{"id":67079,"date":"2019-02-07T17:09:14","date_gmt":"2019-02-07T15:09:14","guid":{"rendered":"http:\/\/www.reunion68.se\/?p=67079"},"modified":"2019-01-29T09:36:57","modified_gmt":"2019-01-29T07:36:57","slug":"30-09-27","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.reunion68.se\/?p=67079","title":{"rendered":"Uparta i ambitna. O \u201ePismach z getta warszawskiego\u201d Racheli Auerbach"},"content":{"rendered":"
\"\"<\/a>Uparta i ambitna. O \u201ePismach z getta warszawskiego\u201d Racheli Auerbach [Zapis debaty]<\/a><\/strong><\/span><\/h5>\n

Karolina Szymaniak,
\nSylwia Chutnik,
\nJustyna Czechowska,
\nPiotr Kie\u017cun<\/strong><\/span><\/p>\n

\n

Pisarka, dziennikarka, publicystka, t\u0142umaczka, krytyczka, kt\u00f3rej przysz\u0142o para\u0107 si\u0119 te\u017c histori\u0105. W czasie wojny wsp\u00f3\u0142pracownica Ringelbluma, po wojnie pracownica Jad Waszem. O niezwyk\u0142ej postaci Racheli Auerbach rozmawia\u0142y Karolina Szymaniak i Sylwia Chutnik.<\/strong><\/p>\n

\u201e\u00abOna jest kapk\u0119 uparta, ale co to za talent!\u00bb \u2013 notowa\u0142a w dzienniku pod dat\u0105 7 maja 1944 roku Basia Temkin-Bermanowa, komentuj\u0105c jedn\u0105 z prac Racheli Auerbach napisanych po wyj\u015bciu z getta na zlecenie \u017bydowskiego Komitetu Narodowego. Tak, bez w\u0105tpienia ta wci\u0105\u017c niedostatecznie znana pisarka, krytyczka i dziennikarka, tworz\u0105ca po polsku i w jidysz, by\u0142a uparta i utalentowana, niezwykle zdeterminowana, cz\u0119sto zapewne szorstka i swoj\u0105 bezkompromisowo\u015bci\u0105 nie zawsze jedna\u0142a sobie ludzi. Mia\u0142a jednak poczucie misji i odpowiedzialno\u015bci wobec zamordowanych\u201d.<\/span><\/p>\n

Tak o Racheli Auerbach pisze badaczka jej tw\u00f3rczo\u015bci i zarazem redaktorka jej dzie\u0142 Karolina Szymaniak. Kim jest Rachela Auerbach? Jak wygl\u0105da jej tw\u00f3rczy dorobek? Dlaczego wiemy o niej tak ma\u0142o? Szans\u0105 na przybli\u017cenie postaci tej niezwykle ciekawej i barwnej \u017cydowskiej pisarki s\u0105 jej dzienniki i teksty zamieszczone w tomie \u201ePisma z getta warszawskiego\u201d, kt\u00f3ry ukaza\u0142 si\u0119 nak\u0142adem \u017bydowskiego Instytutu Historycznego. Z tej okazji 26 lutego br. \u201eKultura Liberalna\u201d i Stowarzyszenie T\u0142umaczy Literatury zorganizowa\u0142y dyskusj\u0119 wok\u00f3\u0142 pism Auerbach z udzia\u0142em Karoliny Szymaniak oraz Sylwii Chutnik. Partnerem wydarzenia by\u0142 \u017bydowski Instytut Historyczny. Poni\u017cej prezentujemy skr\u00f3cony zapis tej rozmowy.<\/span><\/p>\n

<\/p>\n

Justyna Czechowska: Czy pami\u0119tacie swoje pierwsze spotkanie z tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 i postaci\u0105 Racheli Auerbach?<\/strong><\/p>\n

Karolina Szymaniak<\/strong>: Moje pierwsze spotkanie \u2013 nie wiem, czy to nie b\u0119dzie te\u017c pierwsze spotkanie Sylwii Chutnik \u2013 zdarzy\u0142o si\u0119 na zaj\u0119ciach \u201ePoetyka makabry\u201d prof. Jacka Leociaka. Tekst otrzymali\u015bmy w kserokopii. W\u00f3wczas w ten spos\u00f3b kolportowano jej teksty z getta, a ona sama jako autorka pozostawa\u0142a niemal ca\u0142kiem nieznana. To pierwsze zetkni\u0119cie z Rachel\u0105, 16 lat temu, g\u0142\u0119boko we mnie zapad\u0142o, cho\u0107 przez d\u0142u\u017cszy czas nie zajmowa\u0142am si\u0119 jej tw\u00f3rczo\u015bci\u0105. Raczej \u015bledzi\u0142am to, co robi\u0105 inni \u2013 Jacek Leociak czy Marta Janczewska. Do Auerbach wr\u00f3ci\u0142am, kiedy zaj\u0119\u0142am si\u0119 modernizmem galicyjskim. Dopiero gdy par\u0119 lat temu w \u017bIH-u zrodzi\u0142 si\u0119 pomys\u0142 ponownego wydania jej dziennika z getta, wr\u00f3ci\u0142am do jej wojennego pisarstwa i ju\u017c mnie ta Rachela na dobre poch\u0142on\u0119\u0142a.<\/span><\/p>\n

