\u0105 \u2013 producent uko\u0144czy\u0142 studia prawnicze, a nast\u0119pnie rozpocz\u0105\u0142 prac\u0119 w oddziale Banku Dyskontowego. Od m\u0142odzie\u0144czych lat zainteresowany by\u0142 tak\u017ce polityk\u0105, a przez zwi\u0105zki z PPS (pomaga\u0142 samemu J\u00f3zefowi Pi\u0142sudskiemu) trafi\u0142 w 1908 roku przed s\u0105d carski i zosta\u0142 zmuszony do rocznej emigracji. Ten polityczny epizod wyszed\u0142 Hertzowi na dobre, cho\u0107by dlatego, \u017ce podczas pobytu za granic\u0105 wysiedleniec m\u00f3g\u0142 zapozna\u0107 si\u0119 ze sposobem pracy kinematograf\u00f3w na Zachodzie.<\/span><\/p>\n

Po powrocie do ojczyzny w 1909 roku producent stworzy\u0142 wsp\u00f3lnie z Alfredem Siberlastem (Niemirskim), Markiem Zukerem i J\u00f3zefem Koernerem Towarzystwo Udzia\u0142owe i otworzy\u0142 przy ulicy Marsza\u0142kowskiej 116 w Warszawie kino Sfinks, w kt\u00f3rym wy\u015bwietlane by\u0142y zar\u00f3wno materia\u0142y zarejestrowane przez wsp\u00f3\u0142pracownik\u00f3w firmy na ulicach miasta, jak i pe\u0142nometra\u017cowe dzie\u0142a zagraniczne.<\/span><\/p>\n

Wytw\u00f3rnia filmowa “Sfinks”, nz: Aleksander Hertz, Jan Skarbek-Malczewski, J\u00f3zef Ostoja-Sulnicki,<\/strong> 1911, fot. Filmoteka Narodowa\/fototeka.fn.org.pl<\/em><\/span><\/p>\n

W 1911 roku Hertz uruchomi\u0142 wytw\u00f3rni\u0119 filmow\u0105 Sfinks<\/strong><\/span><\/a>,<\/strong><\/span> kt\u00f3ra mia\u0142a rozpocz\u0105\u0107 swoj\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 od adaptacji wielkich dzie\u0142 literackich. Planowana realizacja “Pana Tadeusza” nie dosz\u0142a wprawdzie do skutku, ale w Sfinksie powsta\u0142a ekranizacja “Meira Ezofowicza” Elizy Orzeszkowej<\/a><\/strong><\/span>, wyre\u017cyserowana przez J\u00f3zefa Ostoj\u0119-Sulnickiego oraz samego Hertza. Opowie\u015b\u0107 o dziewi\u0119tnastowiecznej spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej zosta\u0142a przez samych \u017byd\u00f3w przyj\u0119ta do\u015b\u0107 ch\u0142odno, a Hertz \u2013 gor\u0105cy zwolennik asymilacji \u2013 bywa\u0142 nawet oskar\u017cany o antysemityzm. Zasadno\u015b\u0107 tych zarzut\u00f3w, odpieranych przez wsp\u00f3\u0142czesnych historyk\u00f3w, jest jednak trudna do zweryfikowania, jako \u017ce do dzi\u015b zachowa\u0142o si\u0119 jedynie pi\u0119\u0107 minut “Meira”.<\/span><\/p>\n

Jeszcze mniej szcz\u0119\u015bcia mia\u0142a “Obrona Cz\u0119stochowy”, filmowa wersja “Potopu”<\/strong><\/span><\/a> Henryka Sienkiewicza<\/strong><\/a> , kt\u00f3r\u0105 re\u017cyserowa\u0107 mia\u0142 Edward Puchalski. Hertz powo\u0142a\u0142 sp\u00f3\u0142k\u0119 Sok\u00f3\u0142 i rozpocz\u0105\u0142 zdj\u0119cia do adaptacji powie\u015bci, jednak realizacja zosta\u0142a przerwana na skutek interwencji w\u0142adz rosyjskich, a nakr\u0119cony materia\u0142 w\u0142\u0105czono do rosyjskiego “Potopu” (1915) Piotra Czardynina.<\/span><\/p>\n

Ostatecznie to nie ekranizacje wielkich dzie\u0142 literackich sta\u0142y si\u0119 specjalno\u015bci\u0105 Sfinksa, ale dramaty obyczajowe i komedie. Filmy te zawdzi\u0119cza\u0142y sukces przede wszystkim aktorkom, a Hertz zas\u0142yn\u0105\u0142 jako odkrywca m\u0142odych talent\u00f3w. Pierwsz\u0105 gwiazd\u0105 wytw\u00f3rni by\u0142a Maria Dul\u0119ba, wcze\u015bniej artystka sceniczna, kt\u00f3ra wyst\u0105pi\u0142a mi\u0119dzy innymi w “Meirze Ezofowiczu” i w melodramacie “Przes\u0105dy” (1912) Ostoi-Sulnickiego. Najwi\u0119kszym odkryciem Hertza by\u0142a jednak niew\u0105tpliwie Barbara Apolonia Cha\u0142upiec, znana ca\u0142emu \u015bwiatu pod pseudonimem  Pola Negri<\/strong><\/span><\/a><\/span><\/p>\n