Sylwia Chutnik<\/strong>: Rzeczywi\u015bcie, moje pierwsze spotkanie z tekstami Racheli Auerbach to wspomniane zaj\u0119cia z \u201ePoetyki makabry\u201d. Zajmowali\u015bmy si\u0119 tam przez jaki\u015b czas pami\u0119tnikami z getta warszawskiego i przygotowywa\u0142am referat o kobiecych zapiskach z tamtego okresu. Oczywi\u015bcie Rachela Auerbach r\u00f3wnie\u017c si\u0119 w tym zestawieniu znalaz\u0142a, ale opr\u00f3cz tych pojedynczych kartek zapami\u0119ta\u0142am przede wszystkim zdziwienie, \u017ce teksty te nie zosta\u0142y wcze\u015bniej wydane. Z tego faktu wysnu\u0142am nawet co\u015b w rodzaju teorii spiskowej, wed\u0142ug kt\u00f3rej teksty te nie zosta\u0142y opublikowane, poniewa\u017c s\u0105 na tyle wywrotowe, \u017ce nie mieszcz\u0105 si\u0119 w dyskursie i sposobie opowiadania o tamtych czasach, tamtym miejscu, tamtych wydarzeniach. To niesamowite, \u017ce Auerbach doczeka\u0142a si\u0119 w ko\u0144cu swojej Hanny Kirchner, tak jak ma j\u0105 Zofia Na\u0142kowska, i \u017ce jej zapiski zosta\u0142y tak szczeg\u00f3\u0142owo opracowane. Mo\u017cna w tym miejscu powiedzie\u0107 jedno s\u0142owo \u2013 wreszcie!<\/span><\/p>\n

Piotr Kie\u017cun: Opisuj\u0105c swoje pierwsze spotkanie z tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Auerbach, zacz\u0119\u0142y\u015bcie od razu od \u201ePism z getta warszawskiego\u201d. Jednak kiedy wybucha wojna Auerbach ma 40 lat, jest w pe\u0142ni ukszta\u0142towan\u0105 osob\u0105. Kim by\u0142a Auerbach przed wojn\u0105? Z jakim baga\u017cem do\u015bwiadcze\u0144 wesz\u0142a w ten trudny okres?<\/strong><\/p>\n

Karolina Szymaniak:<\/strong> To jest w\u0142a\u015bnie ta Rachela Auerbach, kt\u00f3r\u0105 jako badaczka zaj\u0119\u0142am si\u0119 najpierw. Auerbach urodzi\u0142a si\u0119 w \u0141anowcach i pochodzi\u0142a z rodziny wiejskich \u017byd\u00f3w. Nie ma\u0142omiasteczkowych, nie miejskich, tylko w\u0142a\u015bnie wiejskich. Bardzo t\u0119 swoj\u0105 wiejsko\u015b\u0107 podkre\u015bla\u0142a. Lubi\u0142a zreszt\u0105 ironizowa\u0107, \u017ce wygl\u0105da jak porz\u0105dna, polska, wiejska dziewczyna. Te korzenie s\u0105 o tyle wa\u017cne, \u017ce \u0141anowce powracaj\u0105 u niej jako kraina dzieci\u0144stwa w momencie, w kt\u00f3rym pojawia si\u0119 traumatyczne do\u015bwiadczenie. Poza tym \u0141anowce da\u0142y jej to\u017csamo\u015b\u0107, kt\u00f3ra pozwoli\u0142a jej przetrwa\u0107 po tzw. aryjskiej stronie. Auerbach od 1943 r. do ko\u0144ca wojny ukrywa\u0142a si\u0119 jako Aniela Dobrucka. Jest to imi\u0119 i nazwisko najm\u0142odszej c\u00f3rki s\u0105siad\u00f3w z dzieci\u0144stwa. Jak pisa\u0142a Auerbach: \u201eod razu wiedzia\u0142am, kim jestem (\u2026) nie mo\u017cna by\u0142o wisie\u0107 w pr\u00f3\u017cni. (\u2026) To musia\u0142a by\u0107 tr\u00f3jwymiarowa to\u017csamo\u015b\u0107\u201d. Tak\u0105 wiarygodn\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107 mog\u0142a stworzy\u0107 dzi\u0119ki znajomo\u015bci rodziny Dobruckich. Dodatkowo, w imieniu Aniela zachowany jest ten sam uk\u0142ad samog\u0142osek, co w jej imieniu w\u0142asnym: a-e-a. W ten spos\u00f3b Rachela mo\u017ce wpisa\u0107 w\u0142asn\u0105 sygnatur\u0119 w cudze, przybrane imi\u0119, oswaja, czy te\u017c przyswaja t\u0119 now\u0105 to\u017csamo\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Karolina Szymaniak. Fot. Adam Suwi\u0144ski<\/em><\/span><\/p>\n

Z \u0141anowc\u00f3w Auerbach przenosi si\u0119 z rodzin\u0105 do Lwowa i tam zaczyna swoj\u0105 przygod\u0119 intelektualistki i pisarki. Studiuje na Uniwersytecie Jana Kazimierza, m.in. u profesora Kazimierza Twardowskiego, i zdobywa wykszta\u0142cenie filozoficzno-psychologiczne, co bardzo wyra\u017anie odbija si\u0119 w ca\u0142ym jej pisarstwie, zar\u00f3wno przedwojennym, jak i w pismach, kt\u00f3re powstaj\u0105 w getcie. Ta formacja decyduje o tym, jak patrzy na zjawiska spo\u0142eczno-psychologiczne getta, co pisze po wojnie, jak my\u015bli o pracy z ocala\u0142ymi. Studiuje te\u017c histori\u0119. To wa\u017cne, bo cz\u0119sto podkre\u015bla si\u0119, \u017ce wsp\u00f3\u0142pracownicy podziemnego archiwum getta warszawskiego cz\u0119sto nie byli historykami, podobnie jak wielu pierwszych historyk\u00f3w-ocala\u0142ych. Nale\u017cy tu wi\u0119c podkre\u015bli\u0107: Rachela Auerbach zna\u0142a warsztat historyczny. Nie by\u0142a historyczk\u0105, a pisark\u0105, dziennikark\u0105, publicystk\u0105, t\u0142umaczk\u0105, krytyczk\u0105, aktywistk\u0105, kt\u00f3rej przysz\u0142o para\u0107 si\u0119 te\u017c histori\u0105. Nie jest jednak tak, \u017ce rzemios\u0142a historycznego wcale nie zna\u0142a. Zda\u0142a nawet egzamin nauczycielski uprawniaj\u0105cy do nauczania historii i propedeutyki filozofii w szko\u0142ach \u015brednich. Studia w zakresie psychologii i historii usi\u0142owa\u0142a te\u017c kontynuowa\u0107 w latach 30. na Uniwersytecie Warszawskim, ale zapewne z powod\u00f3w finansowych, szybko z nauki musia\u0142a zrezygnowa\u0107.<\/span><\/p>\n

Piotr Kie\u017cun: Wr\u00f3\u0107my jeszcze na chwil\u0119 do przedwojennego Lwowa. W jakich kr\u0119gach obraca si\u0119 Auerbach? Z kim si\u0119 spotyka? Kto j\u0105 inspiruje?<\/strong><\/p>\n

Karolina Szymaniak:<\/strong> We Lwowie Rachela wchodzi mocno w \u015brodowisko lwowskich modernist\u00f3w i zaczyna je animowa\u0107 od jidyszystycznej strony. To nie jest oczywiste, bo Lw\u00f3w nie jest centrum kultury jidysz, ale Rachela zdaje si\u0119 lubi\u0142a takie trudne przedsi\u0119wzi\u0119cia. Sama jest ca\u0142kowicie dwuj\u0119zyczna, funkcjonuje na pograniczu \u017cydowsko-polskim. Jednak uwa\u017ca, \u017ce to kultura jidysz powinna by\u0107 centrum nowoczesnej to\u017csamo\u015bci i kultury \u017cydowskiej. We Lwowie Auerbach poznaje Debor\u0119 Vogel, kt\u00f3r\u0105 namawia, by pisa\u0142a w jidysz i pomaga jej w przej\u015bciu z polszczyzny na j\u0119zyk jidysz. Vogel zreszt\u0105 nie by\u0142a jedyn\u0105 osob\u0105, kt\u00f3r\u0105 na tak\u0105 zmian\u0119 Auerbach pr\u00f3bowa\u0142a nam\u00f3wi\u0107. Ocala\u0142 list Auerbach do Brunona Schulza, w kt\u00f3rym pisze: \u201eJestem silnie prze\u015bwiadczona o tym, \u017ce Pa\u0144skie rzeczy sta\u0107 si\u0119 mog\u0105 rewelacj\u0105 na miar\u0119 \u015bwiatow\u0105, a skoro Pan nie pisze po \u017cydowsku [tj. w jidysz] i nie nale\u017cy do \u015brodowiska, z kt\u00f3rego Pan wyr\u00f3s\u0142, to niech\u017ce Pan przynajmniej nale\u017cy do\u2026 \u015bwiata\u201d. Ten list przypomina nam, \u017ce Auerbach by\u0142a jedn\u0105 z pierwszych, kt\u00f3re rozpozna\u0142y talent Schulza. To mi\u0119dzy innymi za jej spraw\u0105, jak s\u0142usznie wspomnia\u0142 obecny tu Jan Gondowicz, przypisy Schulza do list\u00f3w s\u0142anych do Vogel ujrza\u0142y ostatecznie \u015bwiat\u0142o dzienne jako \u201eSklepy cynamonowe\u201d.<\/span><\/p>\n

Inny aspekt to w\u0142a\u015bnie galicyjski modernizm i awangarda. W jej gettowych pismach wida\u0107 zreszt\u0105, jak to modernistyczne do\u015bwiadczenie znajduje odzwierciedlenie w j\u0119zyku i sposobie patrzenia. To jej kadrowanie \u2013 poszczeg\u00f3lnych scen, form, ludzi \u2013 te filmowe uj\u0119cia wyrastaj\u0105 z mi\u0119dzywojennych eksperyment\u00f3w z monta\u017cem i kola\u017cem. Zreszt\u0105 teoretyczk\u0105 monta\u017cu literackiego jest jej przyjaci\u00f3\u0142ka Debora Vogel. Sama Auerbach w dwudziestoleciu mi\u0119dzywojennym para si\u0119 g\u0142\u00f3wnie reporta\u017cem i publicystk\u0105, t\u0142umaczeniami. Pisze strasznie du\u017co, bo musi si\u0119 utrzyma\u0107, ale to pokazuje jej drog\u0119 do tych arcydzielnych tekst\u00f3w, kt\u00f3re napisze znacznie p\u00f3\u017aniej i kt\u00f3re do dzi\u015b powoduj\u0105 u czytelnika dr\u017cenie g\u0142osu. W dyskusji z praktykami m.in. grupy Przedmie\u015bcie [1], zaczyna rozwija\u0107 zupe\u0142nie inny pomys\u0142 na to, czym powinien by\u0107 reporta\u017c.<\/span><\/p>\n

Justyna Czechowska: Gdy czyta\u0142am \u201ePisma z getta warszawskiego\u201d, pr\u00f3bowa\u0142am sobie wyobrazi\u0107, jak\u0105 Auerbach by\u0142a 20-, 30-latk\u0105. Czy by\u0142a popularna, lubiana? Czy jej czego\u015b zazdroszczono?<\/strong><\/p>\n