Producent zobaczy\u0142 podobno aktork\u0119 wyst\u0119puj\u0105c\u0105 na scenie w warszawskim teatrze i od razu zaproponowa\u0142 jej rol\u0119 w filmie. Po sukcesie pierwszej wsp\u00f3lnej produkcji, jak\u0105 by\u0142 melodramat “Niewolnica zmys\u0142\u00f3w” (1914) Jana Paw\u0142owskiego, Negri podpisa\u0142a kontrakt z wytw\u00f3rni\u0105 i wyst\u0105pi\u0142a w takich obrazach jak “\u017bona” (1915) czy “Studenci” (1916) Hertza. Do dzisiejszych czas\u00f3w z film\u00f3w tych zachowa\u0142a si\u0119 jedynie “Bestia”, melodramat wyre\u017cyserowany przez za\u0142o\u017cyciela Sfinksa, opowiadaj\u0105cy o mi\u0142uj\u0105cej wolno\u015b\u0107 nastolatce, kt\u00f3ra robi karier\u0119 w mie\u015bcie jako tancerka i doprowadza do ruiny zakochanych w niej m\u0119\u017cczyzn. Hertz unika moralizowania i nie tworzy czarno-bia\u0142ych postaci, ale pod wzgl\u0119dem realizacyjnym film nie wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 niczym szczeg\u00f3lnym na tle \u00f3wczesnej kinematografii.<\/span><\/p>\n

Tw\u00f3rca Sfinksa nie by\u0142 wielkim re\u017cyserem, ale da\u0142 si\u0119 pozna\u0107 jako wybitny producent. Wielkim osi\u0105gni\u0119ciem Hertza by\u0142o chocia\u017cby to, \u017ce wytw\u00f3rnia nie zosta\u0142a zamkni\u0119ta podczas I wojny \u015bwiatowej i funkcjonowa\u0142a najpierw w zaborze rosyjskim, a p\u00f3\u017aniej pod niemieck\u0105 okupacj\u0105. Zmiana sytuacji politycznej sprawi\u0142a, \u017ce polskie filmy zacz\u0119\u0142y trafia\u0107 na niemiecki rynek, co pozwoli\u0142o zaistnie\u0107 na Zachodzie Poli Negri, kt\u00f3ra wkr\u00f3tce “zdradzi\u0142a” swojego mistrza i wyjecha\u0142a z Polski. Podobnie potoczy\u0142y si\u0119 losy Lyi Mary, kt\u00f3ra zacz\u0119\u0142a od drugoplanowych r\u00f3l w dzie\u0142ach Sfinksa, a nast\u0119pnie zrobi\u0142a du\u017c\u0105 karier\u0119 w Niemczech. Po odej\u015bciu wielkich aktorek producent wypromowa\u0142 now\u0105 gwiazd\u0119 \u2013 Jadwig\u0119 Smosarsk\u0105, kt\u00f3ra zadebiutowa\u0142a w “Dla szcz\u0119\u015bcia” (1919). Smosarska wyst\u0105pi\u0142a w dochodowych melodramatach z tzw. “z\u0142otej serii Sfinksa”, takich jak “Tr\u0119dowata” (1926) Edwarda Puchalskiego i J\u00f3zefa W\u0119grzyna, czy “Ziemia obiecana” (1927) Zbigniewa Gniazdowskiego i Hertza. Obrazy te w wi\u0119kszo\u015bci zagin\u0119\u0142y, a Smosarska jest znana wsp\u00f3\u0142czesnej publiczno\u015bci g\u0142\u00f3wnie z p\u00f3\u017aniejszych film\u00f3w z lat 30.<\/span><\/p>\n

Jako przedsi\u0119biorczy producent, odkrywca gwiazd filmowych i sprawny realizator, Hertz ma zapewnione miejsce w historii polskiego kina. Cho\u0107 z recenzji mo\u017cna wnioskowa\u0107, \u017ce filmy tw\u00f3rcy Sfinksa by\u0142y w wi\u0119kszo\u015bci proste i kiczowate, to jednak filmowiec potrafi\u0142 trafi\u0107 w gusta szerokiej widowni i mia\u0142 \u015bwietny zmys\u0142 handlowy. \u015amier\u0107 producenta w 1928 roku zwie\u0144czy\u0142a pewien etap rozwoju polskiej kinematografii \u2013 wytw\u00f3rnia ju\u017c nigdy nie wr\u00f3ci\u0142a do dawnej \u015bwietno\u015bci, a w historii dziesi\u0105tej muzy rozpocz\u0119\u0142a si\u0119 wkr\u00f3tce zupe\u0142nie nowa era kina d\u017awi\u0119kowego.<\/span><\/p>\n

Wi\u0119cej informacji zob: W. Banaszkiewicz, W. Witczak, Historia filmu polskiego, tom I, Warszawa 1989; I. \u017bukowska, F. Toeplitz-Cie\u015blak, Sfinks: wizjonerzy i skandali\u015bci kina, Warszawa 2016.<\/em><\/span><\/p>\n

Filmografia:<\/strong><\/p>\n

Re\u017cyseria:<\/strong><\/span><\/p>\n