Karolina Szymaniak:<\/strong> Na pewno by\u0142a osoba szalenie upart\u0105 i ambitn\u0105, i na pewno mia\u0142a temperament organizatorki \u2013 niekoniecznie wyst\u0119puj\u0105c na pierwszym planie. Redagowa\u0142a pismo, organizowa\u0142a kongresy. Nies\u0142ychanie du\u017co pisa\u0142a i t\u0142umaczy\u0142a \u2013 dla prasy i wydawnictw \u2013 \u017ceby m\u00f3c si\u0119 utrzyma\u0107. Czy by\u0142a jednak s\u0142awna przed wojn\u0105? Raczej nie, ale by\u0142a widoczna, jej rola wzrasta stopniowo dopiero po wojnie. \u017bydowski Instytut Historyczny wyda\u0142 w\u0142a\u015bnie tom \u201ePrzemy\u015ble\u0107 zag\u0142ad\u0119\u201d i w genderowym rozdziale jest wspomniana \u201ewp\u0142ywowa Rachela Auerbach\u201d. Tu rodzi si\u0119 jednak pytanie, kt\u00f3re tak dr\u0119czy\u0142o Sylwi\u0119: je\u017celi Auerbach by\u0142a tak wp\u0142ywowa i wa\u017cna, to dlaczego dopiero teraz wok\u00f3\u0142 niej zaczyna si\u0119 co\u015b dzia\u0107? D\u0142ugo po prostu brakowa\u0142o dost\u0119pu do jej tekst\u00f3w, zreszt\u0105 wci\u0105\u017c s\u0142abo znana jest jej tw\u00f3rczo\u015b\u0107 mi\u0119dzywojenna, kt\u00f3ra pozwala, jak m\u00f3wi\u0142am, zobaczy\u0107 jej p\u00f3\u017aniejsze teksty w nowym kontek\u015bcie. Wracaj\u0105c do pytania, na pewno by\u0142a fascynuj\u0105c\u0105 umys\u0142owo\u015bci\u0105, bo jako debiutuj\u0105ca w wieku dwudziestu paru lat autorka przyci\u0105ga\u0142a do siebie wybitne osobisto\u015bci.<\/span><\/p>\n

<\/p>\n

W pierwszej po\u0142owie lat 30. wi\u0105\u017ce si\u0119 ze wschodz\u0105c\u0105 gwiazd\u0105 poezji jidysz \u2013 Icykiem Mangerem, pijakiem, wagabund\u0105 i awanturnikiem. To zwi\u0105zek bardzo widoczny, obserwowany. Rachela jest podziwiana za spos\u00f3b, w jaki radzi sobie z Mangerem, jak organizuje mu \u017cycie. To do niej zwracaj\u0105 si\u0119 wydawcy, gdy trzeba co\u015b z poet\u0105 za\u0142atwi\u0107. Ale to nie o tak\u0105 widoczno\u015b\u0107 i podziw wszak idzie. Tu otwiera si\u0119 inny, ciemny rozdzia\u0142 \u017cycia przedwojennej Racheli Auerbach, o kt\u00f3rym we wst\u0119pie do \u201ePism z getta warszawskiego\u201d zaledwie wspomnia\u0142am.<\/span> Auerbach jest bardzo siln\u0105 kobiet\u0105, kt\u00f3ra potrafi wok\u00f3\u0142 r\u00f3\u017cnych idei, pomys\u0142\u00f3w co\u015b zorganizowa\u0107. Ponadto ma swoje zdanie, kt\u00f3re jest s\u0142yszalne, a jednocze\u015bnie w sferze prywatnej jest uwik\u0142ana w szereg bardzo trudnych zwi\u0105zk\u00f3w. Jej pierwsze ma\u0142\u017ce\u0144stwo si\u0119 rozpada, a kolejny zwi\u0105zek z Mangerem to zwi\u0105zek toksyczny i pe\u0142en przemocy. W 1938 r., kiedy Rachela ma podda\u0107 si\u0119 operacji wyci\u0119cia guza macicy, on robi jej karczemn\u0105 awantur\u0119 i prawdopodobnie bije. Pisarka czuje si\u0119 tak straumatyzowana, \u017ce po operacji nie jest w stanie wr\u00f3ci\u0107 do domu. Dopiero wtedy si\u0119 rozstaj\u0105. Po Zag\u0142adzie jeszcze raz si\u0119 spotykaj\u0105. Zn\u00f3w powtarza si\u0119 to samo. I to nie jest jedyny tak trudny, skomplikowany i toksyczny zwi\u0105zek, w kt\u00f3ry Auerbach si\u0119 wik\u0142a. To jest w\u0142a\u015bnie ten niewidoczny nurt jej \u017cycia, kt\u00f3ry mnie interesuje. Z jednej strony, czytam jej publiczn\u0105 biografi\u0119, widz\u0119 najpierw jej zaanga\u017cowanie w spraw\u0119 np. emancypacji kobiet, zdecydowanie, p\u00f3\u017aniej te\u017c bezwzgl\u0119dno\u015b\u0107 wobec pracownik\u00f3w. A z drugiej strony, jest jej \u017cycie osobiste, kt\u00f3re w zasadzie jest seri\u0105 strasznie skomplikowanych zwi\u0105zk\u00f3w. I samotno\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Justyna Czechowska: Skoro wspomnia\u0142a\u015b o emancypacji kobiet, zwr\u00f3c\u0119 si\u0119 teraz do Sylwii Chutnik. Jak twoim zdaniem feminizm Racheli Auerbach wygl\u0105da\u0142 na tle rodz\u0105cego si\u0119 wtedy feminizmu?<\/strong><\/p>\n

Piotr Kie\u017cun:<\/strong> I czy w og\u00f3le czytasz j\u0105 jako autork\u0119 feministyczn\u0105?<\/strong><\/p>\n

Sylwia Chutnik:<\/strong> Oczywi\u015bcie od razu mamy tutaj do czynienia z kontrowersj\u0105, bo nale\u017ca\u0142oby zdefiniowa\u0107 poj\u0119cie autorki feministycznej. Na przyk\u0142ad, czy jest to kobieta pisz\u0105ca po kobiecemu, czy po prostu kobieta pisz\u0105ca. To jest wielki problem, kt\u00f3remu mogliby\u015bmy po\u015bwi\u0119ci\u0107 ca\u0142e spotkanie. Natomiast pewnego rodzaju wra\u017cliwo\u015bci, kt\u00f3re w \u201ePismach z getta warszawskiego\u201d mo\u017cna wychwyci\u0107, a tak\u017ce r\u00f3\u017cne tematy podejmowane przez Auerbach, dobrze wpisuj\u0105 j\u0105 w nurt kobiet-literatek. Na przyk\u0142ad mocne zwr\u00f3cenie si\u0119 w stron\u0119 dzieci i jej apel, \u017ce dzieci\u0144stwo w getcie to jest temat, kt\u00f3ry musi by\u0107 opisany po wojnie. Poza tym mo\u017cna dostrzec w\u0105tki macierzy\u0144skie w jej stosunku do w\u0142asnych tekst\u00f3w. M\u00f3wi si\u0119 czasem o bia\u0142ym ma\u0142\u017ce\u0144stwie. W przypadku Auerbach nale\u017ca\u0142oby raczej m\u00f3wi\u0107 o \u201epapierowym macierzy\u0144stwie\u201d. Wydaje mi si\u0119, \u017ce Rachela mia\u0142a swoje dzieci i tymi dzie\u0107mi by\u0142o pisanie i jej tw\u00f3rczo\u015b\u0107. Karolina Szymaniak pisze we wst\u0119pnie o pochylaniu si\u0119 Auerbach nad w\u0142asnymi tekstami, o wiecznym skre\u015blaniu, poprawianiu, walce o dokumenty, papiery z archiwum, w kt\u00f3rym pracowa\u0142a, walce o j\u0119zyk i kultur\u0119 jidysz \u2013 my\u015bl\u0119, \u017ce tu nale\u017cy doszukiwa\u0107 si\u0119 jej macierzy\u0144stwa.<\/span><\/p>\n

Sylwia Chutnik. Fot. Adam Suwi\u0144ski<\/em><\/span><\/p>\n

Piotr Kie\u017cun:<\/strong> Przejd\u017amy do pisanego w getcie dziennika, kt\u00f3ry jest g\u0142\u00f3wnym tekstem \u201ePism z getta warszawskiego\u201d. Czym jest ten dziennik? Reporta\u017cem, esejem, raptularzem?<\/strong><\/p>\n

Sylwia Chutnik:<\/strong> Zapiski Auerbach s\u0105 mocno kola\u017cowe, maj\u0105 styl notatnikowy, mieszaj\u0105 si\u0119 w nich i j\u0119zyki, i funkcje j\u0119zykowe, wi\u0119c je\u015bli mia\u0142abym jednym s\u0142owem nazwa\u0107 ten dziennik, to powiedzia\u0142abym, \u017ce jest to tekst-kola\u017c. Te zapiski to by\u0107 mo\u017ce r\u00f3wnie\u017c wyraz jej niemocy \u2013 \u201etekst wobec Zag\u0142ady\u201d. Bo co mo\u017cemy zrobi\u0107 z naszym j\u0119zykiem wobec takiego wydarzenia? Jak opowiada\u0107, \u017ceby opisa\u0107 nieopowiedziane \u2013 co\u015b, co by\u0142o nieprawdziw\u0105 prawd\u0105, prawd\u0105, kt\u00f3ra nie mog\u0142a si\u0119 wydarzy\u0107, ale si\u0119 wydarzy\u0142a? Te swoiste p\u0119kni\u0119cia, kt\u00f3re znajdziemy w dzienniku, s\u0105 bardzo symboliczne i robi\u0105 miejsce na oddech w trakcie lektury tak trudnego tekstu.<\/span><\/p>\n

Karolina Szymaniak:<\/strong> Pr\u00f3buj\u0119 we wst\u0119pie do \u201ePism z getta warszawskiego\u201d nazwa\u0107 te wszystkie gatunki, kt\u00f3re mo\u017cna by przypisa\u0107 dziennikowi Auerbach, ale niczego ostatecznie nie rozstrzygam, bo nie ma sensu tego robi\u0107. Co jest na pewno charakterystyczne dla tych zapisk\u00f3w to mikroca\u0142ostki, kadry, z kt\u00f3rych jest zbudowany. Mo\u017cemy nazwa\u0107 to monta\u017cem, kola\u017cem heterogenicznych materia\u0142\u00f3w r\u00f3\u017cnego typu, ulotek, pie\u015bni. Wola\u0142abym jednak nie zamyka\u0107 tego tekstu w jednym s\u0142owie. Mo\u017ce po prostu wystarczy\u0142oby tu okre\u015blenie konstelacja \u2013 konstelacja r\u00f3\u017cnych gatunk\u00f3w. Gdy Rachela wydawa\u0142a \u201eDziennik\u201d i inne teksty z tego czasu po wojnie \u2013 a wyda\u0142a go w formie ksi\u0105\u017ckowej tylko raz, nie w ca\u0142o\u015bci i tylko po hebrajsku, czyli w j\u0119zyku, kt\u00f3ry najs\u0142abiej zna\u0142a \u2013 to dokona\u0142a mocnej ich rekonstrukcji, przestawiaj\u0105c rozmaite ca\u0142ostki. Wida\u0107 to bardzo wyra\u017anie, jak uk\u0142ada\u0142a wtedy te zapiski, w jaki spos\u00f3b je dzieli\u0142a i montowa\u0142a ponownie. To te\u017c by\u0142a pewna konstelacja, tylko inaczej zbudowana, i tego bym si\u0119 trzyma\u0142a.<\/span><\/p>\n

Kiedy przygotowywa\u0142am \u201eDziennik\u201d do druku zale\u017ca\u0142o mi na tym \u2013 co jest oczywi\u015bcie niemo\u017cliwe i z\u0142udne \u2013 \u017ceby do\u015bwiadczenie ich lektury w wydrukowanej formie dawa\u0142o jakie\u015b wyobra\u017cenie o tym, czym jest tekst oryginalny. A jest on te\u017c ca\u0142\u0105 seri\u0105 skre\u015ble\u0144, dziur, wyblakni\u0119\u0107, rozmy\u0107. Wszystkich skre\u015ble\u0144 nie notowa\u0142am, np. takich, gdzie Auerbach przestawia\u0142a kilka wyraz\u00f3w, ale uwzgl\u0119dni\u0142am te, kt\u00f3re pozwala\u0142y \u015bledzi\u0107 jej prac\u0119 nad tekstem. Zale\u017ca\u0142o mi r\u00f3wnie\u017c bardzo na tym, \u017ceby zachowa\u0107 wielog\u0142osowo\u015b\u0107 tekst\u00f3w, w tym zapisy alfabetem jidysz i dopiero p\u00f3\u017aniej wyja\u015bnia\u0107 je w przypisie. Te zmiany alfabetu te\u017c co\u015b o autorce m\u00f3wi\u0105. Chcia\u0142am wreszcie zachowa\u0107 rytm tego gor\u0105czkowego, p\u00f3\u017anonocnego pisania in extremis<\/em>, wi\u0119c cho\u0107 sama autorka po wojnie tekst ci\u0119\u0142a na kr\u00f3tsze zdania czy ca\u0142ostki, nie uwzgl\u0119dni\u0142am w wydaniu tych zmian, wychodz\u0105c z za\u0142o\u017cenia, \u017ce wydajemy dokument tak, jak powsta\u0142 on tam<\/em> i wtedy<\/em>.<\/span><\/p>\n

Piotr Kie\u017cun:<\/strong> Auerbach nadpisuje, skre\u015bla. Dlaczego? Wiadomo, \u017ce pewnych rzeczy w czasie wojny nie mog\u0142a zapisa\u0107 wprost i p\u00f3\u017aniej je uzupe\u0142nia\u0142a, ale czy mo\u017cna r\u00f3wnie\u017c powiedzie\u0107, \u017ce to kre\u015blenie wynika z tw\u00f3rczego niezadowolenia ze swojej pracy? Innymi s\u0142owy, czy Auerbach traktowa\u0142a zapiski z getta jak dzie\u0142o literackie?<\/strong><\/p>\n

Karolina Szymaniak:<\/strong> Skre\u015blenia s\u0105 r\u00f3\u017cnego typu. Po pierwsze, zdarza\u0142y si\u0119 jej pomy\u0142ki, ale to z punktu widzenia badacza ma\u0142o ciekawe. Po drugie, by\u0142y skre\u015blenia konspiracyjne. Ringelblum, przygotowuj\u0105c j\u0105 do pisania konspiracyjnego, ostrzega, by nie mia\u0142a \u201ed\u0142ugiego babskiego j\u0119zyka\u201d, \u017ceby nie powiedzia\u0142a za du\u017co. W pierwszej cz\u0119\u015bci tekstu nie trzyma\u0142a si\u0119 szczeg\u00f3lnie wymog\u00f3w konspiracji i potem pracowicie wykre\u015bla\u0142a r\u00f3\u017cne rzeczy, ale da si\u0119 je rozszyfrowa\u0107. Trzeci typ skre\u015ble\u0144 to skre\u015blenia, pokazuj\u0105ce prac\u0119 nad tekstem. Czy ona traktowa\u0142a ten tekst jak tekst literacki? Na pewno. Ona widzi w tym co\u015b wi\u0119cej ni\u017c tylko zapis dokumentalny. Zreszt\u0105 po wojnie, zastanawiaj\u0105c si\u0119 nad tym, jak nale\u017cy pisa\u0107 po Zag\u0142adzie, Auerbach stwierdza, \u017ce to nie mo\u017ce by\u0107 suchy dokument. I faktycznie, w tym \u201eDzienniku\u201d, w jego heterogeniczno\u015bci, monta\u017cowo\u015bci, udaje jej si\u0119 to osi\u0105gn\u0105\u0107. Pisarka zdaje si\u0119 sugerowa\u0107, \u017ce taki \u201esztuczny\u201d, jak zauwa\u017cy\u0142a Marta Janczewska, charakter ma sama opisywana materia rzeczywisto\u015bci getta, narzucaj\u0105ca niejako spos\u00f3b jej zapisywania. Do najs\u0142ynniejszych fraz z \u201eDziennika\u201d nale\u017c\u0105 bodaj te o \u201esamorzutnym teatrze, samokr\u0119c\u0105cym si\u0119 filmie d\u017awi\u0119kowym getta\u201d, o \u201ejarmarku trup\u00f3w\u201d, \u201edziwnej ekspresyjno\u015bci zjawisk\u201d \u017cycia getta, spektaklu groteski tocz\u0105cego si\u0119 przed jej oczami.<\/span><\/p>\n

Justyna Czechowska: Sylwio, wiem sk\u0105din\u0105d, \u017ce twoja powie\u015b\u0107 \u201eDzidzia\u201d<\/strong>jest cz\u0119\u015bciowo zainspirowana tw\u00f3rczo\u015bci\u0105 Racheli Auerbach, wi\u0119c wyobra\u017cam sobie, \u017ce ty czytasz to jako tekst literacki i warstwa literacka jest dla ciebie wa\u017cna.<\/strong><\/p>\n

Sylwia Chutnik:<\/strong> Dla mnie jest to pr\u00f3ba uchwycenia tamtych czas\u00f3w w taki spos\u00f3b, kt\u00f3ry ma Racheli Auerbach pozwoli\u0107 nie oszale\u0107. W jad\u0142odajni-sto\u0142\u00f3wce, kt\u00f3r\u0105 prowadzi\u0142a w getcie, gdzie codziennie karmi\u0142a dziesi\u0105tki wyg\u0142odnia\u0142ych os\u00f3b, kluczowy by\u0142 gest macierzy\u0144ski \u2013 mocno symboliczny. Podobnie jest z jej tw\u00f3rczo\u015bci\u0105. To przyk\u0142ad literatury podtrzymuj\u0105cej nas przy \u017cyciu. Mam nadziej\u0119, \u017ce nie jest to zbyt egzaltowana refleksja, ale tak odczytywa\u0142am ten tekst ponad 15 lat temu, kiedy po raz pierwszy si\u0119 z nim zetkn\u0119\u0142am i tak odczytuj\u0119 go teraz w opracowaniu Karoliny Szymaniak w formie ksi\u0105\u017ckowej. Ta literacko\u015b\u0107 czasami jest zaskakuj\u0105co uniwersalna. Motyw desperackiej pr\u00f3by pochowania cia\u0142a jednej z os\u00f3b, kt\u00f3re przychodzi\u0142y do tej jad\u0142odajni, pochodz\u0105cego z Karlsbadu sportowca Abrahama Braxmeiera, teraz kojarzy nam si\u0119 jednoznacznie z filmem \u201eSyn Szaw\u0142a\u201d. Te gesty okazuj\u0105 si\u0119 nagle powtarzalne.<\/span><\/p>\n

Justyna Czechowska: <\/strong>Jako varsavianistk\u0119 i badaczk\u0119 tekst\u00f3w o mie\u015bcie te zapiski musz\u0105 ci\u0119 interesowa\u0107 r\u00f3wnie\u017c od strony dokumentalnej.<\/strong><\/p>\n

Sylwia Chutnik:<\/strong> Je\u015bli chodzi o warstw\u0119 varsavianistyczn\u0105, w\u0142a\u015bciwie topograficzn\u0105, jest to dokument bardzo ciekawy. Zach\u0119ca do p\u00f3j\u015bcia szlakiem tych miejsc, o kt\u00f3rych Auerbach wspomina. Trzeba jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce topografia teren\u00f3w by\u0142ego getta jest z\u0142udna. Tak naprawd\u0119 spacery po tym obszarze to spacery z zamkni\u0119tymi oczami. Gdyby trzyma\u0107 si\u0119 dogmatycznie przykaza\u0144 przewodnickich, kt\u00f3re m\u00f3wi\u0105, \u017ce przewodnik mo\u017ce m\u00f3wi\u0107 tylko o tym, co mo\u017cemy zobaczy\u0107, to nie powinno si\u0119 prowadzi\u0107 wycieczek po terenach by\u0142ego getta, bo po prostu nie ma tam czego pokaza\u0107. To s\u0105 pu\u0142apki topografii tamtych teren\u00f3w. One ju\u017c nie istniej\u0105 i musimy mie\u0107 tego \u015bwiadomo\u015b\u0107.<\/span><\/p>\n

Piotr Kie\u017cun:<\/strong> Dlaczego Auerbach, kt\u00f3ra tak intensywnie walczy\u0142a o kultur\u0119 jidysz, napisa\u0142a sw\u00f3j dziennik po polsku?<\/strong><\/p>\n

Karolina Szymaniak:<\/strong> \u017bebym to ja wiedzia\u0142a\u2026 Mog\u0119 sformu\u0142owa\u0107 tylko pewne hipotezy. Sama autorka wyja\u015bnia, \u017ce to czysto techniczna sprawa, po prostu pierwsze notatki mia\u0142a prowadzi\u0107 w notesie z zapiskami z przedwojennego \u201eDziennika\u201d. Ale nie jest to w pe\u0142ni przekonuj\u0105ce wyja\u015bnienie. Jak ju\u017c powiedzieli\u015bmy, by\u0142a w pe\u0142ni dwuj\u0119zyczna. Czy polski wybra\u0142a, bo chcia\u0142a dotrze\u0107 do nie\u017cydowskiej publiczno\u015bci? Nie jestem pewna, dlaczego wtedy tego nie napisa\u0142a, tylko szuka\u0142a jakich\u015b innych wyja\u015bnie\u0144? Polszczyzna by\u0142a j\u0119zykiem jej studi\u00f3w uniwersyteckich, a w \u201eDzienniku\u201d i innych tekstach uruchamia pe\u0142ne instrumentarium analityczne, czerpi\u0105c z psychologii\u2026 Tyle, \u017ce robi\u0142a to tak\u017ce w jidysz. By\u0107 mo\u017ce polszczyzna jako paradoksalnie sw\u00f3j-niesw\u00f3j j\u0119zyk lepiej nadawa\u0142a si\u0119 do opisu rzeczywisto\u015bci getta, dawa\u0142a dystans, pozwala\u0142a uchwyci\u0107 niesamowito\u015b\u0107 i grotesk\u0119.<\/span><\/p>\n

Co ciekawe, wielu do dzi\u015b jest przekonanych, \u017ce to niemo\u017cliwe albo podejrzane. Na przyk\u0142ad w g\u0142o\u015bnym par\u0119 lat temu filmie Yael Hersonski \u201eNiedoko\u0144czony film\u201d nigdy niesko\u0144czony w\u0142a\u015bnie niemiecki film propagandowy kr\u0119cony w getcie opatrzony jest komentarzami \u015bwiadk\u00f3w i cytatami z gettowych dokument\u00f3w. Jednym z nich jest \u201eDziennik\u201d Auerbach, ale o ile inne teksty czytane s\u0105 w j\u0119zykach orygina\u0142u (polskim, jidysz, hebrajskim czy niemieckim), o tyle tekst Auerbach czytany jest w jej autoprzek\u0142adzie na jidysz\u2026<\/span><\/p>\n

Karolina Szymaniak i Sylwia Chutnik. Fot. Adam Suwi\u0144ski<\/em><\/span><\/p>\n

Przy pytaniu o polszczyzn\u0119 otwieraj\u0105 si\u0119 kolejne tematy, ca\u0142y ich ogrom: Auerbach oceny polskiego antysemityzmu, stosunku do kultury polskiej, tego jak patrzy na anty\u017cydowsk\u0105 przemoc po Zag\u0142adzie. Przypomnijmy te\u017c, \u017ce to ona jest autork\u0105 okre\u015blenia \u201epolskie Kolorado\u201d. Jeszcze w czasie wojny, w 1943 r., stwierdza, \u017ce \u201emord na \u017bydach by\u0142 te\u017c w pierwszym rz\u0119dzie na gigantyczn\u0105 skal\u0119 zakrojonym mordem rabunkowym\u201d oraz \u017ce \u201eb\u0119d\u0105 zapewne kiedy\u015b ludzie kopa\u0107 i kopa\u0107 trebli\u0144skie Kolorado w poszukiwaniu z\u0142ota i ukrytych skarb\u00f3w\u201d \u2013 tezy, kt\u00f3re powr\u00f3ci\u0142y najmocniej do polskiej debaty wraz z ksi\u0105\u017ck\u0105 Jana Tomasza Grossa i Ireny Grudzi\u0144skiej-Gross \u201eZ\u0142ote \u017cniwa\u201d. Dalej to kwestia rzeczy, fascynuj\u0105ca dzisiejsz\u0105 (post)humanistyk\u0119, pytanie o wizualno\u015b\u0107 w reprezentacji Zag\u0142ady, o europejsk\u0105 i izraelsk\u0105 pami\u0119\u0107 Zag\u0142ady\u2026<\/span><\/p>\n

Z jednej strony, obcuj\u0105c z tekstem \u201eDziennika\u201d \u2013 tak s\u0105dz\u0119 \u2013 dotykamy czego\u015b, co nie potrzebuje nawet tych wszystkich komentarzy, dopisk\u00f3w, moich czasem szalonych przypis\u00f3w. To jest bardzo mocny tekst, kt\u00f3rego lektura boli, rani. I z kt\u00f3rego, jak s\u0105dz\u0119, autork\u0119 mo\u017cna wyczyta\u0107 bez tej ca\u0142ej dodatkowej wiedzy. Z drugiej \u2013 to jest nies\u0142ychanie fascynuj\u0105ca posta\u0107, kt\u00f3rej biografia nie zas\u0142uguje na to leksykonowe sp\u0142aszczenie, do kt\u00f3rego ogranicza si\u0119 zasadniczo (z pewnymi wyj\u0105tkami) nasza wiedza o jej \u017cyciu i tw\u00f3rczo\u015bci. Posta\u0107, od kt\u00f3rej nie mo\u017cna si\u0119 oderwa\u0107, ale te\u017c nie mo\u017cna jej w pe\u0142ni polubi\u0107. Wielowymiarowa, niejednoznaczna. Tutaj w rozmowie zaledwie dotkn\u0119li\u015bmy pewnych kwestii. Ta historia jest jeszcze do napisania.<\/span><\/p>\n

\n

W imieniu Karoliny Szymaniak, t\u0142umaczki oraz redaktorki \u201ePism z getta warszawskiego\u201d, prosimy wszystkie osoby maj\u0105ce informacje o \u017cyciu i tw\u00f3rczo\u015bci Racheli Auerbach o kontakt pod adresem: kszymaniak (at) jhi.pl<\/em><\/span><\/p>\n

\n

Przypis:<\/strong><\/span><\/em><\/p>\n

[1] Przedmie\u015bcie<\/strong> \u2013<\/strong> zesp\u00f3\u0142 literacki prozaik\u00f3w dzia\u0142aj\u0105cy w Warszawie i Lwowie w latach 1933\u20131937. Program grupy zosta\u0142 sformu\u0142owany przez H. Boguszewsk\u0105 i J. Kornackiego w \u201eDeklaracji 7 punkt\u00f3w\u201d, zapowiadaj\u0105cej zainteresowanie \u017cyciem proletariatu i mniejszo\u015bci narodowych oraz metod\u0119 zbierania materia\u0142u, nawi\u0105zuj\u0105c\u0105 do tw\u00f3rczo\u015bci faktograficznej i naturalizmu E. Zoli.<\/span><\/em><\/p>\n

\n
\n
\n
\n

Zawarto\u015b\u0107 publikowanych artyku\u0142\u00f3w i materia\u0142\u00f3w nie reprezentuje pogl\u0105d\u00f3w ani opinii Reunion’68,<\/em>
\nani te\u017c webmastera Blogu Reunion’68, chyba ze jest to wyra\u017anie zaznaczone.
\nTwoje uwagi, linki, w\u0142asne artyku\u0142y lub wiadomo\u015bci prze\u015blij na adres:
\n<\/em>webmaster@reunion68.com<\/span><\/a><\/em><\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n

\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Uparta i ambitna. O \u201ePismach z getta warszawskiego\u201d Racheli Auerbach [Zapis debaty] Karolina Szymaniak, Sylwia Chutnik, Justyna Czechowska, Piotr Kie\u017cun Pisarka, dziennikarka, publicystka, t\u0142umaczka, krytyczka, kt\u00f3rej przysz\u0142o para\u0107 si\u0119 te\u017c histori\u0105. W czasie wojny wsp\u00f3\u0142pracownica Ringelbluma, po wojnie pracownica Jad Waszem. O niezwyk\u0142ej postaci Racheli Auerbach rozmawia\u0142y Karolina Szymaniak i Sylwia Chutnik. \u201e\u00abOna jest kapk\u0119 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":[],"categories":[6],"tags":[26,24],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/67079"}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=67079"}],"version-history":[{"count":13,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/67079\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":94838,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/67079\/revisions\/94838"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=67079"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=67079"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.reunion68.se\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=67079"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}